શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

મિત્રો, વ્રિંદાવનનું મહિમા સમગ્ર ધરતી પર પ્રસરી રહ્યો છે, કારણ કે દેવકીના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણના પાવન પગલાંઓનું જળ અહીં વહેલું છે. જ્યારે ગોવિંદ પોતાના વાંસળીના મોહક સ્વરમાં રમી રહ્યો છે, ત્યારે નશામાં ઝૂમી રહેલા મોરો નૃત્ય કરે છે અને પર્વતોની ઢાળીઓ પર વસતા તમામ પ્રાણીઓ પણ સ્તબ્ધ થઇ જાય છે. આ વનના સરળ હરણ પણ ધન્ય છે. જ્યારે તેઓ નંદનંદન શ્રીકૃષ્ણને તેમના અદ્ભુત શણગારમાં જોઈ અને તેમના વાંસળીના મધુર સ્વરને સાંભળે છે, ત્યારે પોતાના કૃષ્ણમૃગ સાથીઓ સાથે પ્રેમભરી નજરોથી કૃષ્ણનું પૂજન કરે છે. કૃષ્ણના રૂપ અને વર્તન આંખો માટે ઉત્સવ સમાન છે. તેમના વાંસળીના મધુર, ગુપ્ત સંગીતને સાંભળીને સ્વર્ગીય દેવીઓ પણ પોતાની રથમાં બેઠી રહી જાય છે; પ્રેમથી મગ્ન થઈ, તેમના પુષ્પમાળા ખસી જાય છે, કપડાં થોડી ઢીલી પડી જાય છે અને તેઓ મૂર્છિત થઇ જાય છે. વ્રજની ગાયો પણ ધન્ય છે. તેઓ કૃષ્ણના મુખમાંથી નીકળતા વાંસળીના અમૃતસ્વરને પોતાના કાન ઊંચા કરીને પીવે છે. તેમના વાછરડા દૂધ ચુસ્તા રોકાઈ જાય છે; ગાયોની આંખોમાં આનંદાશ્રુ ભરાઈ આવે છે અને તેઓ ગોવિંદને હૃદયથી અંકમાં લેવા માંગે તેવી લાગણી અનુભવે છે. માતા, જુઓ તો ખરાં, આ વનમાં રહેલા પક્ષીઓ પણ જાણે મહાન ઋષિ છે. તેઓ સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, આંખો મીંચી, કૃષ્ણના વાંસળીના સંગીતમાં તદ્દન લીન થઈ જાય છે અને જગતની બધી વસ્તુઓ ભૂલી જાય છે. મુકુંદના ગીત સાંભળીને નદીઓ પણ પોતાના પ્રવાહમાં ગોળ ગોળ વલયો પાડી, પોતાનો ઉલ્લાસ શાંત કરીને, મુરારીને પોતાના તરંગો દ્વારા અંકમાં લે છે અને તેમના ચરણોમાં કમળ અર્પણ કરે છે. જ્યારે રામ અને ગોપાલ ગોપાલક મિત્રોના સંગાથે ગાયોને ચરાવવા લઈ જાય છે, ત્યારે કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે. ઉનાળામાં ગાયો ચરે છે અને વૃક્ષો પ્રેમથી પોતાના ખીલેલા ડાળીઓથી છાંયો આપે છે, જાણે પોતાના શરીરથી મિત્રને છાંયો આપે છે. પુલિંદા જાતિના સ્ત્રીઓ, જેમના ચહેરા અને ઉર પર કૃષ્ણના ચરણકમળના કુંકુમથી રંગાઈ ગયેલા છે—આ કુંકુમ તેમના પ્રિયજનના ઉર પર લાગેલું હતું અને ઘાસ પર પડેલું હતું—તેને પોતાના શરીરે લગાવી, કૃષ્ણને જોઈને જાગેલી પ્રેમવેદનાને શમાવે છે. આ પર્વતને જુઓ, તે હરિના શ્રેષ્ઠ સેવક છે. રામ અને કૃષ્ણના ચરણસ્પર્શથી આનંદિત થઇ, તે પોતાનાં પાણી, નરમ ઘાસ અને મૂળ વડે ભગવાન, તેમની ગાયો અને મિત્રોનું સન્માન કરે છે. જ્યારે રામ અને કૃષ્ણ ગોપાલક મિત્રોના સંગાથે ગાયોને વનમાં ચરાવે છે, ત્યારે તેમના વાંસળીના મીઠા સ્વરે બધા જીવો મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય છે; ચાલતા જીવો પણ સ્થિર થઇ જાય છે, વૃક્ષો આનંદથી ઝૂમી ઊઠે છે અને તેમના બંધનના ચિહ્નો પણ છૂટી જાય છે. આ રીતે, ગોપીઓ એકબીજામાં શ્રીકૃષ્ણના વ્રિંદાવનમાં વિહરતા રમણીઓને વર્ણવી રહી હતી અને તેમા સંપૂર્ણપણે લીન થઇ ગઈ હતી. આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ ભાગના એકવીસમા અધ્યાયનો અંત થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે. જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયસુખમાં લીન છે, તે પોતાને કે પરમ તત્વને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો, ફૂંક મારતા કાંસાની જેમ, તેનું જીવન વ્યર્થ જાય છે. આ ફળરૂપ ફળ લોકો માટે પરમ કલ્યાણકારક નથી, પણ તેમને આકર્ષવા માટે કહેવામાં આવે છે, જેમ કે કડવી દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવી આપી જાય છે જેથી લોકો તેને સ્વીકારી લે. જન્મથી જ મનુષ્ય મનથી કામના, જીવન અને પોતાના લોકોમાં આસક્ત રહે છે, જ્યારે એ જ વસ્તુઓ તેમના દુઃખનું કારણ બને છે. જે લોકો પોતાના સત્ય હિતને જાણતા નથી, તેઓ દુઃખના માર્ગે ભટકતા રહે છે; જ્ઞાની મનુષ્ય કેમ ફરીથી તેમને એ જ અંધકારમય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડે? એથી, કેટલાક અજ્ઞાની અને ભ્રષ્ટમનના લોકો ફૂલછાંયાવાળી ફળરૂપ પ્રવૃત્તિની વાત કરતાં નથી, કારણ કે વેદને જાણનારા તેનો સ્તુતિ કરતાં નથી. જે લોકો કામી, દયનીય અને લોભી છે, જેમનું મન ફળ કરતાં ફૂલમાં જ અટકી જાય છે, તેઓ અગ્નિમાં દોડી જતા પતંગિયાં સમાન છે; તેઓ પોતાનું સત્ય લોક જાણતા નથી. પ્રિય, તેઓ મને ઓળખતા નથી—હું જ હૃદયમાં વસું છું અને મથુંથી સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ ભજન અને યજ્ઞથી અતૃપ્ત રહેનારના દૃષ્ટિ પર ધૂંધળી પડછાયાં આવે છે. મારા પરોક્ષ આશયને સમજ્યા વિના, જે લોકો ઇન્દ્રિયસુખમાં લીન છે અને હિંસા પ્રત્યે આસક્ત થાય છે, તેમના માટે તો યજ્ઞ પણ અનુમોદિત નથી. નિષ્ઠુર અને સ્વસુખ ઇચ્છતા લોકો દેવ, પિતૃ અને ભૂત માટે હિંસાથી મેળવેલા પ્રાણીઓથી યજ્ઞ કરે છે. તે લોકો, વેપારીઓ જેમ સાચી સંપત્તિને છોડી સ્વપ્નમાં આનંદ માને છે, તેમ હકીકતમાં ન હોય તેવી દુનિયામાં કલ્પિત સુખની આશા રાખે છે, જે સાંભળવામાં તો મીઠી લાગે છે પણ સ્વપ્ન સમાન છે. જે લોકો રજ, સત્ત્વ કે તમમાં સ્થિત છે અથવા તેને પ્રિય માને છે, તે ઇન્દ્ર અને અન્ય મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને મારા સાચા સ્વરૂપે પૂજતા નથી. અહીં દેવતાઓની યજ્ઞપૂજા કર્યા પછી તેઓ વિચાર કરે છે કે 'અમે સ્વર્ગમાં ભોગવશું', અને જ્યારે એ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે