શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે રાજા, એક દિવસ વ્રજની સ્ત્રીઓએ કૃષ્ણના વાંસળીના મંત્રમુગ્ધ કરનાર સ્વર સાંભળ્યા. એ અવાજ સાંભળીને તેઓ એની વાત કરતા કરતા એમાં પૂરી રીતે લીન થઈ ગઈ. ગોપીઓએ પોતાના મિત્રોને કહ્યું: “મિત્રો, આંખો માટે એથી વધુ શુભ ફળ શું હોઈ શકે? વ્રજના સ્વામીના બે પુત્રો, પોતાના મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા, તેમના ચહેરા પર વાંસળી શોભતી, અને પ્રેમભરી નજરોથી સૌને મહેમાન બનાવતા, એ દ્રશ્ય જોવું એ આંખોની સર્વોત્તમ પ્રાપ્તી છે.” મંગો કૂંપળો, કોમળ પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને શેફાલી ફૂલની માળાઓથી સજાયેલા, જંગલના ફૂલોની વસ્ત્રોમાં શોભતા, કૃષ્ણ અને બલરામ ગોપ સમુદાયની વચ્ચે રંગભૂમિ પર નિપુણ નૃત્યકારની જેમ ઝળહળતા હતા અને ગીત ગાતા હતા. ગોપીઓએ આશ્ચર્યથી કહ્યું: “મિત્રો, એ વાંસળી કેટલા ભાગ્યશાળી છે! એ જ દામોદરનાં હોઠોની અમૃતમય લીપ્સનો આનંદ માણે છે, જે અમને પણ ઈચ્છનીય છે. નદીઓ એ વાંસળીમાંથી બાકી રહેલી મીઠાશનો સ્વાદ લઈ આનંદિત થાય છે, તેમનાં પાણી કાંપે છે અને વૃક્ષો વૃદ્ધોની જેમ અશ્રુ વહાવે છે.” વૃંદાવન તો પૃથ્વી પર પોતાનો મહિમા ફેલાવે છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પગના પાણીથી એ પવિત્ર થયું છે. જયારે ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે, ત્યારે મોરો મસ્ત થઈ નૃત્ય કરે છે અને પર્વતના ઢોળા પર બધા પ્રાણી સ્થિર થઈ જાય છે. ગોપીઓએ કહ્યું: “મિત્રો, એ જંગલના હરણ પણ ધન્ય છે! તેઓ નંદપુત્ર કૃષ્ણને સુંદર વેશમાં, પોતાના કાળા સિંગવાળા સાથીઓ સાથે, વાંસળીના અવાજ સાંભળીને પ્રેમભરી નજરથી પૂજા કરે છે.” કૃષ્ણના રૂપ અને વ્યવહાર તો આંખો માટે ઉત્સવ છે. જ્યારે દેવીઓ પોતાના રથમાં બેઠી, કૃષ્ણની વાંસળીનો મધુર, એકાંત ગીત સાંભળે છે, ત્યારે પ્રેમથી તેમના મન ઉથલપાથલ થઈ જાય છે, ફૂલમાળાઓ ખસે છે, તેઓ બેભાન થઈ જાય છે અને વસ્ત્રો ઢીલા પડી જાય છે. ગાયો, પોતાના કાન ઉંચા કરીને, કૃષ્ણના મુખમાંથી વહેતા વાંસળીના અવાજનો અમૃત પીવે છે; તેઓ સ્થિર થઈ જાય છે, તેમના વાછરડા દૂધ પીતાં અટકી જાય છે, આંખોમાં અશ્રુ આવી જાય છે અને ગોવિંદને હૃદયથી ભેટી લે છે. ગોપીઓએ માતાને કહ્યું: “માતા, આ જંગલના પક્ષીઓ તો ધન્ય ઋષિ છે! સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, તેઓ આંખો બંધ કરીને કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે અને બધું ભૂલી જાય છે.” નદીઓ મુકુંદના ગીત સાંભળીને, પોતાના પ્રવાહમાં ચક્રો રચી, ઉલ્લાસથી મુરારીને તરંગો દ્વારા ભેટી લે છે અને કમળના ફૂલ તેમના પગે અર્પણ કરે છે. વ્રજની ગાયોને, રામ અને ગોપલદાસો સાથે, સૂર્યકિરણોમાં ચરતાં જોઈને, કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે; ત્યારે વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ, પોતાની ફૂલવાળી ડાળીઓ ઉંચી કરે છે અને પોતાની છાંયાંથી મિત્રને છાંયાં આપે છે. પુલિન્દ સ્ત્રીઓ, જેમના ચહેરા અને ઉર પર કૃષ્ણના કમળપદના લાલ રંગ લાગ્યો છે—જે તેમના પ્રેમી પર લાગ્યો હતો અને ઘાસ પર પડ્યો હતો—એ રંગને પોતાના શરીરે લગાવે છે, કૃષ્ણને જોઈને ઉદભવેલા પ્રેમના દુઃખને શાંત કરે છે. હે, આ પર્વત તો હરિના શ્રેષ્ઠ સેવક છે! રામ અને કૃષ્ણના પગના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પર્વત પોતાના ઢોળા પરથી પાણી, કોમળ ઘાસ અને મૂળ અર્પણ કરીને તેમને, ગાયોને અને મિત્રોનો સન્માન કરે છે. રામ અને કૃષ્ણ ગોપલદાસો સાથે જંગલમાં ગાયોને ચરાવતા જાય છે, તેમના વાંસળીના મધુર અવાજથી બધા જીવ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતા પ્રાણી પણ સ્થિર થઈ જાય છે, વૃક્ષો આનંદથી થરથરી જાય છે અને તેમના બંધનના ચિહ્નો ઝડી પડે છે. આ રીતે, ગોપીઓ કૃષ્ણના વૃંદાવનમાં વિહરતા લીલાઓનું વર્ણન કરતા, પોતાની વાતોમાં લીન થઈ ગઈ. આ રીતે શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના એકવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે; આ અધ્યાય પરમહંસો માટેનું શાસ્ત્ર છે. પછી શાસ્ત્રમાં કહે છે: જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયવસ્તુઓમાં લીન રહે છે, તે પોતાને કે શ્રેષ્ઠને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો, એ ફૂક મારતી કાંતા જેવી છે, તેની જીવનયાત્રા વ્યર્થ છે. આવા ફળપ્રાપ્તિના લક્ષ્ય લોકો માટે શ્રેષ્ઠ નથી, પણ તેમને આકર્ષવા માટે એ વાત કરવામાં આવે છે, જેમકે દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવીને પીવામાં આવે છે. માણસ જન્મથી જ મનથી કામનાઓ, જીવન અને પોતાના લોકોમાં આસક્ત હોય છે, જે તેમનાં દુઃખના કારણ છે. જે પોતાનો સાચો હિત જાણતા નથી, તેઓ દુઃખના માર્ગે ભટકતા રહે છે; જ્ઞાની એમાં ફરીથી તેમને એ અંધકારમય પ્રવૃત્તિમાં જોડે નહીં. તેથી, અમુક લોકો, સમજ ન હોવાને કારણે, ફૂલવાળા ફળપ્રાપ્તિ વિશે વાત નહિં કરે; વેદ જાણનારા પણ એનું સ્તુતિ નથી કરતા. લાલચી, દયનીય અને કામી લોકો, જેમનું મન ફૂલો પર જ અટકેલું છે, ફળ નહીં, તેઓ અગ્નિ તરફ જતાં પતંગિયાં જેવા છે; તેઓ પોતાનો સાચો લોક ઓળખતા નથી. હે પ્રિય, તેઓ મને ઓળખતા નથી, હું હૃદયમાં રહું છું અને આ જગત મમથી ઉત્પન્ન થાય છે; જેમકે સ્તુતિ અને યજ્ઞથી અતૃપ્ત લોકો ધૂંધથી દૃષ્ટિ અવરોધિત હોય છે. મારી પરોક્ષ ઈચ્છા સમજ્યા વિના, જે ઇન્દ્રિયવસ્તુઓમાં