શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વરસાદી ઋતુના આરંભે, આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાયું હતું, વીજળીના ઝાંઝાવાતો અને ગર્જના વચ્ચે તેનો તેજ ઝાંખો લાગતો હતો—જેમ ગુણોથી યુક્ત બ્રહ્મનું સ્વરૂપ આવરણ પામે છે. સમય આવતાં, વાદળોએ પોતાના જ બલથી પૃથ્વીમાંથી આઠ મહિના સુધી ખેંચેલા જળને વરસાવવાનું શરૂ કર્યું. મહાવાદળો વીજળી સાથે, પ્રચંડ પવનથી ધકેલાતા, જીવનદાયિ વરસાદ વરસાવતા—એવું લાગતું હતું કે દયા જ વરસી રહી છે. સૂર્યના તાપથી સુકાઈ ગયેલી, દહનગ્રસ્ત ધરતીને એ વરસાદે ભીંજવી દીધી—જેમ કઠોર તપસ્યાથી ક્ષીણ થયેલું શરીર ઇચ્છિત ફળ પામતાં પુન: પુષ્ટ થાય છે. રાત્રિ આરંભે, અંધકારમાં માત્ર જ્યુગ્નુઓ જ ઝલમલતા હતાં, ગ્રહો દેખાતા નહોતા—જેમ કલિયુગમાં પાપવશ, વેદો નાસ્તિકોમાં પ્રકાશિત થતાં નથી. વાદળોની ગર્જના સાંભળતાં, લાંબા સમયથી મૌન બેસી ગયેલા દેડકા ટરટરવા લાગ્યા—જેમ બ્રાહ્મણો નિયમપૂર્ણ વ્રત પૂરા થયા પછી પુન: વેદોચ્ચાર કરે છે. નાના નદીઓ, જે સુકાઈ ગઇ અને માર્ગથી વિમુખ થઈ હતી, ફરી વહેવા લાગી—જેમ સ્વતંત્ર પુરુષનું ઐશ્વર્ય અને બળ પુન: પ્રાપ્ત થાય છે. પૃથ્વી લીલા ઘાસથી, લાલ ઇન્દ્રગોપા જીવથી અને છાંયાવાદી ઢીંગલીથી શોભાયમાન થઈ—માણસોને મળતી લક્ષ્મી સમાન. ખેતરો પાકથી ભરાઈ ગયા, ખેડૂતોએ આનંદ માણ્યો, પણ જે અહંકારવશ છે અને ભાગ્યની મહત્તા જાણતા નથી, તેઓ દુઃખી થયા. સ્થળ અને જળના બધા જિવો નવા વરસાદથી તાજગી પામી સુંદર દેખાવા લાગ્યા—જેમ હરિની સેવા કરતાં સૌ શોભાયમાન થાય છે. નદીઓ, અનેક નાળાઓથી જોડાઈ, પવનના ઝોકે અશાંત તરંગોથી ફૂલી ઉઠી—જેમ અભ્યાસશીલ યોગીની ચિત્ત કામના અને ગુણોથી ઉલ્લાસિત થાય છે. પર્વતો, વરસાદના ઝપાટાથી પણ અડગ રહ્યાં—જેમ પરમાત્મામાં સ્થિર મનવાળા વ્યક્તિ દુઃખથી અચળ રહે છે. માર્ગો ઘાસથી ઢંકાઈ ગયા, નિશાન વિહીન થયા—જેમ બ્રાહ્મણો દ્વારા અવગણિત વેદો કલિદોષથી છુપાઈ જાય છે. મેઘોમાં વીજળીની જેમ, લોકો વચ્ચેના સંબંધો ક્ષણભંગુર છે; એ જ રીતે, સ્ત્રીઓનું પુરુષો પ્રત્યેનું સ્થાયીત્વ—even ગુણવાન પુરુષો માટે—સ્થિર રહ્યું નહીં. આકાશમાં ધનુષ્ય (ઇન્દ્રધનુષ્ય) ગુણરહિત દેખાતું છતાં ગુણયુક્ત લાગે છે—જેમ ગુણ પ્રગટ થતાં નિર્ગુણ વ્યક્તિ પણ ગુણવંત દેખાય છે. ચંદ્ર, વાદળોથી આવરણ પામીને પણ પોતાની જોતથી તેજસ્વી છે, છતાં પ્રકાશિત થતો નથી—જેમ અહંકારથી અંધ થયેલો માણસ પોતાના સત્ય તેજથી પ્રકાશિત થતો નથી. વાદળો આવતાં મોરો આનંદમાં ઝૂમી ઉઠ્યા; પણ પોતાના ઘરડા, સુકાઈ ગયેલા ઘરોઅમાં, તેઓ પ્રભુના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યા—જેમ ભક્તો ભગવાનની રાહ જુએ છે. વૃક્ષોએ મૂળ દ્વારા પાણી પીધું અને ફરી હરીફાઈ પામી; અગાઉ તેઓ તપસ્યાથી સુકાઈ ગયા હતાં—જેમ ઇચ્છાઓના પીછા કરતાં માણસ થાકી જાય છે. સાપ-હંસા શાંત જળાશયોમાં નિવાસે બેઠા—જેમ વ્યર્થ આશાવાળા લોકો ગૃહસ્થાશ્રમના ઉથલપાથલ કામોમાં રહે છે. વરસાદના પ્રભુએ મોકલેલા જળના પ્રવાહોથી કિનારા તૂટી ગયા—જેમ કલિયુગમાં નાસ્તિકોના ખોટા વચનોથી વેદમાર્ગ ભંગ થાય છે. વાદળોએ પવનથી ઉડાડાતા જીવજંતુઓ માટે અમૃતરૂપ જળ વરસાવ્યું—જેમ ધનના ધણી, દ્વિજોના આહ્વાનથી યોગ્ય સમયે આશીર્વાદ આપે છે. એ રીતે, હરિ, પોતાના મિત્રો અને ગોપ-ગોપીઓ સાથે, ગાયોના વળગણમાં, પાકેલા ખજૂર અને જાંબુના વૃક્ષોથી શોભાયમાન વનમાં પ્રવેશ્યા અને આનંદ માણવા લાગ્યા. ગાયો, પોતાના ભારે સ્તનોના ભારથી ધીમી ચાલતી હોવા છતાં, પ્રભુના બોલાવતાં જ પ્રેમથી ભીની સ્તનો સાથે દોડતી આવી. વનમાં વસતા લોકો આનંદિત થયા, વૃક્ષોની પંક્તિઓમાંથી મધ ટપકતું જોઈને, અને પર્વતો નજીકની ગુફાઓમાં પાણીની ધ્વનિ ગૂંજતી હતી. ક્યારેક જ્યારે વૃક્ષના ખોખા કે ગુફામાં વરસાદ પડતો, ત્યારે ભગવાન ત્યાં પ્રવેશીને મૂળ, કંદ અને ફળ ભોજનરૂપે ગ્રહણ કરતા. સંકર્ષણ અને ગોપમિત્રો સાથે, તેઓ પાણીની નજીક પથ્થર ઉપર બેઠા, લાવેલા દહીં-ભાતનું વિભજન કરી આનંદથી ભોજન કરતા. ઘાસ પર બેઠેલા, ગાય, બળદ અને વાછરડા, પોતાની આંખો મીંચી તૃપ્ત થઈને ચરતા, અને સ્તનોના ભારથી થાકેલા છતાં સંતોષ પામતા. વરસાદી ઋતુના વૈભવને, જે સર્વજીવોને આનંદ આપે છે અને ભગવાનના તેજથી વધુ શોભાયમાન છે, પ્રભુએ પૂજન કર્યું. એ રીતે, રામ અને કેશવ જ્યારે વ્રજમાં નિવાસ કરતા, ત્યારે શરદ ઋતુ આવી—નિર્ભર આકાશ, શુદ્ધ જળ અને મૃદુ પવન સાથે. શરદમાં કમળો ખીલી ઉઠ્યા, અને જળ પોતાનાં સ્વરૂપે પાછું આવ્યું—જેમ યોગાભ્યાસથી પમળેલા મનુષ્યોનું મન પુનઃ સ્વસ્થ થાય છે. શરદ ઋતુએ આકાશમાંથી વાદળો, પૃથ્વીમાંથી અશુદ્ધિ અને જળમાંથી કાદવ દૂર કરી દીધું—જેમ કૃષ્ણભક્તિ તપસ્વીઓના મનમાંથી અશુદ્ધિ દૂર કરે છે. કોઈ પણ વસ્તુનો ત્યાગ કરીને, બધું શાંત અને પ્રકાશિત થઇ ગયું—જેમ રાગદ્વેષ ત્યાગી વિદ્વાન શાંતિ અને નિર્દોષતા પામે છે. પર્વતો ક્યારેક જળ છોડતા, ક્યારેક નહીં—જેમ જ્ઞાનીઓ યોગ્ય સમયે જ્ઞાનરૂપ અમૃત આપે છે, ક્યારેક નહીં આપે. ગંભીર જળમાં રહેલા જીવોને પાણી ઘટતું નથી જણાતું—જેમ અજ્ઞાન ગૃહસ્થોને પોતાનું આયુષ્ય ઘટતું નથી સમજાતું. એ જ રીતે, એ જીવોને શરદના તાપથી દુઃખ થતું નથી—જેમ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં અડગ, દયનીય ગૃહસ્થોને દુઃખ અનુભવાતું નથી. વૃક્ષો, વનસ્પતિઓ ધીરે ધીરે કાદવ અને શુષ્કતા ત્યજી દે છે—જેમ વિદ્વાન ધીરે ધીરે 'હું' અને 'મારું'ના અહંકાર ત્યજી દે છે. શરદ આવતાં સમુદ્ર શાંત અને નિર્વિકાર થઈ ગયો—જેમ સર્વ ચળપળ બંધ થતાં ઋષિ આત્મામાં લીન થાય છે. કૃષકોએ મજબૂત કિનારાવાળા ખેતરોમાંથી પાણી ખેંચ્યું—જેમ યોગી પ્રાણશક્તિના સંયમથી જ્ઞાનના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે. ચંદ્રએ શરદના તાપથી પીડિત જીવોને શીતળતા આપી—જેમ મુકુંદે વ્રજની સ્ત્રીઓના દેહભાવથી થયેલા દુઃખને દૂર કર્યું. શરદમાં આકાશ નિર્મળ અને શુદ્ધ તારાઓથી ભરેલું દેખાયું—જેમ સત્વગુણથી યુક્ત મન બ્રહ્મના શબ્દના અર્થને સ્પષ્ટ રીતે ગ્રહણ કરે છે.