શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કથાના આરંભે, કેટલાક લોકો, જેઓ યોગ્ય સમજણથી વંચિત અને ભટકેલા મનવાળા હતા, ફૂલ જેવી ફળપ્રદ વેદોક્ત ક્રિયાઓના પરિણામોને બોલતા નહોતા, કેમ કે વેદ જાણનારા તેમને વખાણતા નથી. લાલચી, દયનીય અને કામથી ભરેલા લોકો, જેમના મન ફૂલ પર જ અટકેલા છે, ફળ પર નહીં, તેઓ અગ્નિમાં ખેંચાતા पतંગા જેવા છે—તેમણે પોતાનું સાચું સ્થાન જાણતું નથી. પ્રિયજન, તેઓ મને—હૃદયમાં વસતા અને જેણે આ જગત સર્જ્યું છે—જાણતાં નથી; જેમ જેમ યજ્ઞો અને સ્તુતિથી અસંતોષિત લોકો ધૂંધથી દૃષ્ટિ રોકાઈ જાય છે. મારા પરોક્ષ આશયને સમજ્યા વિના, જેઓ વિષયોમાં તલ્લીન છે, અને હિંસામાં આસક્તિ પેદા કરે છે, તેમના માટે યજ્ઞ પણ અનુમોદિત નથી. નિષ્ઠુર અને સ્વલાભ માટે તરસતા લોકો, દેવ, પિતૃ અને ભૂત માટે હિંસાથી મેળવેલા પશુઓના યજ્ઞ કરે છે. વેપારીઓ જેમ હકીકત સંપત્તિને છોડી સ્વપ્નની પાછળ દોડે છે, તેમ તેઓ પણ હૃદયમાં તે અસલ ન હોવા છતાં, સુખદ સ્વપ્ન જેવા વિશ્વમાં આશીર્વાદ કલ્પે છે. રજ, સત્વ અને તમસમાં સ્થિત અને તેમને પ્રેમ કરતા લોકો, ઇન્દ્ર અને અન્ય મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને મારા સાચા સ્વરૂપમાં પૂજતા નથી. અહીં દેવતાઓની પૂજા કરીને, તેઓ વિચારે છે—‘અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું’, અને જ્યારે એ સમાપ્ત થાય, ત્યારે પુન: પૃથ્વી પર ધનિક અને ઉંચા કુળમાં જન્મની ઈચ્છા કરે છે. જે લોકોના મન ફૂલ જેવી વાતોથી ભટકેલા, ગર્વીલા અને અતિલોભી છે, તેમને મારી શીખવણી પણ ગમતી નથી. વેદો—બ્રહ્મ, આત્મા અને દેવના વિષયો સાથે ત્રણ ભાગમાં વહે છે; ઋષિઓ પરોક્ષ વાત કરે છે, અને હું પણ પરોક્ષ ભાષાને પસંદ કરું છું. શબ્દ-બ્રહ્મ અતિ દુષ્કર છે—પ્રાણ, ઇન્દ્રિય અને મનથી બનેલું; તે અનંત, અઘરું, ઊંડું અને સમુદ્ર જેટલું અપ્રવેશ્ય છે. તે મને—અનંત શક્તિવાળા બ્રહ્મ—વિસ્તાર પામે છે; જીવોમાં તે શબ્દરૂપે દેખાય છે, જેમ કમળની ડાંડીમાં તાંતણું હોય છે. જેમ જાળ બણનાર કીડી પોતાના હૃદયથી મોઢા દ્વારા જાળ બહાર કાઢે છે, તેમ પ્રાણ, જે અવાજથી સજ્જ છે, અવકાશમાંથી ઉદ્ભવે છે અને મન દ્વારા સ્પર્શરૂપે દેખાય છે. ભગવાન, જે છંદ અને અમરત્વથી બનેલા, હજાર માર્ગવાળા છે—ઓમથી, જે વ્યંજનો, સ્વરો, ઉષ્મ અને ઘન અવાજથી સજ્જ છે—અંતરમાં સ્થિત છે. તે પોતે જ, મહાન અને અનંત વાણી, વિવિધ ભાષાઓમાં, છંદો ચાર અક્ષર વધારીને, ઉત્પન્ન અને સંહર કરે છે. ગાયત્રી, ઉષ્નિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુભ, જગતી, અતિચ્છંદસ, અત્યુષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ—આ છંદો છે. તે શું સ્થાપે છે, શું જણાવે છે, શું સંકેત આપે છે, શું ભેદ કરે છે—આ જગતમાં તેના હૃદયને મારા સિવાય કોઈ જાણતું નથી. તે મને સ્થાપે છે, મને દર્શાવે છે, ભેદ કરે છે અને અસ્વીકાર કરે છે; વેદનો અર્થ, જે અવાજ પર આધારિત છે, મને ભેદે છે, અને અંતે માયાને ફક્ત ઉચ્ચાર કરીને, તેને અસ્વીકાર કરે છે અને