શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વરસાદી ઋતુમાં, અનેક નદીઓના મીલનથી નદી પ્રસન્ન થઈને ઊંચા-ઊંચા મોજાં સાથે વહેતી હતી; પવનના ઝોકે એ મોજાં ક્યારેક ઉગ્ર બની જતી, એ જાણે કોઈ કાચા યોગીના મન જેવી હતી, જે રાગ અને ગુણોથી ઉથલપાથલ થઈ જાય છે. બીજી બાજુ, પહાડો પર વરસાદના ધોધ પડ્યા છતાં, તેઓ અડગ રહ્યા, જેમ કે જેમનું ચિત્ત પરમાત્મામાં સ્થિર હોય છે, તેઓ કોઈ પણ વિપત્તિથી કદી ડગતા નથી. પગલાં ચાલવાના રસ્તાઓ ઘાસથી ઢંકાઈ, અજાણ્યા અને અસ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા—આ જાણે એ વેદો જેવા હતા, જેને બ્રાહ્મણોએ અવગણ્યા હોય અને કલિ યુગના કલહથી ધૂંધળા થઈ ગયા હોય. માણસો વચ્ચેના સંબંધો પણ વાદળમાં વીજળીની જેમ ક્ષણભંગુર બન્યા; સ્ત્રીઓનું પુરુષો પ્રત્યેનું સ્થાયિત્વ—even if they were virtuous—રહ્યું નહોતું. આકાશમાં ધૂંધળી વાદળ વચ્ચે ઇન્દ્રધનુષ્ય દેખાતું, જેવું દેખાય છે કે ગુણો ધરાવે છે, પણ વાસ્તવમાં ગુણાતીત છે; એ જ રીતે, ગુણોની પ્રકટતાથી ગુણરહિત મનુષ્ય પણ ગુણવાન લાગે છે. ચંદ્ર, પોતે પ્રકાશમાન વાદળથી ઢંકાયેલો હોવાથી, પોતાની ચમક પ્રગટાવી શકતો ન હતો—જેમ કે અહંકારથી અંધ મનુષ્ય પોતાની સાચી તેજસ્વિતા ખોવી બેસે છે. મોરો, વાદળના આગમનથી આનંદિત થઈને નાચતા, પણ પોતાના ઘરડામાં, તપેલી અને નિરાશ થઈ, પ્રભુના દર્શન માટે રાહ જોતા—બિલ્કુલ એ રીતે, જેમ ભગવાનના ભક્તો હંમેશા તેમના પ્રિય સ્વામીની રાહ જુએ છે. વૃક્ષો, જમીનમાંથી જળ પીધા પછી, ફરીથી તાજા અને સુંદર બન્યા; પહેલાં તો કામના તપથી સુકાઇ ગયા હતા, પણ હવે પ્રસન્નતા અનુભવી. હાંસિયા અને સરોવરમાં વસતા બગલા શાંત પાણીમાં સ્થિર થયા, જાણે વ્યર્થ આશાવાળા લોકો પોતાના ઘરમાં અશાંત કર્મોથી ભરેલા જીવનમાં રહે છે. મેઘરાજા દ્વારા વરસાવેલા ધોધથી કાંઠા તૂટી પડ્યા, એ જાણે કલિ યુગમાં નાસ્તિકોના ખોટા વચનોથી વેદમાર્ગ તૂટી જાય છે. પવનના ઝોકે વાદળો જીવજંતુઓ માટે અમૃતરૂપ જળ વરસાવે છે, જેમ ધનના સ્વામી, દ્વિજજનોના વિનંતીથી, યોગ્ય સમયે આશીર્વાદ આપે છે. એ રીતે, હરિ પોતાના ગોપ અને ગાયો સાથે, પાકા ખજૂર અને જામુના વૃક્ષોથી યુક્ત વનમાં આનંદ કરવા પ્રવેશ્યા. ગાયો, પોતાના ઊંડા દૂધના ભારથી ધીમે ચાલતી, પણ પ્રભુના બોલાવતાં જ પ્રેમથી ભીની ઉધરસ સાથે દોડી આવી. વનવાસીઓ આનંદિત થઈ, કારણ કે વૃક્ષોની પંક્તિઓ મધથી ટપકતી હતી અને પર્વતોની નજીકની ગુફાઓમાં પાણી પડવાનો અવાજ ગુંજતો. ક્યારેક વરસાદ વૃક્ષની ખોખલીઓમાં કે ગુફામાં પડતો, ત્યારે ભગવાન ત્યાં પ્રવેશીને મૂળ, કંદ અને ફળોનું સેવન કરતા અને આનંદ માણતા. સંકર્ષણ અને ગોપો સાથે, તેઓ પાણીની પાસે પથ્થર પર બેઠા, દહીં-ભાતનું ભોજન વહેંચીને મેળમાં આનંદ કરતા. ઘાસ પર બેઠેલા, ગાય, વાછરડા, બળદ—all, દૂધના ભારથી થાકેલા—આનંદપૂર્વક આંખો મીંચીને તૃપ્ત થયા. પ્રભુએ વરસાદી ઋતુની મહિમાને જોયા, જે સર્વ જીવોને આનંદ આપતી અને તેમના પોતાનાં તેજથી વધુ સુંદર બની હતી, અને તેનું પૂજન કર્યું. એ રીતે, રામ અને કેશવ વ્રજમાં નિવાસ કરતાં, શરદ ઋતુ આવી, જેમાં આકાશ નિર્મળ, જળ શુદ્ધ અને પવન મૃદુ હતા. શરદમાં કમળો ખીલી ઊઠ્યા અને જળ પોતાનાં સ્વરૂપે પાછા ફર્યા, જાણે પતિત મનુષ્ય યોગાભ્યાસથી ફરી સ્વસ્થ થાય છે. શરદે આકાશમાંથી વાદળ, ધરતીમાંથી કલ્મષ અને જળમાંથી મલિનતા દૂર કરી—જેમ કૃષ્ણની ભક્તિ તપસ્વીઓમાંથી અપવિત્રતા દૂર કરે છે. સર્વ વસ્તુઓ ત્યાગી, તેઓ શુદ્ધ તેજથી પ્રકાશિત થયા, જેમ ત્યાગી ઋષિઓ સર્વ કામના છોડીને પવિત્ર અને નિર્દોષ બની જાય છે. પર્વતો ક્યારેક જળ છોડે, તો ક્યારેક શુભ જળ રોકે; તે જાણે વિદ્વાન યોગ્ય સમયે જ્ઞાનરૂપ અમૃત આપે અને ક્યારેક નહિ. જળમાં રહેનારા પ્રાણીઓ જળ ઓછું થવું સમજ્યા નહિ—જેમ મૂર્ખ ગૃહસ્થો પોતાનું આયુષ્ય ઘટતું નથી સમજતા. જળમાં રહેનારા પ્રાણીઓ શરદના તપતા સૂર્યથી પીડાતા નથી, જેમ દુઃખી, ઇન્દ્રિયવિષયમાં ફસાયેલા ગૃહસ્થોને પોતાનું દુઃખ જ લાગતું નથી. વનસ્પતિઓ ધીરે ધીરે માટી અને શુષ્કતા ત્યાગી, જેમ વિદ્વાન મનુષ્ય શરીર અને અન્ય અપર મન્ય વસ્તુઓમાં ‘હું’ અને ‘મારું’નો અભાવ કરીને મુક્તિ પામે છે. શરદના આગમનથી મહાસાગર શાંત અને નિર્વિકાર થયો, જાણે સર્વ ચળપળ બંધ થતાં જ ઋષિ આત્મામાં સંપૂર્ણ લીન થઈ જાય છે. ખેડૂતોએ મજબૂત કાંઠાવાળા ખેતરોમાંથી પાણી ખેંચ્યું, જેમ યોગી પ્રાણવાયુથી જ્ઞાનની ધારા રોકીને તેની નિયંત્રણ કરે છે. ચંદ્રે શરદના સૂર્યથી થયેલ તાપ દૂર કર્યો, જેમ મુકુંદે વ્રજની સ્ત્રીઓમાં દેહભાવથી થયેલ દુઃખ દૂર કર્યું. આકાશ શરદમાં નિર્મળ અને શુદ્ધ તારાઓથી ભરેલું હતું, જાણે સત્વગુણથી યુક્ત મનુષ્ય બ્રહ્મનાદનો અર્થ અનુભવે છે. ચંદ્ર તારાઓથી ઘેરાયેલો, આખા આકાશમાં પૂર્ણ તેજથી ઝગમગતો હતો, જેમ કૃષ્ણ વ્રષ્ણિ કુળથી ઘેરાયેલા પૃથ્વી પર ઝલકતા. ફૂલોના સુગંધથી મિશ્રિત, શીતલ અને હળવા પવનથી લોકોના દુઃખ દૂર થયા, પણ ગોપીઓ, જેમના હૃદય કૃષ્ણે ચોર્યા હતા, તેઓનું દુઃખ દૂર ન થયું. ગાય, હરણ, પક્ષી, સ્ત્રીઓ અને વૃક્ષો—all, શરદમાં પોતાના પતિઓ દ્વારા શોધાતા, ફૂલી ઊઠ્યા, જાણે ભગવાનના કર્મથી ફળ ઉત્પન્ન થાય છે. કમળ સૂર્યોદયે આનંદિત થયું, પણ રાત્રિમાં ખીલતા કુમુદો નહીં; એ જાણે રાજાની હાજરીમાં લોકો નિર્ભય રહે છે, પણ ચોરોની હાજરીમાં નહિ. ગામડાં અને શહેરોમાં ઉત્સવો અને આનંદથી, પૃથ્વી પાકથી સમૃદ્ધ બની, ખાસ કરીને હરિના વિદ્યા અને કળા કારણે. વેપારીઓ, ઋષિઓ અને રાજાઓ—all, સ્નાન કરીને પોતાના ધર્મમાં લાગ્યા, જાણે સિદ્ધ પુરુષો, યોગ્ય સમય આવે, વરસાદ પછી પોતાના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. એ સ્વયંસિદ્ધ ભગવાને પોતાના માટે એક નગર અને પ્રજાનો સર્જન કર્યો; પહેલાં સર્જાયેલા લોકો તેને જોઈને, પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા: “અરે જગતના સર્જનહાર, તમારો કાર્ય કેટલું અદભુત છે! જેમા સર્વ યજ્ઞ સ્થાપિત છે, ચાલો આપણે ભોજન કરીએ.” તપ, જ્ઞાન અને યોગથી પરિપૂર્ણ, ઋષિકેશ—મહાઋષિ—એ ઈચ્છિત પ્રજાનો સર્જન કર્યો. અને દરેકને, એ અજન્માએ પોતાના શરીરનો અંશ આપ્યો—એ શું? ધ્યાન અને યોગની સમૃદ્ધિ, તપ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ બધું પ્રત્યેકમાં વિભાજિત કર્યું.