શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ગોપીઓ એકબીજાને સંબોધીને કહે છે: “મિત્રો, આંખો માટે તો સૌથી મોટો લાભ તો એ છે કે આપણે વ્રજના સ્વામીના બે પુત્રોને, તેમની ગોપમિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા, બાંસળીના સંગાથથી અલંકૃત મુખમંડળે અને પ્રેમભરી નજરોથી આપણને ન્હાળતા જોઈ શકીએ છીએ. તેઓ કેરીના કોમળ કોશો, નાજુક પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને કુમુદની વણેલી માળાઓથી શોભિત છે; વનફૂલોથી સજ્જ વસ્ત્રોમાં, ગોપસમુદાયના વચ્ચે તેઓ જાણે કોઈ રંગમંચ પર નિપુણ નૃત્યકારો ગાયન કરતાં ચમકી ઉઠે છે. મિત્રો, એ બાંસળી કેટલી ધન્ય છે! એ જ તો દામોદરના હોઠોના અમૃતને પી શકે છે, જેને આપણે પણ મેળવવા તરસીએ છીએ. નદીઓ પણ જ્યારે એની બચી ગયેલી મીઠાસને સ્પર્શે છે ત્યારે આનંદથી રમે છે, એમના પાણી હલકાં હલકાં ધ્રુજવે છે અને વૃક્ષો તો જાણે વડીલની જેમ આનંદના આંસુ વહાવે છે. મિત્રો, વ્રિંદાવન તો પૃથ્વીપર પોતાની ખ્યાતિ ફેલાવે છે, કારણકે દેવકીપુત્રના પાવન પગલાંનું જળ તેને પવિત્ર બનાવે છે. જ્યારે ગોવિંદ બાંસળી વગાડે છે ત્યારે મોરો મસ્ત થઈને નાચવા લાગે છે અને પર્વતોની ઢાળીઓ પરનાં પ્રાણીઓ પણ સ્થિર થઈ જાય છે. અરે, એ હરણીઓ પણ કેટલી ધન્ય છે! નંદપુત્રના અદભુત વેશમાં દર્શન કરી, કાળી હરિણ સાથે બાંસળીના રાગ સાંભળીને તેઓ પ્રેમભરી નજરોથી પૂજા કરે છે. કૃષ્ણના રૂપ અને વર્તન તો આંખો માટે ઉત્સવ છે; તેની બાંસળીના મધુર, ગુપ્ત સંગીતથી સ્વર્ગના દેવીઓ પણ પોતાના મનમાં ઉથલપાથલ અનુભવે છે, એમના ફૂલના હાર ઢળી પડે છે, અને તેઓ અર્ધબેભાન થઈ જાય છે. ગાયો તો કૃષ્ણના મુખમાંથી વહેતા બાંસળીના સંગીતને કાન ઊંચા કરી પી જાય છે, સ્થિર થઈ જાય છે; એમના વાછરડા દુધ પીતા અટકી જાય છે, ગાયોની આંખોમાં આનંદના આંસુ છલકાય છે અને તેઓ ગોવિંદને હૃદયથી લાડ કરે છે. માતા, આ વનમાંનાં પક્ષીઓ પણ જાણે મહાન ઋષિઓ છે; સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, કૃષ્ણની બાંસળી સાંભળીને આંખો મીંચી લે છે અને બધું ભૂલી જાય છે. નદીઓ મુકુંદના ગીત સાંભળીને, એમની ધારામાં ગોળો પડે છે, પોતાની લાગણી શાંત થઈ જાય છે, અને તરંગરૂપે મુરારીને વળગી જાય છે, કમળપુષ્પો એમના ચરણોમાં અર્પે છે. ગાયોને રામ, કૃષ્ણ અને ગોપમિત્રો સાથે ઉનાળે ચરતાં જોઈને, કૃષ્ણ બાંસળી વગાડે છે, ત્યારે વૃક્ષો પ્રેમથી પોતાની ફૂલેલી ડાળીઓ ઊંચી કરે છે અને પોતાના શરીરને છાંયડો બનાવી મિત્રને આશ્રય આપે છે. પુલિંદ સ્ત્રીઓ, જેમના ચહેરા અને ઉર પર મહાન ગાયકના ચરણકમળના કુંકુમથી રંગાયેલા છે—એ કુંકુમ તો એમના પ્રિયજનના ઉર પર લાગેલું અને ઘાસ પર પડેલું—એને પોતાના શરીરે લગાવીને કૃષ્ણના દર્શનથી ઉદભવેલી વિરહવ્યથા શમાવે છે. આ પર્વતને જુઓ, હરિના શ્રેષ્ઠ સેવકને! રામ અને કૃષ્ણના પગલાંના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પોતે અને પોતાની ઢાળીઓ પરથી પાણી, કોમળ ઘાસ અને મૂળ લઈને એમના તથા એમના ગાયો અને મિત્રોને સન્માન આપે છે. રામ અને કૃષ્ણ ગાયોને ગોપમિત્રો સાથે વનમાં લઈ જાય છે, એમની બાંસળીની મધુર ધ્વનિથી સર્વ જીવો મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતાં પ્રાણી સ્થિર થઈ જાય છે, વૃક્ષોમાં આનંદની લહેર દોડી જાય છે અને એમના બંધનના ચિહ્નો પણ આશ્ચર્યથી છૂટી જાય છે. આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ પરસ્પર વ્રિંદાવનમાં વિહાર કરતા ભગવાનની લીલાઓનું વર્ણન કરતી હતી, ત્યારે તેઓ પણ એમના રમણમાં લીન થઈ ગઈ. આ પ્રમાણે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના એકવિસમા અધ્યાયનું સમાપન થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે. જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં જ લીન રહે છે, તેને પોતાનું કે પરમાર્થનું જ્ઞાન નથી; એ માત્ર શરીર માટે જીવે છે, જાણે ફૂંક મારતી ધમણી, એમનું જીવન વ્યર્થ જાય છે. આ કર્મફળ તો માનવ માટે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ નથી, પણ તેને આકર્ષવા માટે એવું કહેવામાં આવે છે, જેમ કે ઔષધિ ગળે ઉતરે તે માટે સ્વાદિષ્ટ બનાવવામાં આવે છે. માણસ જન્મથી જ મનથી ઇચ્છા, આયુષ્ય અને પોતાના લોકોમાં આસક્ત રહે છે, પણ એ જ તો એમના દુઃખનું મૂળ છે. જે પોતાનું સત્ય હિત જાણતા નથી, તે દુઃખના માર્ગે ભટકે છે; બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ તેમને ફરી એ જ અંધકારમય પ્રવૃત્તિમાં કેમ જોડે? કેટલાંક, જેઓ સમજણથી વંચિત છે, ખોટા મનથી, ફળલોભી વાતો નથી બોલતા, કારણ કે વેદ જાણનારા એનું વખાણ કરતા નથી. જે લાલચુ, દયનીય અને કામી છે, જેમનું મન ફૂલ પર જ અટકેલું છે, ફળ પર નહીં, એ તો અગ્નિ તરફ દોડી જતા પતંગિયાં જેવાં છે; એમને પોતાનો સાચો લોક ખબર નથી. પ્રિય, એ મને ઓળખતા નથી, હું જ તો હૃદયમાં વસું છું અને જેણે આ જગતનું સર્જન કર્યું છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તુતિથી તૃપ્તિ ન મળતી હોય, એમ એ લોકો ધૂંધથી દૃષ્ટિહીન છે. મારા પરોક્ષ આશયને સમજી વિના, જે ઇન્દ્રિય વિષયોમાં જ આસક્ત છે, જો હિંસામાં રુચિ ધરાવે છે, તો એમને માટે તો યજ્ઞ પણ નિષિદ્ધ છે. ક્રૂર મનુષ્યો, પોતાની સુખ ઇચ્છતા, દેવો, પિતૃઓ અને ભૂત માટે હિંસાથી પ્રાપ્ત પ્રાણીઓથી યજ્ઞ કરે છે. જેવું વેપારીઓ સત્ય સંપત્તિને છોડીને સ્વપ્નમાં સુખ શોધે છે, એમ એ લોકો પણ હૃદયમાં એ અસત્ય લોકને કલ્પે છે, જે