શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાજા પરિક્ષિતે સૂતજીને વિનયપૂર્વક પ્રશ્ન પૂછ્યો, "હે મહાન ગુરુ, લોકો શું સાંભળવું, શું ગાવવું, શું કરવું, શું સ્મરણ કરવું, કે કોની પૂજા કરવી જોઈએ? અથવા, જો આથી વિરુદ્ધ કંઈક હોય તો પણ જણાવો." રાજાએ વધુ કહ્યું, "નિશ્ચયથી, હે બ્રાહ્મણ, ગૃહસ્થોના ઘરમાં—even ગાય દુહાતા સમયે—પ્રભુની હાજરી અનુભવાતી નથી." સૂતજી કહે છે: રાજાએ આ રીતે સૌમ્ય શબ્દોમાં પ્રશ્ન પૂછ્યા ત્યારે, બાદરાયણના વિદ્વાન પુત્રએ જવાબ આપ્યો. તેમણે સમજાવ્યું: શ્રીના ગુણો—સ્વતંત્રતા અને અન્ય—સुख એ આનંદ અને દુ:ખનો અંત છે, દુ:ખ તો આનંદની ઈચ્છાથી આવે છે. વિદ્વાન બાંધી અને મુક્તિ જાણે છે. મૂર્ખ પોતે શરીર અને તેના સંબંધોમાં જ ઓળખે છે; મારું માર્ગ વેદ કહેવાય છે. મનની ચંચળતા ખોટો માર્ગ છે; સ્વર્ગ એ સત્ત્વગુણનો ઉદય છે. નરક એ અંધકાર અને અહંકાર છે; મિત્ર, ગુરુ અને પોતે—all એક છે. ઘર એ શરીર છે; માનવતા એ ગુણોમાં સંપત્તિ છે, અને સાચો ધનવાન તે જ કહેવાય છે. જે સંતોષી નથી, તે ગરીબ છે; જેને ઇન્દ્રિયો પર વિજય નથી, તે દયનીય છે. જેનું મન ગુણોમાં અલગ છે, તે સ્વામી છે; ગુણોમાં આસક્તિ એ વિપરીત છે. "હે ઉદ્ધવ, તારા બધા પ્રશ્નો યોગ્ય રીતે જવાબ મળ્યા છે. ધર્મ અને અધર્મના લક્ષણો વધારે સમજાવવાની જરૂર નથી; ગુણમાં દોષ શોધવું એ પોતે દોષ છે, અને ગુણ એ છે જે બંનેથી મુક્ત છે." શુકદેવજી કહે છે: ગોપોએ ગોપીઓ અને વૃજની સ્ત્રીઓ પાસે કૃષ્ણ અને બલરામના અદ્ભુત કાર્યો—જંગલની આગ બુઝાવવી અને પ્રલંબાસુરનો વિનાશ—વર્ણન કર્યું. સાંભળીને વૃજના વડીલ અને સ્ત્રીઓ આશ્ચર્યમાં આવી ગયા; તેમણે કૃષ્ણ અને રામને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માન્યા. પછી વરસાદી ઋતુ આવી, સર્વ પ્રાણીઓમાં આનંદ જગાવ્યો; આકાશ અને પૃથ્વી વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝળહળ્યા. ઘનઘોર વાદળો, વીજળીના ઝાંઝા, અને ગર્જના—આકાશ ધૂંધળું, будто ગુણોથી આવરાયેલ બ્રહ્મ. સમય આવતાં વાદળોએ પૃથ્વીમાંથી આઠ મહિના સુધી ખેંચેલી જલને પોતાની શક્તિથી વરસાવવાનું શરૂ કર્યું. મોટા વાદળો, વીજળી સાથે, જોરદાર પવનથી હલાઈ, જીવદયાની જેમ વરસાદ વરસાવતો. સૂર્યથી સુકાઈ ગયેલી ધરતી, વરસાદથી ભીંજાઈ ગઈ—જેમ તપથી કંટાળેલા શરીર ઈચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે ત્યારે તાજા થઈ જાય છે. રાતે, અંધકારમાં ફક્ત જલમક્ષિકાઓ જ ઝળહળતી હતી; ગ્રહો નહી—જેમ કલિ યુગમાં પાપથી વેદ heretics વચ્ચે પ્રકાશિત નથી. વાદળોની ગર્જના સાંભળીને, મંડૂકોએ—જે મૌન હતા—કૂકવાનું શરૂ કર્યું, જેમ બ્રાહ્મણો વ્રત પૂર્ણ કરીને ફરીથી પાઠ કરે છે. સૂકાઈ ગયેલી નદી, પોતાનો માર્ગ છોડીને, ફરી વહેવા લાગી—જેમ સ્વતંત્ર મનુષ્યની સંપત્તિ અને