શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શરદ ઋતુ આવી, ત્યારે આકાશમાંથી વાદળો દૂર થઈ ગયા, ધરતીની અશુદ્ધિ અને જળની મલિનતા પણ વિસર્જિત થઈ ગઈ—જેમ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિથી સાધુઓના અંતઃકરણની કલ્મષતા દૂર થઈ જાય છે. પાંડવો અને તેમની સાથેના મહાત્માઓએ સર્વસ્વ ત્યાગી દીધું હતું, અને તેથી તેઓ નિર્મળ તેજથી પ્રકાશિત થવા લાગ્યા—જેમ કામનાઓનો ત્યાગ કરનાર ઋષિ-મુનિઓ શાંત અને પાપમુક્ત બની જાય છે. એ સમયે પહાડો પોતાનું જળ છોડતા, પણ ક્યારેક શુભ જળ રોકી રાખતા—જેમ વિદ્વાન પુરુષો યોગ્ય સમયે જ જ્ઞાનરૂપ અમૃત આપે છે, અને ક્યારેક નથી આપતા. જળમાં વસતા પ્રાણીઓ જળના ધીરે ધીરે ઘટતા સ્તરનું ભાન રાખતા નહોતાં—જેમ ગૃહસ્થજીવનમાં ફસાયેલા મૂર્ખ મનુષ્યો પોતાના આયુષ્યે રોજે રોજ ઘટી રહ્યું છે તે સમજતા નથી. એ જ રીતે, જળમાં રહેલા પ્રાણીઓ શરદના તપતા સૂર્યની તાપને અનુભવી શકતા નહોતાં—જેમ ઈન્દ્રિયવિષયોમાં ગરકાવ, દુઃખી ગૃહસ્થ પોતાનું દુઃખ પણ અનુભવતો નથી. શરદમાં વનસ્પતિઓ ધીરે ધીરે પોતાની કાદવી અને શુષ્કતા છોડવા લાગી—જેમ વિવેકી પુરુષો 'હું' અને 'મારું'ની ભાવના શરીર તથા અન્ય પરક વસ્તુઓથી દૂર કરતા જાય છે. સમુદ્ર શાંત અને નિર્વિકાર બની ગયો—જેમ સર્વ ચળવળો સ્થગિત થયા પછી મહાન યોગી આત્મા-સ્વરૂપે લીન થઈ જાય છે. ખેડૂતોએ મજબૂત કાંઠાઓથી ખેતરમાંથી પાણી ખેંચ્યું—જેમ યોગીઓ પ્રાણશક્તિથી જ્ઞાનના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે. શરદના સૂર્યથી પ્રાણીઓ પર પડેલો તાપ ચંદ્રમાએ દૂર કરી દીધો—જેમ મુકુન્દે વ્રજની સ્ત્રીઓના શરીરભાવથી ઉપજતા દુઃખ દૂર કરી દીધા. આકાશ નિર્મળ અને તારાોથી ઝગમગતું હતું—જેમ સત્ત્વગુણથી યુક્ત મન બ્રહ્મના શબ્દના તાત્પર્યને અનુભવે છે. ચંદ્ર, તારાઓથી ઘેરાયો, પૂર્ણકળામાં પ્રકાશતો હતો—જેમ કૃષ્ણ, વૃષ્ણિવંશથી ઘેરાયેલા, પૃથ્વી પર તેજસ્વી છે. વનપવન, જે શીતળ અને ઉષ્મા બંનેથી યુક્ત અને પુષ્પગંધિત હતો, એના સ્પર્શથી લોકોના દુઃખ દુર થઈ ગયા—પણ ગોપીઓ, જેઓના હૃદય કૃષ્ણે ચોરી લીધાં હતાં, તેમના દુઃખ દૂર ન થયું. ગાય, હરણ, પક્ષીઓ, સ્ત્રીઓ અને વનસ્પતિઓ શરદ ઋતુમાં પુષ્પિત થયા, અને પોતાના પુરુષસહવાસથી આનંદિત થયા—જેમ ફળો ભગવાનના કર્મથી ફળીભૂત થાય છે. સૂર્યોદયે કમળો આનંદિત થયા, પરંતુ રાત્રિમાં ખીલતા કુમુદો નહીં—જેમ પ્રજાજન રાજાની હાજરીમાં નિર્ભય રહે છે, પણ દુશ્મનોથી ડરે છે. ગામડાં અને શહેરો ઉત્સવો અને આનંદથી ઉજવાઈ ઉઠ્યાં—પૃથ્વી પણ હરિની કળાઓથી લહેરી અને પાકથી સમૃદ્ધ થઈ. વેપારીઓ, ઋષિઓ અને રાજાઓ સ્નાન કરીને પોતાના ધર્મકાર્ય માટે નીકળી પડ્યા—જેમ સિદ્ધ પુરુષો યોગ્ય સમયે પોતાના શરીર પ્રાપ્ત કરવા વિરમ્યા પછી ચાલે છે. પછી, ભગવાને, આત્મસ્વરૂપે, પોતાના માટે એક નગર અને પ્રજાનું સર્જન કર્યું; અને અગાઉ સર્જાયેલા લોકોએ તેમને પ્રજાપતિ તરીકે સ્તુતિ કરી. તેઓ બોલ્યા: “હે જગતના સર્જક! તમારું કાર્ય અતિ ઉત્તમ છે. જેમાં સર્વ યજ્ઞો સ્થિત છે, આવો, આપણે સાથે મળીને અન્ન ગ્રહણ કરીએ.” તપ, જ્ઞાન અને યોગથી પરિપૂર્ણ, ઋષિકેશે, મહર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા, ઇચ્છિત પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. અને દરેકને, અજન્માએ, પોતાના અંગનો અંશ આપ્યો—એ અંશ એટલે ધ્યાન અને યોગની સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે શરદ ઋતુમાં, સ્વચ્છ જળ અને ખીલેલા કમળોની સુગંધથી ભરેલા વનમાં, અચ્યૂત શ્રીકૃષ્ણ ગોપાલક મીત્રો અને ગાયો સાથે પવનથી શીતળ થયેલા વનમાં પ્રવેશ્યા. ખીલેલા વૃક્ષો, ગુંજન કરતા મધમાખીઓ અને પંખીઓના કલરવથી ગુંજતા સરોવર-નદીઓથી ભરેલા વનમાં, ગોપાલકો સાથે ગાયો ચરાવતા શ્રીકૃષ્ણે વાંસળી વગાડવાનું આરંભ્યું. વ્રજની સ્ત્રીઓએ જ્યારે એ વાંસળીનો પ્રેમજાગૃત કરનાર સ્વર સાંભળ્યો, તો કેટલીક ગોપીઓ, કૃષ્ણના દૃશ્યે અવ્યક્ત રહી, પોતાની સખીઓને એ ગીત વર્ણવવા લાગી. કૃષ્ણના લીલાઓને સ્મરણ કરી તેઓ વર્ણન શરૂ કરતું, પણ પ્રેમની પ્રબળતા તેમને આલોઢિત કરી દેતી અને તેઓ વર્ણન પૂરું કરી શકતી નહોતી. શ્રીકૃષ્ણ મોરપિછ ધારણ કરેલ, શ્રેષ્ઠ નૃત્યકાર જેવો રૂપ, કર્ણિકાર પુષ્પ કાન પર, પીળાં વસ્ત્રો, વનમાલા ધારણ કરી, વાંસળીના છિદ્રોમાંથી અમૃતસમાન ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતાં, ગોપાલક મીત્રોથી ઘેરાયેલા, પોતાના ચરણચિહ્નોથી વૃંદાવનને પવિત્ર અને ગીતથી પ્રસિદ્ધ કરતા, વનમાં પ્રવેશ્યા. આ રીતે કૃષ્ણની વાંસળીની ધ્વનિ સર્વ જીવોને મોહી લેનારી હતી, અને વ્રજની સ્ત્રીઓ એ સાંભળીને એનું વર્ણન કરતી-કરતી તેમાં લીન થઈ જતી. ગોપીઓએ કહ્યું: “હે સખીઓ! આંખો માટે એથી શ્રેષ્ઠ ફળ બીજું શું હોઈ શકે—જ્યારે આપણે વ્રજપતિના બે પુત્રોને ગાયો અને ગોપાલકો સાથે ચરાવતા, વાંસળીથી શોભિત મુખમંડલ અને પ્રેમભરી નજરથી આપણને નિહાળતા જોઈ શકીએ છીએ. મોરપિછ, કાચાં પાંદડા, કમળ અને કુમુદમાળાથી શોભિત, વનપુષ્પોથી અલંકૃત વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, બંને ભાઈઓ ગોપાલકમંડળીમાં નૃત્યકારો જેવા તેજસ્વી જણાય છે. આ વાંસળીનું તો શું ભાગ્ય છે, હે સખી! કે