શરદ ઋતુમાં, ભગવાનના ક્રિયાપ્રભાવથી ગાય, હરিণ, પક્ષીઓ, સ્ત્રીઓ અને ફૂલોની વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ થઈ હતી. દરેક જાતિના નર-માદા પરસ્પર મળતા, જેમ કે ભગવાનના ઇચ્છાથી વૃક્ષો ફળ ફેલાવે છે. કમળના ફૂલો સૂર્યોદયે આનંદથી ખીલી ઉઠ્યાં, પણ રાત્રે ખીલા લિલી ફૂલો એ આનંદથી વંચિત રહ્યા—જેમ રાજાના સંરક્ષણ હેઠળ પ્રજાજન નિર્ભય રહે છે, પણ દુષ્કર્મીઓની હાજરીમાં ભયભીત થાય છે. ગામડાં અને નગરોમાં ઉત્સવો ઉજવાતા, લોકોના ઇન્દ્રિયો આનંદથી ભરાયા. પૃથ્વી હરિયાળી, પક્વ ફસલોથી સમૃદ્ધ બની—આ સૌક્ય હરિની વિદગ્ધ કલાઓથી વિશેષ ઉજાગર થયું. વેપારીઓ, ઋષિઓ અને રાજાઓ, સ્નાન કરીને, પોતાના-પોતાના કાર્ય માટે નીકળી પડ્યા. એ રીતે, જેમ સિદ્ધ પુરુષો વરસાદથી રોકાયા પછી યોગ્ય સમયે પોતાના શરીર પ્રાપ્ત કરે છે. ભગવાને પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરી પોતાના માટે એક નગર અને પ્રજાનું સર્જન કર્યું. અગાઉ સર્જાયેલા જનોને જોઈ, એ બધા પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા: “હે જગતના સર્જક, તમારો પ્રવૃત્તિ કેટલો ઉત્તમ છે! તમામ યજ્ઞો અને કર્મો જેમા સ્થિત છે, એવા તમને પ્રણામ. આવો, એક સાથે ભોજન કરીએ.” તપ, જ્ઞાન અને યોગથી પરિપૂર્ણ, ઋષિકેશે પોતાની ચિત્તની એકાગ્રતાથી ઇચ્છિત જીવોની રચના કરી. દરેક સર્જનને ભગવાને પોતાના અંગનો એક અંશ આપ્યો—જેમાં ધ્યાન અને યોગની સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો સમાવેશ હતો. શુકદેવજી કહે છે: એ રીતે, શરદ ઋતુમાં, સ્વચ્છ જળ અને ખીલા કમળની સુગંધથી યુક્ત, અચ્યુત પોતાના ગોપમિત્રો અને ગાયો સાથે ઠંડા પવનથી શીતળ થયેલા વનમાં પ્રવેશ્યા. ખીલા વૃક્ષો, ગુંજતા મધમાખીઓ, અને પક્ષીઓના કલરવથી ગૂંજી રહેલા તળાવો અને નદીઓ વચ્ચે, ગોપમિત્રો સાથે ગાયો ચરાવતા, કૃષ્ણ વાંસળી વગાડતા વનમાં પ્રવેશ્યા. વૃંદાવનના ગોપીઓએ જયારે એ વાંસળીનો મોહક રાગ સાંભળ્યો—જે પ્રેમને જગાડે છે—ત્યારે એમાંથી કેટલાંક, કૃષ્ણને દેખાઈ ન જાય એ રીતે, પોતાની સખીઓને એ ગીત વર્ણવવા લાગી. કૃષ્ણના લીલાની સ્મૃતિમાં, પ્રેમભાવથી મગ્ન, એ ગોપીઓના મન ચંચળ થઈ ગયા અને વર્ણન ચાલુ રાખી શક્યા નહીં. કૃષ્ણે મોરપાંખ ધારણ કર્યું હતું, શ્રેષ્ઠ નૃત્યકાર જેવી કાયાથી, કર્ણિકાર ફૂલો કાન પર, સુવર્ણ જેવા પીળા વસ્ત્રો, વનમાલા ધારણ કરી, વાંસળીના છિદ્રોમાંથી અમૃત વહાવતો, ગોપમિત્રો દ્વારા ઘેરાયેલો, પોતાના પદચિહ્નોથી વૃંદાવનને પવિત્ર અને