શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શરદ ઋતુ આવી હતી. આકાશ બેધૂંધળું અને શુદ્ધ તારાઓથી ઝગમગતું હતું, જેમ સત્વગુણથી ભરેલો મન બ્રહ્મનાદના અર્થને સ્પષ્ટ રીતે અનુભવતો હોય. ચાંદ્રમાને આસપાસના તારાઓએ ઘેરી રાખ્યો હતો અને તે પૂર્ણકળામાં તેજસ્વી દેખાતો હતો, જેમ કૃષ્ણ ભગવાન પૃથ્વી ઉપર વ્રુષ્ણિ કુળ વચ્ચે તેજે ઝગમગતા હતા. વનમાં સુગંધિત પુષ્પોથી ભરી, ક્યારેક ઠંડી અને ક્યારેક ગરમ એવી પવન ફૂંકાઈ રહી હતી. લોકો એ પવનમાં પોતાના દુઃખ ભૂલી જતા, પણ ગોપીઓ, જેમના હૃદય કૃષ્ણે ચોરી લીધાં હતાં, તેઓ આ પવનમાં પણ શાંત થઈ શક્યાં નહીં. શરદમાં ગાય, હરણ, પક્ષીઓ, સ્ત્રીઓ અને વૃક્ષો—all flourish—પોતપોતાના પુરુષને પામીને આનંદિત થતા, જેમ ભગવાનના કાર્યથી ફળ ઉત્પન્ન થાય છે. સૂર્યોદયે કમળ ફૂલો આનંદિત થતા, છતાં રાત્રિમાં ખીલી ઉઠતા કુમુદ ફૂલો દુઃખી રહેતા; એ રીતે રાજાના રાજ્યમાં લોકો નિર્ભય રહે છે, પણ ચોરોની હાજરીમાં નહિ. ગામડાં અને શહેરોમાં ઉત્સવો મનાવાતાં, ઇન્દ્રિયો આનંદથી ભરાઈ જતી, અને પૃથ્વી હરિની કલાઓથી અને પાકેલા પાકથી શોભતી હતી. વેપારીઓ, ઋષિઓ અને રાજાઓ, સ્નાન કરીને પોતાના કાર્ય માટે નીકળતા, જેમ સિદ્ધ પુરુષો વરસાદથી રોકાયેલા રહી સમય આવતા પોતાના શરીર તરફ આગળ વધે છે. પછી, આત્માવાન એ પુરૂષે પોતાના માટે શહેર અને પ્રજાનું સર્જન કર્યું; અને અગાઉ સર્જાયેલા લોકો એ પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરતા: “હે જગતના સર્જક, તમારું કાર્ય કેટલું ઉત્તમ છે! જેમા બધા યજ્ઞો સ્થિત છે, ચાલો આપણે સાથે મળી ભોજન કરીએ.” તપ, જ્ઞાન અને યોગમાં સ્થિર એવા ઋષિકેશે, મહર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, મનગમતા જીવોની રચના કરી. દરેકને, જન્મ રહિત એ પુરુષે પોતાના શરીરનો અંશ આપ્યો—આ અંશ એટલે ધ્યાન અને યોગની સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, શરદ ઋતુમાં, જ્યારે જળ સ્વચ્છ અને કમળની સુગંધથી હવા ભરી હતી, અચ્યુત ભગવાન ગોપાલક મિત્રો અને ગાયોના સાથે ઠંડકવાળી પવનવાળું વન પ્રવેશ્યા. ખીલેલા વૃક્ષો, ભમરાઓની ગુંજ અને પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલા જંગલમાં, યમુના અને સરોવરનાં કાંઠે, ગોપાલક મિત્રો સાથે ગાયોને ચરાવતા કૃષ્ણ ભગવાન વાંસળી વગાડતા વનમાં પ્રવેશ્યા. વ્રજની સ્ત્રીઓએ જયારે કૃષ્ણની વાંસળીના મધુર અવાજને સાંભળ્યો, જે પ્રેમને જગાડે છે, ત્યારે કેટલીક ગોપીઓએ, કૃષ્ણથી અજાણી રહી, પોતાના સાથીદોસ્તોને એ અવાજનું વર્ણન કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ કૃષ્ણના લીલાઓને યાદ કરીને વર્ણન કરતાં, પણ પ્રેમની તીવ્રતા એવડી હતી કે તેઓ વાત આગળ વધારી શક્યાં નહીં. કૃષ્ણે મોરપિછ પહેરેલું, શ્રેષ્ઠ નૃત્યકારની માફક રૂપ ધારણ કર્યું, કર્ણિકાર ફૂલો કાન પર, સુવર્ણ સમાન પીળાં વસ્ત્ર અને વનમાલા ધારણ કરી હતી. પોતાના હોઠોના અમૃતથી વાંસળીના છિદ્રો ભરી, ગોપાલક મિત્રો સાથે વનમાંથી વિહાર કરતા, તેમના પગલાંઓથી વ્રિંદાવન પવિત્ર બની ગયું અને તેમની વાંસળીના ગીતથી પ્રસિદ્ધિ પામી. એ રીતે, રાજા, કૃષ્ણની વાંસળીનો અવાજ સર્વ જીવોને મોહી લેતો હતો. વ્રજની સ્ત્રીઓ એ અવાજનું વર્ણન કરતાં કરતાં તેમાં લીન થઈ ગઈ. ગોપીઓએ કહ્યું: “મિત્રો, આંખો માટે આથી શ્રેષ્ઠ ફળ બીજું શું હોઈ શકે—જ્યારે આપણે વ્રજપતિના બંને પુત્રોને ગાયોને ચરાવતા, વાંસળીથી અલંકૃત મુખ અને પ્રેમભરી નજરથી આપણું સ્વાગત કરતા જોઈ શકીએ?” કૃષ્ણ અને બલરામ, આમ્રકળી, કોમળ પાંદડા, મોરપિછ, કમળ અને કુમુદની વણમાલાઓથી શોભિત, વનપુષ્પોથી સજ્જ પીતવસ્ત્રમાં, ગોપાલક સમુદાયમાં નૃત્યકારની જેમ ઝગમગતા હતા. ગોપીઓએ કહ્યું: “મિત્રો, આ વાંસળી કેટલું ધન્ય છે! એ જ દામોદરનાં હોઠોના અમૃતનો સ્વાદ મેળવે છે, જેને ગોપીઓ પણ ઈર્ષ્યા કરે છે. નદીઓ પણ એની બાકી રહેલી મીઠાશ ચાખીને આનંદિત થાય છે, એમનાં પાણી કંપે છે અને વૃક્ષો વૃદ્ધોની જેમ આનંદથી અશ્રુ વહાવે છે.” વ્રિંદાવન ધન્ય છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પદપદ્મનાં જળથી પવિત્ર છે; જયારે ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે, મયૂર મસ્ત થઈને નાચે છે અને પર્વતની ઢાળીઓ પરના બધા પ્રાણી નિઃશબ્દ થઈ જાય છે. એ પણ ધન્ય છે, આ જંગલના હરણો અને હરણીઓ; નંદપુત્રને અદભુત વેશમાં જોઈ, વાંસળીના અવાજ સાથે પોતાના સાથીઓ સાથે પ્રેમભરી નજરથી પૂજા કરે છે. કૃષ્ણના રૂપ અને વર્તન આંખો માટે ઉત્સવરૂપ છે; તેમની વાંસળીના મધુર અને ગુપ્ત ગીત સાંભળીને, દેવીઓ પણ પોતાના રથમાં પ્રેમથી મૂર્છિત થઈ જાય છે, ફૂલમાળાઓ ખસી જાય છે, વસ્ત્રો ઢીલાં પડે છે. ગાયોએ, કૃષ્ણના મોઢેથી નીકળતા વાંસળીના અમૃતને પોતાના કાનથી પી લેતાં, અવસ્થિર થઈ ઊભી રહી ગઈ; વાછરડાંએ દુધ પીવાનું રોકી દીધું, આંખોમાં અશ્રુ સાથે ગોવિંદને જોયા, જાણે હૃદયથી તેમને ભેટી ગઈ. “માતા, આ જંગલના પક્ષીઓ પણ ધન્ય છે; તેઓ સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, આંખો બંધ કરીને કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે, બધું ભૂલી જાય છે.” નદીઓ, મુકુંદના ગીત સાંભળીને, પોતાની તરંગોથી મુરારીને અંકલાવે છે અને કમળો તેના પદપદ્મે અર્પણ કરે છે. વ્રજની ગાયોને રામ, કૃષ્ણ અને ગોપાલક મિત્રો સાથે ધુપમાં ચરતા જોઈ, કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે, ત્યારે વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ જાય છે; તેઓ ફૂલોવાળી ડાળીઓ ઉંચી કરે છે અને પોતાના શરીરથી છાંયો પાથરે છે, જાણે મિત્રને રક્ષે છે. પુલિન્દ સ્ત્રીઓ, કૃષ્ણના પદપદ્મમાંથી લાગેલું કુંકુમ, જે ઘાસ પર રહી ગયું હતું અને તેમના પ્રેમીપત્નીઓના સ્તન પર લાગેલું હતું, તે પોતાના મુખ અને સ્તન પર લગાવે છે, કૃષ્ણના દર્શનથી ઉદભવેલી પ્રેમવેદનાને શમાવે છે. આ પર્વત જુઓ, હરિના શ્રેષ્ઠ સેવક છે; રામ અને કૃષ્ણના પદસ્પર્શથી આનંદિત થઈ, એ પોતાનાં ઢાળ પરથી પાણી, કોમળ ઘાસ અને મૂળ અર્પણ કરીને ભગવાન, તેમની ગાયો અને મિત્રોનું સન્માન કરે છે. રામ અને કૃષ્ણ ગાયોને ચરાવતા, ગોપાલક મિત્રો સાથે વનમાં જાય છે, ત્યારે તેમનાં વાંસળીના મધુર સંગીતથી બધા જીવો મોહી જાય છે; ચાલતા જીવ પણ થંભી જાય છે, વૃક્ષો આનંદથી કંપે છે અને તેમના બંધનોના ચિહ્નો પડી જાય છે. આ રીતે ગોપીઓ એકબીજામાં ભગવાન કૃષ્ણની લીલાઓનું વર્ણન કરતી રહી, તેમનાં મન એ રમણીઓમાં લીન થઈ ગયું. અહીં પ્રથમ સ્કંધના દશમ અધ્યાયના એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પરમહંસો માટેનું શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્ર છે. જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં લીન રહે છે, તે પોતાને કે પરમાર્થને ઓળખતો નથી; માત્ર શરીર માટે જીવતો એ ધોમધખારની જેમ છે, જે ફક્ત શ્વાસ લે છે—એનું જીવન વ્યર્થ જાય છે. આવા કર્મફળો લોકો માટે શ્રેષ્ઠ નથી, પણ તેમને આકર્ષવા માટે કહાય છે, જેમ ઔષધિને સ્વાદિષ્ટ બનાવીને પીવામાં ઉત્સાહિત કરવામાં આવે છે. મનુષ્ય જન્મથી જ કામનાઓ, જીવન અને પોતાના લોકોમાં મનથી જોડાયેલો રહે છે, પણ એ બધું જ તેના દુઃખનું મૂળ છે. જે પોતાનું હિત જાણતા નથી, તેઓ દુઃખના માર્ગે ભટકે છે; તો બુદ્ધિમાન માણસ કેમ તેમને ફરીથી એ જ અંધકારમય માર્ગે લગાડે? કેટલાક લોકો, જેઓ સમજશક્તિથી વંચિત છે અને ભ્રમિત મન ધરાવે છે, તેઓ ફૂલ જેવા કર્મફળોનું વર્ણન કરતા નથી; કારણ કે વેદ જાણનારા તેમને પ્રશંસા કરતા નથી. જે કામી, દયનીય અને લોભી છે, જેમનું મન ફૂલમાં અટકી જાય છે, તેઓ દીવટાની આજુબાજુ ઘૂમતા પતંગિયાં જેવાં છે; તેઓ પોતાનું સાચું લોક જાણતા નથી. હે પ્રિય, તેઓ મને ઓળખતા નથી, હું જ હૃદયમાં વસું છું અને મારો પરથી જ આખું જગત ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ યજ્ઞ અને સ્તુતિથી અતૃપ્ત રહેનારા લોકો, ધૂંધથી આંખો બંધ થઈ જાય છે એમ. જે લોકો મારા ગૂઢ આશયને સમજ્યા વગર ઇન્દ્રિય વિષયોમાં આસક્ત થાય છે અને હિંસામાં રુચિ ધરાવે છે, તેમના માટે તો યજ્ઞ પણ અનુમોદ્ય નથી. આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના આ અધ્યાયમાં, કૃષ્ણ ભગવાનની વ્રજમાં રમણીઓ અને જીવનની પરમ તત્ત્વની વાતો સુંદર રીતે વર્ણવાઈ છે.