તે દામોદરનાં હોઠોના અમૃતને પાન કરે છે—જે અમૃત માટે ગોપીઓ પણ તરસે છે! નદીઓ એ અમૃતના અવશેષથી આનંદિત થાય છે, તેમનું જળ થરથર ધ્રુજતું અને વૃક્ષો વડીલની જેમ અશ્રુ વહાવે છે. વૃંદાવનનું તો પૃથ્વી પર મહિમા ફેલાઈ ગયો છે—કારણ કે દેવકીપુત્રના ચરણરજથી એ પવિત્ર થયું છે; અને જ્યારે ગોવિંદ વાંસળી વગાડે છે ત્યારે મોરો નૃત્ય કરે છે અને પર્વતોના પ્રાણીઓ પણ સ્થિર થઈ જાય છે. આ સરળમન હરણીઓ પણ ધન્ય છે! નંદપુત્રના અદભુત વેશને જોઈ, વાંસળીની ધ્વનિ સાંભળીને, પોતાના કૃષ્ણમય પતિઓ સાથે પ્રેમપૂર્વક નજરે તેમનું પૂજન કરે છે. કૃષ્ણનું રૂપ અને વર્તન આંખો માટે ઉત્સવ છે; વાંસળીના મધુર, એકાંત ગીતથી આકર્ષિત સ્વર્ગીય દેવીઓના મન પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે, તેમનાં પુષ્પમાલા છૂટી પડે છે અને તેઓ મૂર્છિત થઈ જાય છે. ગાયો, કૃષ્ણના મોઢેથી વહેતા વાંસળીના અમૃતને કાન ઊંચા કરીને પીવે છે; તેમનાં વાછરડાં દુધ પીતા-પીતા સ્થિર થઈ જાય છે, ગાયોની આંખોમાં આનંદાશ્રુ છલકે છે અને તેઓ મનથી ગોવિંદને હૃદયથી અંકલાવે છે. માતા, આ વનમાં પક્ષીઓ પણ ધન્ય છે, જાણે તેઓ ઋષિઓ છે! સુંદર વૃક્ષોની ડાળીઓ પર બેઠા, આંખો મીંચીને કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે અને બધું ભૂલી જાય છે. નદીઓ મુકુંદના ગીત સાંભળીને, પોતાનું પ્રવાહ વળાવી, તરંગરૂપે હાથ વધારી મુરારીને અંકલાવે છે અને કમળો તેમના ચરણોમાં અર્પે છે. વ્રજની ગાયોને રામ તથા ગોપાલકો સાથે સૂર્યપ્રકાશમાં ચરતા જોઈ, કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે; વૃક્ષો પ્રેમથી ભરાઈ જાય છે, પોતાની ફૂલોવાળી ડાળીઓ ઊંચી કરે છે અને પોતાનું શરીર છાંયાનું છતરીરૂપે ફેલાવે છે. પુલિંદા સ્ત્રીઓ, જેઓના ચહેરા અને સ્તન કૃષ્ણના ચરણરજથી રંગાઈ ગયા છે—જે તેમના પ્રેમીગણના સ્તન પર લાગેલી અને ઘાસ પર રહી ગઈ હતી—એ રજ પોતાના શરીરે લગાડે છે અને કૃષ્ણદર્શનથી ઉપજેલા પ્રેમવેદનાને શમાવે છે. આ પર્વતને જુઓ, હરિના શ્રેષ્ઠ દાસ! રામ અને કૃષ્ણના ચરણસ્પર્શથી આનંદિત થઈ, તે પોતાના જળ, નરમ ઘાસ અને મૂળથી ભગવાન તથા તેમના ગોપાલકો અને ગાયોને સન્માન આપે છે. રામ અને કૃષ્ણ ગાયોને ચરાવતા, ગોપાલકો સાથે વનમાં જાય છે; તેમની વાંસળીના મીઠા સ્વરે સર્વ જીવો મોહી જાય છે—even જડ પ્રાણી સ્થિર થઈ જાય છે, વૃક્ષોમાં આનંદથી થરથરાટ આવે છે અને તેમના બંધનના ચિહ્નો પણ છૂટી પડે છે. આ રીતે, જ્યારે ગોપીઓ વ્રજમાં વિહરતા ભગવાનના રમણીઓને વર્ણવે છે, ત્યારે વાત કરતાં-કરતાં એ લિલામાં તદન્ય થઈ જાય છે.