લીન છે, જો હિંસામાં આસક્ત થઈ જાય, તો યજ્ઞ પણ તેમના માટે અનુમોદિત નથી. ખરેખર, ક્રૂર અને સ્વપ્રયોજન ઈચ્છતા લોકો, દેવો, પિતૃઓ અને ભૂતોના યજ્ઞમાં હિંસા દ્વારા મેળવેલા પ્રાણીઓનો યજ્ઞ કરે છે. વેપારીઓ જેવું, જે સાચા ધનને છોડી સ્વપ્નમાં આનંદ શોધે છે, એ લોકો પણ પોતાના હૃદયમાં એ અસાર લોકના આશીર્વાદ કલ્પે છે, જે સાંભળવામાં સ્વપ્ન જેટલું સુખદ છે. જે રજ, સત્વ અને તમમાં સ્થિત છે, અને જે એ ગુણોને માન આપે છે, તેઓ ઇન્દ્ર અને અન્ય મુખ્ય દેવોની પૂજા કરે છે, પણ મને, જે હું સાચો છું, નથી કરે. અહીં દેવોની પૂજા કરીને, તેઓ વિચારે છે: ‘અમે સ્વર્ગમાં આનંદ માણીશું,’ અને જ્યારે એ પુર્ણ થાય છે, ત્યારે પુનઃ પૃથ્વી પર ધન અને ઊંચી જાતિ ઈચ્છે છે. તેથી, જેમના મન ફૂલવાણીમાં ભટકેલા છે, જે અતિકી આવડત અને લાલચથી ભરેલા છે, તેમને મારી શીખવણ પણ ગમતી નથી. આ વેદો, ત્રણ વિભાગવાળી, બ્રહ્મન, આત્મા અને દેવોની વાત કરે છે; ઋષિઓ પરોક્ષ વાણી બોલે છે, અને હું પણ પરોક્ષ વાણી પસંદ કરું છું. ધ્વનિ-બ્રહ્મન ખૂબ જ અઘરું છે, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું છે; એ અપરિમિત, ગહન, ઊંડું અને મહાસાગર જેટલું અઘરું છે. એ અનંત શક્તિથી ભરેલા, મારા દ્વારા વિસ્તૃત છે; જીવોમાં એ ધ્વનિરૂપે અનુભવાય છે, જેમકે કમળના દંડમાં દોરા હોય છે. જેમકે જાળ બણનાર જાળ પોતાના હૃદયમાંથી મુખ દ્વારા બહાર કાઢે છે, તેમ પ્રાણ પણ, ધ્વનિથી સજ્જ, આકાશમાંથી ઉદભવે છે અને મન દ્વારા સ્પર્શરૂપે બને છે. એ ભગવાન, છંદ અને અમરત્વથી બનેલા, હજારો માર્ગ ધરાવે છે; ઓમ, જે વ્યંજન, સ્વર, ઉષ્મ અને અનુનાસિક ધ્વનિથી સજ્જ છે, એમાં સ્થિત છે. એ પોતે જ, મહાન અને અનંત વાણી, અનેક ભાષાઓમાં, ચાર અક્ષર વધતા છંદમાં, રચે અને પાછી સંકલિત કરે છે. ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, તૃષ્ટુભ, જગતી, અતિછંદસ, અત્યાસ્ટિ, અતિજગત અને વિરાટ—આ છંદો છે. એ શું સ્થાપિત કરે છે, શું દર્શાવે છે, શું સૂચવે છે, કે શું અલગ પાડે છે? આ જગતમાં મારી સિવાય કોઈ એનું હૃદય જાણતું નથી. એ મને સ્થાપિત કરે છે, દર્શાવે છે, અલગ પાડે છે અને નિરાકરે છે; તેથી, વેદનો સર્વ અર્થ, ધ્વનિ પર આધારિત, મને અલગ પાડે છે, અને માત્ર માયા ઉચારી, અંતે એનો નિરાકરણ કરીને કૃપા કરે છે. એ જ રીતે, એ વેદ deer, boar, wild dog, ox, buffalo, elephant, cow-tail, monkey, mongoose અને સાપથી ઘેરાયેલી છે. પછી, એ શ્રેષ્ઠ પવિત્ર સ્થાનમાં, રાજાઓના મુખ્ય, પોતાના પુત્રો સાથે, ત્યાં પ્રવેશ કરી, યજ્ઞ અગ્નિ જલતો, ઋષિને બેઠેલા જોયા. આ રીતે, શ્રીમદ ભાગવતના આ અધ્યાયમાં કૃષ્ણના વૃંદાવન વિહાર અને વેદ-તત્વની વાતો સુંદર રીતે વર્ણવાય છે.