શક્તિ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે. ધરતી લીલીછમ ઘાસથી અને લાલ ઈન્દ્રગોપા જીવથી, મશરૂમની છાંયાથી—માણસ માટે સુભાગ્યની જેમ—સજાઈ ગઈ. ખેતરો પાકથી ભરપૂર થઈ, ખેડૂતને આનંદ થયો, પણ અહંકારમાં રહેલા, જે ભાગ્યની મહત્તા નથી જાણતા, તેમને દુ:ખ થયું. જમીન અને જળના સર્વ પ્રાણી, નવા વરસાદથી તાજા થઈ, સુંદર દેખાવ પામ્યા—જેમ હરિના સેવાથી સૌ સુંદર થાય છે. નદી, અનેક પ્રવાહોથી જોડાઈ, પવનથી ઉલાળેલી તરંગોથી ઉંચી થઈ—જેમ કાચા યોગીની મન, ગુણ અને વાસનાથી વ્યાકુળ. પર્વતો, ભારે વરસાદથી અથડાયા છતાં અડગ—જેમ પરમાત્મામાં સ્થિર મનવાળા સંકટથી અચલ રહે છે. માર્ગો ઘાસથી છવાઈ, અજ્ઞાત અને અનિશ્ચિત—જેમ વેદ, બ્રાહ્મણો દ્વારા અવગણવામાં આવે, અને કલિ યુગમાં ઝઘડા દ્વારા છુપાઈ જાય છે. લોકો વચ્ચેના બંધ, વાદળમાં વીજળીની જેમ ક્ષણભંગુર; સ્ત્રીઓ પણ—even ગુણવાળાં પુરુષો માટે—સ્થિર રહી શકી નહોતી. આકાશમાં ધનુષ (rainbow) ગુણરહિત દેખાયું, છતાં ગુણ ધરાવતું લાગ્યું—જેમ ગુણ દેખાય ત્યારે ગુણરહિત વ્યક્તિ પણ ગુણવાળી લાગે છે. ચંદ્ર, વાદળથી આવરાયેલ, પોતાના પ્રકાશથી તેજસ્વી છતાં પ્રકાશિત ન થયો—જેમ અહંકારથી અંધ વ્યક્તિ પોતાનું સાચું તેજ દેખાડતો નથી. મોરો, વાદળ આવવાથી ખુશ થઈ, નૃત્ય કરે; પણ પોતાનાં ઘરમાં, સુકાઈ અને ઉદાસ, પ્રભુના આગમનની રાહ જુએ—જેમ ભક્તો પ્રભુની રાહ જુએ છે. વૃક્ષોએ જડ દ્વારા પાણી પીધું, અને ફરીથી સ્વરૂપ મેળવ્યું—પહેલાં તપથી કંટાળેલા, હવે ઈચ્છાથી તાજા. કરડીઓ (cranes) શાંત જળમાં સ્થાયી થઈ—જેમ વ્યર્થ આશાવાળા લોકો ઘર-ગૃહમાં, ચંચળ કર્તવ્યથી ભરેલા. તળાવના કિનારાઓ, વરસાદના પ્રવાહથી તૂટી ગયા—જેમ વેદના માર્ગ, કલિ યુગમાં hereticsના ખોટા શબ્દોથી તૂટી જાય છે. વાદળો, પવનથી હલાઈ, જીવ માટે અમૃતરૂપ પાણી વરસાવ્યા—જેમ ધનના સ્વામી, દ્વિજના પ્રેરણાથી, યોગ્ય સમયે આશીર્વાદ આપે છે. આ રીતે, હરિ, પોતાના મિત્રો, ગાય અને ગોપ સાથે, ખજૂર અને જાંબુના વૃક્ષોથી ભરેલા જંગલમાં આનંદ માણવા પ્રવેશ્યા. ગાય, દૂધના ભારથી ધીમી ચાલતી, પણ પ્રભુના બોલાવવાથી ઝડપથી આવી, તેમના ઊધર પ્રેમથી ભીંજાઈ ગયા. વનવાસીઓ આનંદમાં, વૃક્ષોની પાંખડીઓથી ટપકતા મધ, અને પર્વત પાસેની ગુફાઓમાં પડતા પાણીના અવાજથી ખુશ થયા. ક્યારેક, વરસાદ વૃક્ષના ખોખામાં કે ગુફામાં પડતો, ત્યારે પ્રભુ ત્યાં જઈને મજા માણતા, મૂળ, કંદ અને ફળ ખાતા. સંકર્ષણ અને ગોપો સાથે, પાણી પાસે પથ્થર પર બેઠા, લાવેલા દહીં-ભાત ખાધા, સૌ મિત્રો સાથે વહેંચ્યા. ઘાસ પર બેઠા, ગાય, બળદ અને વાછરડા, દૂધના ભારથી થાકી, આંખ બંધ કરી સંતોષમાં, ચરતા, આનંદ પામ્યા. પ્રભુએ વરસાદી ઋતુની મહિમા જોઈ, જે સર્વ જીવોને આનંદ આપતી, અને પોતાની શક્તિથી વધુ સુંદર બનેલી, તેની પૂજા કરી. આમ, રામ અને કેશવ વૃજમાં રહી, શરદ ઋતુ આવી—આકાશ સ્વચ્છ, જળ શુદ્ધ, અને પવન સૌમ્ય.