શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શરદ ઋતુ આવી હતી. કમળના પુષ્પો ખીલ્યા, અને જળ ફરી સ્વચ્છ બન્યા, જેમ યોગાભ્યાસથી પતિત મનુષ્યોના મનને શાંતિ મળે છે. આ ઋતુએ આકાશમાંથી વાદળો દૂર કર્યા, ધરતીમાંથી અપવિત્રતા હટાવી અને જળમાંથી મલિનતા દૂર કરી, એ રીતે કૃષ્ણની ભક્તિ પણ સાધુઓના અંતરમાં રહેલી કલ્મષતા દૂર કરે છે. જે લોકો સર્વસ્વ ત્યાગી દે છે, તેઓ પવિત્ર તેજથી ઝગમગાવે છે, જેમ સર્વ કામનાઓ ત્યાગી દેનારા મુનિઓ નિર્વિકાર અને નિર્દોષ બની જાય છે. પહાડોએ પોતાના જળ વહાવ્યા, પણ ક્યારેક શુભ દાન અટકાવ્યું, એ રીતે વિદ્વાન લોકો જ્ઞાનનું અમૃત યોગ્ય સમયે આપે છે, અને ક્યારેક નથી પણ આપે. જળમાં વસતા પ્રાણીઓ જળ ઓછું થતું નથી જાણતા, જેમ મુર્ખ ગૃહસ્થો પોતાનો આયુષ્ય દિવસે દિવસે ઘટતું નથી જાણતા. એ જ રીતે, ઊંડા જળમાં રહેતા પ્રાણીઓ શરદીના તાપને અનુભવે નહીં, જેમ સંયમ વિહોણા ગૃહસ્થો પોતાના દુઃખની અનુભૂતિ કરતા નથી. બુદ્ધિમાન મનુષ્યો જેમ જેમ શરીર અને અન્ય પર-વસ્તુઓમાં 'હું' અને 'મારું' નો અભિમાન છોડી દે છે, એમ છોડ પણ ધીરેધીરે પોતાના ઉપરનું કાદવ અને સુકાઈ જવું ત્યજી દે છે. શરદ ઋતુએ દરિયો શાંત અને નિર્વિકાર કરી દીધો, જેમ સર્વ ચળપળ બંધ થતાં જ મુનિ સ્વમાં લીન થઈ જાય છે. ખેડૂતો મજબૂત બંધ દ્વારા ખેતરમાંથી પાણી ખેંચે છે, એ રીતે યોગીજનો પ્રાણશક્તિથી જ્ઞાનના પ્રવાહને સંયમમાં રાખે છે. ચંદ્રે શરદીના તાપને દૂર કર્યો, જેમ મુકુંદે ગોપીઓના દેહાભિમાનથી થયેલા દુઃખને દૂર કરી દીધું. આકાશ નિર્મળ અને તારાઓથી ઝગમગતું હતું, જેમ સત્વગુણથી યુક્ત મન બ્રહ્મનાદનો અર્થ સ્પષ્ટ જુએ છે. ચંદ્ર, તારાઓથી ઘેરાયેલો, પૂર્ણ કળાથી તેજસ્વી લાગતો, જેમ કૃષ્ણ વૃષ્ણિવંશીઓથી ઘેરાયેલા પૃથ્વી પર તેજ આપે છે. વનની ઠંડી-ગરમ, સુગંધિત પવનને પામી લોકોએ પોતાનું દુઃખ ત્યજી દીધું, પણ કૃષ્ણપ્રેમમાં લીન ગોપીઓએ તો દુઃખ છોડ્યું નહીં. ગાય, હરણ, પક્ષીઓ, સ્ત્રીઓ અને વનસ્પતિઓ—all શરદમાં ફૂલી ઉઠ્યાં, પોતાના પુરુષોને પામી, જેમ ભગવાનના કર્મથી ફળ ઉત્પન્ન થાય છે. સૂર્યોદયે કમળો આનંદિત થયા, પણ રાત્રિમાં ખીલતા કુમુદો નહીં; એ રીતે સારા રાજામાં લોકો નિર્ભય થાય છે, પણ ચોરોની હાજરીમાં નહીં. ગામડાં અને નગરોમાં ઉત્સવ, આનંદ અને પક્વ પાકથી ધરતી ચમકતી હતી; આ બધું હરિના વિદ્યા-કૌશલ્યથી વિશેષ હતું. વાણિયો, મુનિ, અને રાજાઓ સ્નાન કરીને પોતાના ધ્યેયે લાગ્યા, જેમ સિદ્ધ પુરુષો યોગ્ય સમયે પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેણે પોતાના આત્માને આધાર બનાવીને પોતાનું શહેર અને પ્રજાઓ સર્જી; અગાઉ સર્જેલાઓએ તેને જોઈને જગતના સ્વામીની સ્તુતિ કરી. "હે જગતના સર્જનહાર! તું કેટલું ઉત્તમ કાર્ય કર્યું છે! તારી અંદર બધા યજ્ઞ સ્થાપિત છે; ચાલો, સૌ મળીને ભોજન કરીએ," એમ તેમણે કહ્યું. તપ, જ્ઞાન અને યોગથી યુક્ત, હૃષીકેશે, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઇચ્છિત જીવોની રચના કરી. પ્રત્યેકને, જન્મવિહોણા ભગવાને પોતાના શરીરનો અંશ આપ્યો—એ શું? ધ્યાન અને યોગની સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય. શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, શરદ ઋતુમાં, નિર્મળ જળ અને કમળોના સુગંધથી ભરેલી ધરી પર, અચ્યૂત કૃષ્ણ ગોપાલક મિત્રો અને ગાયો સાથે વનમાં પ્રવેશ્યા, જ્યાં શીતલ પવન વહેતો હતો. વનમાં ફૂલેલા વૃક્ષો, મધમાખીઓની ગુંજ અને પક્ષીઓની કૂજનથી સરોવર અને નદીઓ ગૂંજતી હતી. એ વનમધ્યે, ગાયોને ચલાવતા, પોતાના મિત્રો સાથે કૃષ્ણે વાંસળી વગાડવાનું આરંભ્યું. વૃંદાવનની સ્ત્રીઓએ જયારે એ પ્રેમજાગૃત કરનાર વાંસળીનો સ્વર સાંભળ્યો, ત્યારે કેટલાકે, કૃષ્ણની નજરથી છુપાઈ, પોતાની સખીઓ સાથે એનું વર્ણન કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ કૃષ્ણના લીલાનું સ્મરણ કરતા વર્ણન કરવા લાગ્યા, પણ પ્રેમની ઊર્મિથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાના મનને સંભાળી શક્યા નહીં. મોરપિછ ધારણ કરનાર, શ્રેષ્ઠ નૃત્યકાર જેવી મુર્તિવાળો, કર્ણિકાર પુષ્પ કાને, સોનાની જેમ પીળા વસ્ત્રો, વનમાળા ધારણ કરનાર કૃષ્ણ, વાંસળીના છિદ્રોમાં પોતાના હોઠોનું અમૃત ભરી, ગોપાલક મિત્રો સાથે વનમધ્યે પ્રવેશી, પોતાના પદચિહ્નોથી વૃંદાવનને પાવન અને પોતાના ગીતથી પ્રસિદ્ધ કરી દીધું. એ વાંસળીના સ્વરે તમામ જીવો મોહીત થયા; વ્રજની સ્ત્રીઓએ એનું વર્ણન કરતાં કરતાં તેમાં લીન થઈ ગઈ. ગોપીઓએ કહ્યું: "હે સખી! આંખો માટે આથી શ્રેષ્ઠ ફળ બીજું શું હશે—વ્રજના સ્વામીના બે પુત્રો, ગાયોને મિત્રો સાથે ચલાવતા, વાંસળીથી શોભિત મુખ, અને પ્રેમભર્યા નજરથી અમને નિહાળે છે." કૃષ્ણ અને બલરામ આમ્રકાંડી, નાજુક પાંદડા, મોરપિછ, કમળ અને કુમુદની માળાથી શોભિત, વનપુષ્પોથી સજ્જ વસ્ત્રોમાં, ગોપાલક સમૂહમાં ઉજળા દિપતા, જાણે રંગમંચ પરના કુશળ નૃત્યકારો ગીત ગાઈ રહ્યા હોય. "આ વાંસળી કેટલું ધન્ય છે, હે સખી! એ જ દામોદરનાં હોઠોના અમૃતનો આસ્વાદ કરે