શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના પ્રથમ સ્કંધના એકવિસમા અધ્યાયનો અંત આવી ગયો છે, જે પરમહંસો માટેનું પવિત્ર શાસ્ત્ર છે. હવે આગળની વાતમાં, ભગવત્જી કહે છે કે જે મનુષ્ય ઈન્દ્રિય વિષયો માં જ તણાઈ જાય છે, તે પોતાને કે પોતાના કરતા પણ ઉત્તમ કશું જ ઓળખતો નથી. તે કেবল શરીર માટે જીવતો રહે છે—જેમ હવા ભરાતા ધોંકણ માત્ર શ્વાસ લે છે—એમ તેનું જીવન વ્યર્થ જાય છે. આ પ્રકારની ફળપ્રદ ક્રિયાઓ માનવ માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ નથી, પણ લોકોને આકર્ષવા માટે જ એ વાતો કહેવામાં આવે છે, જેમ કે કડવી દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવીને પીવડાવવામાં આવે છે. જન્મથી જ મનુષ્ય પોતાનાં ઈચ્છાઓ, જીવન અને પોતાના લોકો પ્રત્યે જડપથી બંધાયેલો રહે છે, જ્યારે એ જ વસ્તુઓ તેની દુ:ખનું મૂળ છે. જે લોકો પોતાનું સાચું હિત નથી જાણતા, તેઓ દુ:ખના માર્ગે ભટકતા રહે છે; તો જ્ઞાની પુરુષ કેમ ફરીથી તેમને એ જ અંધકારમય પ્રવૃત્તિઓમાં લગાડે? તેથી, કેટલાક લોકો, જેમને સમજણની ખોટ છે અને ભ્રષ્ટ મન છે, તેઓ ફૂલ જેવી ફળપ્રદ વાતો કરતા નથી, કારણ કે વેદ જાણનારા પણ એનું સ્તુતિ કરતા નથી. જે લોકો કામી, દયનીય અને લોભી છે, જેમનું મન ફળ કરતાં ફૂલ પર જ ફસાયું છે, તેઓ અગ્નિ તરફ દોડતા પતંગિયાં જેવા છે; તેઓ પોતાનું સાચું લોક ઓળખતા નથી. હે પ્રિય, તેઓ મને—જે હૃદયમાં નિવાસ કરે છે અને જેણે સમગ્ર જગત સર્જ્યું છે—જાણતા નથી; જેમ યજ્ઞ અને સ્તુતિથી તૃપ્ત ન થતા લોકો, ધુમ્મસથી આંખો બંધ થઈ જાય એમ, સાચું દર્શન નથી કરી શકતા. મારા પરોક્ષ ઉદ્દેશ્યને સમજ્યા વિના, જે લોકો ઈન્દ્રિય વિષયોમાં લિપ્ત રહે છે, જો તેઓ હિંસા પ્રત્યે આકર્ષણ ધરાવે છે, તો તેમના માટે યજ્ઞ પણ અનુમોદિત નથી. ખરેખર, જે ક્રૂર લોકો પોતાના આનંદ માટે દેવો, પિતૃઓ અને ભૂતો માટે હિંસાથી મેળવેલા પશુઓનું યજ્ઞ કરે છે. જેમ વેપારીઓ સાચા ધનને છોડીને સ્વપ્નમાં જ ધન મેળવવાનો વિચાર કરે છે, એમ તેઓ પણ હૃદયમાં એ અસત્ય લોકમાં આશીર્વાદની કલ્પના કરે છે, જે સુણવામાં તો મીઠું લાગે છે, પણ છે તો સ્વપ્ન સમાન. જે લોકો રજોગુણ, સત્વગુણ કે તમોગુણમાં સ્થિત છે અને એ ગુણોને જ પ્રેમ કરે છે, તેઓ ઈન્દ્ર અને અન્ય મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને—as I truly am—પૂજા કરતા નથી. અહીં દેવતાઓની પૂજા કરીને તેઓ વિચારે છે કે 'અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું', અને જ્યારે એ પુરું થાય છે, ત્યારે તેઓ ફરીથી પૃથ્વી પર ધનિક અને ઉચ્ચજાતિમાં જન્મવાની ઈચ્છા રાખે છે. આમ, જેમના મન ફૂલ જેવી વાણીઓથી ભટકેલા છે, ગર્વીલા અને અત્યંત લોભી છે, તેમને મારી ઉપદેશ પણ પસંદ નથી આવે. આ વેદો ત્રણ વિભાગમાં છે—બ્રહ્મન, આત્મા અને દેવતાઓ—અને ઋષિઓ પણ પરોક્ષ રીતે બોલે છે; હું પણ પરોક્ષ ભાષા પસંદ કરું છું. ધ્વનિ-બ્રહ્મન સમજવામાં અત્યંત મુશ્કેલ છે; તે પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તે અનંત, અપરિમિત, ઊંડું અને મહાસાગર જેટલું અગ્રહ્ય છે. એ મને, અનંત શક્તિ ધરાવનારા બ્રહ્મને, મારા દ્વારા વિસ્તરેલું છે; જીવમાં એ ધ્વનિ સ્વરૂપે અનુભવાય છે, જેમ કમળના ડાંઠમાં થ્રેડ હોય છે. જેમ માખી પોતાના હૃદયમાંથી જાળ કાઢે છે, તેમ પ્રાણવાયુ, ધ્વનિથી યુક્ત, આકાશમાંથી મન દ્વારા સ્પર્શ સ્વરૂપે ઉદ્ભવે છે. એ ભગવાન છંદ તેમજ અમરત્વથી બનેલા છે, હજારો માર્ગ ધરાવે છે; ઓમકારમાંથી, જે વ્યંજન, સ્વર, ઉષ્ળ્ન અને ઘોષવાળા છે, એ અંદર સ્થિર થયેલા છે. એ પોતે જ મહાન અને અનંત વાણીની રચના અને વિલય કરે છે, જે અનેક ભાષાઓમાં વ્યાપક છે, અને છંદો ચાર અક્ષર વધતા વધતા ફેલાય છે. ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુપ, જગતી, અતિછંદસ, અતિયષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ—આ બધા છંદો છે. એ શું સ્થાપિત કરે છે, શું દર્શાવે છે, શું સૂચવે છે, કે શું ભિન્ન કરે છે—આ જગતમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ એનું હૃદય જાણતું નથી. એ મને સ્થાપિત કરે છે, દર્શાવે છે, ભિન્ન કરે છે અને નકાર પણ આપે છે; આમ, વેદનો આખો અર્થ ધ્વનિ પર આધાર રાખીને મને ભિન્ન કરે છે, અને અંતે માત્ર માયાનું પઠન કરીને તેને નકારીને કૃપાળુ બને છે. આ રીતે, એ વેદો હરણ, જંગલી ડુંગર, કૂતરા, બળદ, ભેંસ, હાથી, ગાયના પૂંછડા, વાંદરા, નગ, અને સાપ જેવા પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલા છે. એ પવિત્ર તીર્થમાં પ્રવેશ કરીને, રાજાઓના પ્રમુખે પોતાના પુત્રો સાથે એ ઋષિને જોયા, જે ત્યાં યજ્ઞાગ્નિ સાથે બેઠેલા હતા. રાજાએ તેને જોયા, જે પોતાની તેજસ્વી કાયાથી દીપ્તમાન હતા, લાંબા સમયથી કઠિન તપસ્યા કરેલી હતી; તેમ છતાં, ભગવાનના પ્રેમભર્યા દર્શન અને અમૃત સમાન વચનો સાંભળવાથી તેઓ અત્યંત ક્ષીણ નહોતા. તેઓ ઊંચા, કમળની પાંખડી જેવા નેત્રોવાળા, જટાધારી, વાલની વસ્ત્ર પહેરેલા, તપસ્વી તરીકે યોગ્ય રીતે અસ્વચ્છ અને અલંકાર વિહિન દેખાતા હતા. પછી, રાજા આશ્રમ પાસે પહોંચીને ઋષિને વંદન કર્યા, તો ઋષિએ યથાવત્ આથિથ્ય આપ્યું અને શુભ આશિર્વાદ આપ્યા. ઋષિએ યોગ્ય આવકાર આપીને, આત્મસંયમી રાજાને બેઠાડ્યા અને ભગવાનના આદેશને યાદ રાખીને, મૃદુ વચનથી રાજાને પ્રસન્ન કર્યા. ઋષિએ કહ્યું: 'નિશ્ચયે, હે રાજન, તમારું આ ભ્રમણ સજ્જનોના રક્ષણ અને દુર્જનોના વિનાશ માટે છે; કેમ કે તમે શ્રીહરિની શક્તિ રૂપે ધરા પર આવ્યા છો. તમે જ સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, ઈન્દ્ર, પવન, યમ, ધર્મ, અને વરુણના રૂપ અને સ્થાન ધારણ કરો છો—હે પાવન, તમારે નમન છે. જ્યારે તમે વિજયી રથ પર બેસી, મણિઓથી શોભાયમાન ધનુષ્ય ધારણ કરતા નથી, ત્યારે પણ તમારો રથ દુર્જનોને ડરાવે છે. તમારી સેના પૃથ્વીને દબાવીને, ભૂમંડલને હલાવી, મહાન દળ એકઠું કરીને, તમે તેજસ્વી સૂર્ય સમાન ભ્રમણ કરો છો. એ જ સમયે, હે રાજા, જો તમે રક્ષણ ન કરો, તો ભગવાને રચેલા વર્ણ અને આશ્રમના નિયમો બધાં લૂંટારૂઓ દ્વારા તોડાઈ જાય. અને અધર્મ ઉદ્ભવે, જે લોભી અને બેફામ લોકો દ્વારા પોષાય છે; જો તમે આરામ કરો, તો આ જગત લૂંટારૂઓના હાથમાં પડી અવશ્ય નાશ પામે. છતાં પણ, હે વિર, હું પૂછું છું કે તમે અહીં કયા હેતુથી આવ્યા છો; ચાલો, નિષ્ઠાવાન હૃદયથી એ પ્રમાણે વર્તીએ.' આવી રીતે સંવાદ ચાલતો હતો. ત્યારબાદ, શ્રીશુકદેવજી કહે છે: 'શિયાળાના પ્રથમ મહિનામાં, નંદના વૃજની યુવાન ગોપીઓએ કાત્યાયની દેવીની પૂજા કરવાનો વ્રત ધારણ કર્યો. તેઓ માત્ર સરળ આહાર લેતા હતા. સૂર્યોદય સમયે કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરીને, કિનારે રેતીમાંથી દેવીની મૂર્તિ બનાવી, તેઓએ તેની પૂજા કરી. સુગંધિત હાર, ચંદન, નૈવેદ્ય, ધૂપ, દીવો અને વિવિધ નાના-મોટા દાન—અંકુર, ફળ, ધાન્ય વગેરે—થી દેવીની આરાધના કરી. અને એ મંત્ર બોલીને: "હે કાત્યાયની, મહાશક્તિ, મહાયોગિની, સર્વોપરી શાસિકા, હે દેવી, નંદપુત્ર કૃષ્ણને મારા પતિ તરીકે આપો; હું તમને નમન કરું છું"—આ રીતે ગોપીઓએ દેવીની પૂજા કરી.