સાંભળવામાં સુખદ લાગે છે પણ છે ખોટું. જે લોકો રજ, સત્વ અને તમમાં સ્થિત છે, અથવા એ ગુણોને ચાહે છે, એ ઇન્દ્રાદિ મુખ્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, પણ મને જેમ હું છું એમ નથી પૂજતા. અહીં દેવતાઓની યજ્ઞપૂજા કર્યા પછી, તેઓ વિચારે છે: ‘અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું’, અને જ્યારે એ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે ફરીથી ધન અને ઉચ્ચ કુળની ઈચ્છા ધરાવે છે. આ રીતે, જેમના મન ફૂલછાંયાં વચનોમાં વ્યસ્ત છે, જેઓ અભિમાની અને અત્યંત લોભી છે, એમને મારી ઉપદેશી પણ ગમતી નથી. આ વેદો, ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત, બ્રહ્મ, આત્મા અને દેવતાઓના વિષય છે; ઋષિઓ પરોક્ષ રીતે બોલે છે અને મને પણ પરોક્ષ વાણી ગમે છે. ધ્વનિરૂપ બ્રહ્મ તો અત્યંત દુર્ગમ છે, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; તે અપરિમિત, ગહન અને અગમ્ય છે, જાણે સમુદ્ર જેવું છે. તે અનંત શક્તિવાળા બ્રહ્મા અને મારા દ્વારા વિસ્તરેલું છે; સર્વ જીવોમાં તે ધ્વનિરૂપે અનુભવાય છે, જેમ કે કમળના ડાંઠમાં તાંતણું હોય છે. જેમ માખી (મકડી) પોતાના હૃદયમાંથી, મોઢેથી જાળ બનાવે છે, તેમ પ્રાણ પણ અવકાશમાંથી ઉદભવીને, ધ્વનિ લઈને, મન દ્વારા સ્પર્શરૂપે પ્રગટે છે. એ ભગવાન છંદ અને અમરત્વથી બનેલા છે, હજારો માર્ગો ધરાવે છે; ઓમ્કારથી, વ્યંજનો, સ્વરો, ઉષ્મો અને અનુનાસિક ધ્વનિથી શોભિત થઈ, એ અંદર સ્થિત છે. એ સ્વયં મહાન અને અનંત વાણીનું સર્જન અને સંહરણ કરે છે, જે વિવિધ ભાષામાં વિસ્તરેલી છે, અને છંદો ચાર અક્ષર વધતા જાય છે. ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુપ, જગતી, અતિછંદસ, અત્યષ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ—આ બધા છંદ છે. તે શું સ્થાપે છે, શું જણાવે છે, શું સૂચવે છે, કે શું ભિન્ન કરે છે? આ જગતમાં મારા સિવાય કોઈ એનું હૃદય જાણતું નથી. તે મને સ્થાપે છે, મને જ દર્શાવે છે, મને જ ભિન્ન અને નિરાકરે છે; વેદનો સમગ્ર અર્થ ધ્વનિ પર આધાર રાખે છે, મમત્વથી ભિન્ન કરે છે અને અંતે માયાનું ઉચ્ચારણ કરીને તેને નિરાકરે છે અને કૃપાળુ બને છે. એ જ રીતે, તે હરણ, વનસૂર, કૂતરા, બળદ, ભેંસ, હાથી, ગાયની પૂંછડી, વાંદરા, નગ, અને સાપથી ઘેરાયેલું છે. આ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં પ્રવેશીને, રાજાઓના મુખ્ય અને એમના પુત્રોએ ત્યાં મહર્ષિને બેઠેલા જોયા, જ્યાં યજ્ઞાગ્નિ પ્રજ્વલિત હતી. એમણે એ મહર્ષિને જોઈને, જે પોતાની કઠોર તપસ્યાથી તેજમય બન્યા હતા, પણ ભગવાનના પ્રેમભર્યા દર્શન અને અમૃત સમાન વચનોથી અત્યંત ક્ષીણ પણ નહોતા, એમની ભક્તિથી પ્રફુલ્લિત થયા હતા.