ગીતથી પ્રસિદ્ધ કરતો—એ રીતે વનમાં પ્રવેશ્યો. એ વાંસળીનો ધ્વનિ, સર્વ જીવોને મોહી લેતો, સર્વ ગોપીઓએ સાંભળ્યો અને એનું વર્ણન કરતા-કરતા એમાં લીન થઈ ગઈ. ગોપીઓએ કહ્યું: “હે સખી, આંખો માટે એથી શ્રેષ્ઠ ફળ બીજું શું હશે? જયારે આપણે નંદરાજના બે પુત્રોને, ગોપમિત્રો સાથે ગાયો ચરાવતા, વાંસળીથી શોભિત મુખ અને પ્રેમભરી નજરથી આપણને નિહાળતા જોઈએ છીએ!” કૃષ્ણ અને બલરામ, કેરીના કૂંપળો, નરમ પાંદડા, મોરપાંખ, કમળ અને કુમુદની વણમાલા અને ફૂલોથી શોભિત, વનવસ્ત્રોમાં, ગોપસમુદાયના મધ્યે તેજસ્વી નૃત્યકારો જેવી કાંતિથી ઝગમગતા હતા. એ વાંસળી કેટલી ધન્ય છે! એ જ દામોદરના હોઠનો અમૃતસ્વાદ કરે છે, જેની લાલસા તો ગોપીઓ પણ રાખે છે. નદીઓ એ વાંસળીના અવશેષ રસથી આનંદિત થાય છે, એના જળકણો થરથરે છે અને વૃક્ષો વડીલોની જેમ આનંદના આંસુ છાંટે છે. વૃંદાવનનું પર્વત પણ ધન્ય છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પદપદ્મના જળથી એ પાવન થયું છે. જયારે ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે, મોરો આનંદથી નાચે છે અને પર્વતો પરના બધા જીવજંતુ પણ સ્થિર થઈ જાય છે. એ ગૌઓ પણ ધન્ય છે, જે કૃષ્ણના મુખમાંથી વહેતા વાંસળીના અમૃતને કાનથી પીને સ્થિર થઈ જાય છે; વાછરડાંએ દૂધ પીવાનું પણ છોડ્યું, અને સૌના નેત્રોમાં આનંદઆંસુ છલકાય છે, જાણે મનથી ગોવિંદને અંકલાવે છે. એ જંગલના પક્ષીઓ પણ ધન્ય છે—જાણે ઋષિ હોય—જે સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, આંખો મીંચીને કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે અને બધું ભૂલી જાય છે. નદીઓ પણ મુકુંદના ગીત સાંભળીને, પોતાની તરંગી બાહુઓથી મુરારીને આલિંગન કરે છે અને કમળો પદ પદ્મે ચઢાવે છે. કૃષ્ણ અને બલરામ ગોપમિત્રો સાથે ગાયો ચરાવવા જાય છે, કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે, વૃક્ષો પ્રેમથી ખીલેલા પાંદડાં અને ફૂલોથી છાંયો ફેલાવે છે, જાણે પોતાના દેહથી મિત્રને છાંયો આપે છે. પુલિંદા સ્ત્રીઓ, કૃષ્ણના પદપદ્મની લાલ માટીથી પોતાના મુખ અને સ્તનો રંગે છે, જે ઘાસ પર રહી ગઈ હતી, અને એ રીતે કૃષ્ણના દર્શનથી જગેલા પ્રેમદાહને શમાવે છે. ગિરિરાજ પણ સર્વોત્તમ સેવક છે; એ રામ અને કૃષ્ણના પદસ્પર્શથી આનંદિત થઈ, પોતાના ઢોળાણ પરથી પાણી, નરમ ઘાસ અને મૂળથી તેમને અને ગાયો તથા ગોપમિત્રોને અર્પણ કરે છે. કૃષ્ણ અને બલરામ જ્યારે ગાયો ચરાવતા, વાંસળી વગાડતા વનમાં ફરી રહ્યા છે, ત્યારે એ મીઠા રાગથી સર્વ જીવ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે; ચાલતાં જીવ પણ સ્થિર થઈ જાય છે, વૃક્ષો આનંદથી થરથરી ઉઠે છે અને એમના બંધન તૂટીને પડી જાય છે. આ રીતે, ગોપીઓ પરસ્પર કૃષ્ણના રમણિય વિહારનું વર્ણન કરતી રહી અને એ વિહારમાં લીન થઈ ગઈ. આ રીતે, દશમ સ્કંધના પ્રથમ અર્ધના એકવીસમા અધ્યાયનો સમાપન થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું મહાપુરાણ છે. જે મનુષ્યો વિષયવાસનામાં મગ્ન રહે છે, તેઓ પોતાને કે પરમાર્થને ઓળખી શકતા નથી; માત્ર દેહ માટે જીવતા, જાણે ધોકા ભરાવનારી ધમણી જેવી, એમનું જીવન વ્યર્થ જાય છે. આ ફળરૂપ કર્મ લોકો માટે શ્રેષ્ઠ નથી, પણ તેમને આકર્ષવા માટે કહેવાય છે—જેમ દવા સ્વાદિષ્ટ બનાવી આપવામાં આવે છે. મૃત્યુથી મનુષ્યનું મન સદા વિષય, જીવન અને પોતાના જનોમાં આસક્ત રહે છે, જે ખરેખર એમના દુઃખનું કારણ છે. જે પોતાનું કલ્યાણ ઓળખતા નથી, એ દુઃખના માર્ગે ભટકે છે; તો વિવેકી મનુષ્ય કેમ તેમને એ જ અંધકારમય માર્ગે દોરી જશે? કેટલાક, જેમની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ છે, ફળસૂચક વાક્ય બોલતા નથી; વેદજ્ઞ પણ એ ફળોને પ્રશંસા કરતા નથી. જે કામી, દયનીય અને લોભી છે, અને ફૂલમાં જ મગ્ન છે, ફળના મહાત્મ્યને ભૂલી જાય છે, એ તો અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાં જેવી સ્થિતિમાં છે; એમને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ અંજાણ છે. એ મને ઓળખતા નથી, જે સર્વના હૃદયમાં રહું છું અને જેમાથી જગત ઉત્પન્ન થયું છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તુતિથી તૃપ્તિ ન પામનારને ધૂંધથી દૃષ્ટિ ઢંકાઈ જાય છે. મારી પરોક્ષ ઇચ્છા ન સમજનાર, વિષયવાસનામાં મગ્ન એવા લોકો હિંસામાં આસક્ત થાય, તો એમને માટે યજ્ઞ પણ અનુમોદ્ય નથી. જે ક્રૂર છે, પોતાના સુખ માટે દેવ, પિતૃ અને ભૂત માટે પશુઓની હિંસા કરીને યજ્ઞ કરે છે. એ લોકો, વેપારીઓ જેવું, વાસ્તવિક સંપત્તિને ત્યજી, સ્વપ્નમાં સુખ માને છે—એમના હૃદયમાં કલ્પિત ફળોને શ્રેષ્ઠ માને છે, જે માત્ર સાંભળવામાં મીઠા લાગે છે. જે રજ, સત્વ અને તમોમાં સ્થિત છે, અને એ ગુણોને જ પ્રિય માને છે, એ ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે—પણ મને, મારા તત્વરૂપે, પૂજતા નથી. આ રીતે, ભગવાનના શરદ ઋતુના રમણીય વિહાર, ગોપીઓના પ્રેમાંનુભાવ અને કર્મ-ફળની મર્યાદા સમજાવતાં શ્રીમદ્ ભાગવતના અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.