ફરીથી પૃથ્વી પર ધનિક અને ઉચ્ચકુળમાં જન્મવાની ઇચ્છા રાખે છે. આ રીતે, જેમના મન ફૂલછાંયાવાળા વચનોમાં મગ્ન છે, ગર્વીલા અને અત્યંત લોભી છે, તેમને મારા ઉપદેશ પણ રુચિ આપતા નથી. આ વેદો ત્રણ વિભાજનમાં બ્રહ્મન, આત્મા અને દેવતાઓના વિષયમાં છે; ઋષિઓ પણ પરોક્ષ રીતે બોલે છે, અને હું પણ પરોક્ષ ભાષાને પસંદ કરું છું. શબ્દ-બ્રહ્મન બહુ જ દુર્બોધ છે, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તે અપરિમિત, ગહન, ઊંડું અને મહાસાગર જેટલું અઘટ છે. તે મને, અનંત શક્તિ ધરાવનારા બ્રહ્મનને કારણે વિસ્તરે છે; સર્વ જીવોમાં તે અવાજરૂપે અનુભવે છે, જેમ કે કમળની ડાંડીમાં થ્રેડ હોય છે. જેમ સ્પાઈડર પોતાના હૃદયમાંથી જાળ બનાવે છે, તેમ પ્રાણ પણ અવકાશમાંથી અવાજ લઇને મન દ્વારા સ્પર્શરૂપે પ્રગટે છે. તે ભગવાન છંદો અને અમરત્વથી બનેલા છે, હજારો માર્ગ ધરાવે છે; ઓમકારથી, જે વ્યંજન, સ્વર, ઉષ્મ અને અનુનાસિકથી શોભાયમાન છે, તે અંદર સ્થિત છે. તે પોતે જ મહાન અને અનંત વાણીનું સર્જન અને સંહાર કરે છે, જે વિવિધ ભાષાઓમાં પ્રસરી છે અને છંદોમાં ચાર અક્ષર વધે છે. ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુપ, જગતી, અતિચ્છંદસ, અત્યાંષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ—આ બધા છંદો છે. તે શું સ્થાપિત કરે છે, શું દર્શાવે છે, શું સૂચવે છે કે શું ભિન્ન કરે છે—આ જગતમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ તેની અંતરાત્માને જાણતું નથી. તે મને સ્થાપિત કરે છે, મને દર્શાવે છે, મને ભિન્ન કરે છે અને મને નકારે છે; આ રીતે, વેદનો સમગ્ર અર્થ અવાજ પર આધાર રાખે છે, મને ભિન્ન કરે છે અને અંતે માયાનું જાપ કર્યા પછી તેને નકારી દે છે અને કૃપાળુ બને છે. તે જ રીતે, તે હરણ, જંગલી સૂર, કૂતરા, બળદ, ભેંસ, હાથી, ગાયની પૂંછડી, વાંદરો, નકુલ અને સાપથી ઘેરાયેલું છે. આ પવિત્ર સ્થળમાં પ્રવેશીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પુત્રો સાથે ત્યાં પહોંચ્યા અને ત્યાં યજ્ઞકુંડ પાસે બેઠેલા મહાન ઋષિને જોયા. તેમણે ઋષિને તેજસ્વી રૂપે જોયા, જે લાંબા સમયથી કઠિન તપમાં લીન હતા; ભગવાનના પ્રેમભરા દર્શન અને અમૃત સમાન વચનોથી તેઓ અત્યંત દુર્બળ પણ નહોતા. તે ઊંચા, કમળની પાંખડી જેવા નેત્રો ધરાવતા, જટાવાળા, વાલકલ પહેરેલા, તપસ્વી તરીકે યોગ્ય રીતે અજડ અને અલંકારવિહિન દેખાતા હતા. પછી, રાજા આશ્રમ નજીક પહોંચ્યા અને ઋષિને વંદન કર્યું. ઋષિએ તેમને યથાયોગ્ય આદર અને સત્કારપૂર્વક આવકાર્યા. ઋષિએ યોગ્ય અર્પણો સ્વીકારી, આત્મનિગ્રહ ધરાવતા રાજાને બેઠા કર્યા, ભગવાનના આજ્ઞાને યાદ કરીને, તેમને મધુર વચનોથી પ્રસન્ન કર્યા.