છે, જેને ગોપીઓ પણ ઈચ્છે છે; નદીઓ પણ એની બચેલી મીઠાસથી આનંદિત થાય છે, તેમનું જળ થરથરતી છે અને વૃક્ષો વૃદ્ધોની જેમ આંસુ વહાવે છે." "વૃંદાવન તો પૃથ્વી પર પોતાનું યશ ફેલાવે છે, કારણ કે દેવકીપુત્રના પદપદ્મના જળે એ પાવન થયું છે; કૃષ્ણને વાંસળી વગાડતા જોઈ, મોરો નૃત્ય કરે છે, અને પહાડના તમામ જીવો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે." "અહીંના હરણીઓ પણ ધન્ય છે, જે નંદનંદનને સુંદર વસ્ત્રોમાં જોઈ, પોતાની કૃષ્ણપ્રેમથી ભરેલી નજરથી પૂજા કરે છે, જ્યારે પોતાના કાળિયા સાથીઓ સાથે કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે." "કૃષ્ણનું રૂપ અને વર્તન નેત્રોને ઉત્સવરૂપ છે; એના વાંસળીના મીઠા, એકાંત સ્વરે દેવીઓ પણ પોતાના મન ગુમાવી બેઠી, પુષ્પમાળાઓ ખસી ગઈ, અને તેઓ મોહમાં મૂર્છિત થઈ ગયા." "ગાયોએ કૃષ્ણના મૌખિક વાંસળીના અમૃતને કાનથી પીધું, સ્થિર થઈ ગઈ, તેમનાં વાછરડા દુધ પીતા અટકી ગયા, અને ગોવિંદને જોઈને આંખોમાં અશ્રુ આવી ગયા, જાણે હૃદયથી તેને આલિંગન કરે છે." "માતા, વનમાં પક્ષીઓ પણ જાણે ધન્ય મુનિ છે; તેઓ સુંદર વૃક્ષોના ડાળ પર બેસીને, આંખો મીંચીને કૃષ્ણની વાંસળી સાંભળે છે, બધું ભૂલી જાય છે." "નદીઓ મુકુંદની વાંસળી સાંભળીને, પોતાની તરંગભરી ભુજાઓથી મુરારીને આલિંગે છે, અને કમળો તેના પદપદ્મે અર્પણ કરે છે." "વ્રજની ગાયો, રામ અને ગોપાલક મિત્રો સાથે, સૂર્યપ્રકાશમાં ચરે છે; કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે છે, વૃક્ષો પ્રેમથી પોતાનાં ફૂલથી ભરેલા શાખાઓ ઊંચી કરે છે અને પોતાના શરીરથી છાંયો આપે છે." "પુલિન્દા સ્ત્રીઓ, કૃષ્ણના પદપદ્મનાં કુંકુમથી પોતાના ચહેરા અને વક્ષસ્થળને રંગે છે, જે ઘાસ પર પડેલું હતું, અને એથી કૃષ્ણપ્રેમથી થયેલા વિયોગનું દુઃખ શાંત કરે છે." "આ પહાડ, હરિના શ્રેષ્ઠ સેવક, રામ અને કૃષ્ણના પદસ્પર્શથી આનંદિત થઈ, તેમને, ગાયોને અને ગોપાલક મિત્રોનું પાણી, તાજું ઘાસ અને મૂળથી સન્માન કરે છે." "જ્યારે રામ અને કૃષ્ણ ગાયોને વનમાં લઈ જાય છે, ગોપાલક મિત્રો સાથે, ત્યાં તેમના વાંસળીના મીઠા સ્વરે સર્વ જીવો મોહીત થાય છે; ચાલતા જીવો સ્થિર થઈ જાય છે, વૃક્ષો આનંદથી થરથરાય છે અને તેમના બંધનના ચિહ્નો આશ્ચર્યથી પડી જાય છે." આ રીતે, શરદ ઋતુમાં કૃષ્ણ અને રામ, ગાયોને લઈને, પોતાના વાંસળીના સ્વરે અને પદચિહ્નોથી વૃંદાવનને આનંદથી ભરી દે છે, અને સમગ્ર પ્રકૃતિ તેમનાં પ્રેમ અને સંગીતમાં લીન થઈ જાય છે.