કૃપાળુ બને છે. તે જ રીતે, deer, boar, wild dog, ox, buffalo, elephant, cow-tail, monkey, mongoose અને snake થી ઘેરાયેલો છે. એ પવિત્ર સ્થળમાં પ્રવેશીને, રાજાઓના મુખ્ય, પોતાના પુત્રો સાથે, યજ્ઞ અગ્નિ પ્રગટાવતાં ઋષિનું દર્શન કરે છે. રાજાએ તેમને જોઈને, જે કઠોર તપમાં તલ્લીન હતા, પણ ભગવાનના પ્રેમાળ દૃષ્ટિ અને અમૃત સમાન વચનોથી અતિશય દુર્બળ નહોતા, તેજસ્વી દેખાતા હતા. તેઓ ઊંચા, કમળદળ જેવા નેત્ર, જટાધારી, વટના કપડાં પહેરેલા, યથાયોગ્ય અસ્વચ્છ અને અલંકૃત હતા. રાજા આશ્રમ નજીક પહોંચીને ઋષિને વંદન કરે છે; ઋષિ તેમને યોગ્ય આતિથ્ય અને શુભેચ્છા આપે છે. યોગ્ય અર્પણ પામી, રાજાને બેઠા રાખી, ઋષિ ભગવાનના આજ્ઞાને સ્મરીને, મૃદુ વચનથી રાજાને પ્રસન્ન કરે છે. ‘નિશ્ચયપૂર્વક, હે સ્વામી, તમારું વિહરણ સજ્જનોની રક્ષા અને દુષ્ટનોના વિનાશ માટે છે; કેમ કે તમે હરિના આધાર છો. તમે સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, ધર્મ અને વરુણના રૂપ અને સ્થાન ધારણ કરો છો—હે પવિત્ર, તમને વંદન. જ્યારે તમે રત્નોથી શોભિત વિજયી રથ પર બેસો છો નહીં, ભયંકર ધનુષ ધારણ કરો છો, ત્યારે પણ તમારો રથ દુષ્ટોને ભયભીત કરે છે. તમારી સૈન્યના પગથી પૃથ્વીનો ચક્ર દબાઈ જાય છે, પૃથ્વી ધ્રુજતી છે, અને મહાન સૈન્ય એકત્રિત કરીને તમે ચમકતા સૂર્યની જેમ વિહરણ કરો છો. એ સમયે, હે રાજા, વર્ણ અને આશ્રમની વિભાજનથી નિર્મિત સીમાઓ, ભગવાન દ્વારા રચાયેલ, ચોરો દ્વારા તૂટી જાય છે. અને લોભી, અશાંત પુરુષો દ્વારા અધર્મ ફેલાય છે; તમે આરામ કરો તો, આ જગત ચોરો દ્વારા પકડી લેવામાં આવે અને નષ્ટ થઈ જાય છે. પણ, હે વિરુ, હું પૂછું છું—તમે અહીં કયા હેતુથી આવ્યા છો? ચાલો, નિષ્ઠાપૂર્વક, હૃદયથી, તે પ્રમાણે વર્તીએ.’ શુકદેવે કહ્યું: શિયાળાની પ્રથમ માસમાં, નંદના વ્રજની યુવાન કન્યાઓ કાત્યાયનીની પૂજા માટે વ્રત કરે છે, અને ફક્ત સરળ ભોજન લે છે. સવારે, કલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરીને, તેઓ રેતીમાંથી દેવીની મુર્તિ બનાવે છે અને પૂજા કરે છે. સુગંધિત ફૂલમાળાઓ, સુગંધ, અર્પણ, ધૂપ, દીવા અને નાના-મોટા દાન—અંકુર, ફળ અને ધાન—થી પૂજા કરે છે. મંત્ર બોલે છે: ‘ઓ કાત્યાયની, મહાશક્તિ, મહાયોગિની, શ્રેષ્ઠ શાસક, ઓ દેવી, નંદપુત્ર કૃષ્ણને પતિ બનાવો, હું તમને વંદન કરું છું.’ આ રીતે, કન્યાઓ, મન કૃષ્ણમાં સ્થિર રાખીને, એક માસ સુધી ભદ્રકાળીનું વ્રત કરે છે, ઈચ્છે છે કે નંદપુત્ર કૃષ્ણ તેમનો પતિ બને. પ્રભાતે, સખીઓ સાથે, હાથમાં હાથ રાખીને, તેઓ કૃષ્ણના ગીત ગાઈને કલિન્દી સ્નાન કરવા જાય છે. એક દિવસ, નદી કિનારે આવી, તેઓ પેહલા જેવી રીતે કપડાં મૂકી, કૃષ્ણના ગીત ગાઈને આનંદથી પાણીમાં રમે છે. ભગવાન કૃષ્ણ, યોગીઓના સ્વામી, તેમની ઈચ્છા જાણીને, પોતાના મિત્રો સાથે ત્યાં આવે છે, અને તેમની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે, તરત જ તેમના કપડાં લઈને, કદંબ વૃક્ષ પર ચડી જાય છે, અને છોકરાઓ સાથે હસતાં, રમતાં, મજાકમાં વાત કરે છે.