શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇન્દ્રે કહ્યું: “હે માતા, તમારું ગર્ભ મેં સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યું હતું અને તેમાંથી સાત પુત્રો પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ, જ્યારે દરેક પુત્રને ફરી સાત ભાગમાં વિભાજિત કરાયો, ત્યારે પણ કોઈ નાશ પામ્યો નહીં. આ અદભુત ઘટના જોઈને, મને સમજાયું કે એ સર્વે મારા દ્વારા નહીં, પણ પરમ પુરુષ ભગવાનની ભક્તિથી શક્ય થયું છે. ભગવાનની નિષ્કામ ભક્તિથી જ આવા અશક્ય કાર્ય પણ સફળ બને છે. જેઓ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે અને કશું ઈચ્છતાં નથી, તેઓ જ ખરેખર જ્ઞાની કહેવાય છે—even જો તેઓ કોઈ ફળની ઇચ્છા કરતાં પણ નથી. પરંતુ જે માત્ર પોતાનું જ કલ્યાણ શોધે છે, તેઓ જ્ઞાની નથી ગણાતા. તો પછી, જેઓ વિવેકી છે, તેઓ કેમ સંસારમાં ગુણોના સંપર્ક તરફ દોડે—જે તો અંતે નરક સુધી લઈ જાય છે—જ્યારે ભગવાન જે આત્મા અને જગતના સ્વામી છે, એમની ભક્તિ કરી શકાય? હું તો બાળમંદ અને તુચ્છ છું, તેથી મારી આ મોટી ભૂલ માટે તમે મને ક્ષમા કરો. સદભાગ્યે, તમારો ગર્ભ ફરી જીવંત થયો છે.” શ્રી શુકદેવજી કહે છે: માતાએ ઇન્દ્રને ક્ષમા કરી. પછી, મનથી શુદ્ધ અને સંતોષ પામેલા ઇન્દ્રે, મારુતો સાથે માતાને નમસ્કાર કરીને સ્વર્ગ પરત ફર્યા. “હું તમને જે પૂછ્યું હતું, તે બધું—મારુતોના શુભ જન્મનું વર્ણન—હવે કહી દીધું. હવે તમે બીજી શું જાણવા ઈચ્છો?” આ તરફ, સુતજી કહે છે: રાજા પરિક્ષિત પોતાના ઉપર આવી પડેલા દુષ્કર્મ વિશે સતત ચિંતામાં હતા—યદ્પિ એ કર્મ એમના દ્વારા થતું નહોતું—તો પણ એમને લાગ્યું: “હાય! મેં નિર્દોષ અને ગુપ્ત શક્તિવાળા બ્રાહ્મણ સામે અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે. દેવપ્રતિમાનાં અપમાનના કારણે, નિશ્ચયે જ, કોઈ મોટી અને મુશ્કેલ આપત્તિ મારા પર આવવાની છે. એ આપત્તિ જેવી પણ આવે, એ મારા પાપના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે સ્વીકારું છું, જેથી હું ફરી કદી આવું દુષ્કર્મ ના કરું.” તેમણે મનમાં વિચાર્યું: “આજે, બ્રાહ્મણના ક્રોધથી પ્રગટ થયેલી અગ્નિ—જે મારા રાજ્ય, શક્તિ અને ધનને ભસ્મ કરી નાખે—એ મને ભલામણરૂપ લાગે છે, જેથી હું કદી બ્રાહ્મણ, દેવતા કે ગાય પ્રત્યે દુર્ભાવના રાખી ન શકું.” એમ વિચારીને, જ્યારે એમને ખબર પડી કે ઋષિપુત્રે એમના માટે ‘તક્ષક’ નામના સાપથી મૃત્યુનું શાપ આપ્યું છે, ત્યારે એમને એ પણ સારું જ લાગ્યું—કારણ કે, એ તક્ષક જેવા વિષાળુ સાપથી મૃત્યુ એમના જેવા સંસારમાં આસક્ત મનુષ્યને વૈરાગ્ય અપાવનાર છે. પછી રાજાએ, દુનિયા અને પરલોક બંનેનો ત્યાગ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. એમણે બંનેના તુચ્છપણાનું પૂર્વે જ મૂલ્યાંકન કરી લીધું હતું. હવે એમણે કૃષ્ણના ચરણોમાં શરણાગતિ કરીને અમર ગંગા નદીના તટે ઉપવાસ આરંભ કર્યો. એ ગંગા—જેમાં કૃષ્ણના ચરણરજથી પવિત્ર થયેલું જળ વહે છે, અને જે ગંગાથી પણ વધુ પવિત્ર છે—સર્વ લોક અને તેમના શાસકોને પવિત્ર કરે છે. મૃત્યુના સંકટમાં હોય, એવો કોણ એ નદીની સેવા ન કરે? પાંડુપુત્ર રાજા પરિક્ષિતે, ચિત્તને મુક્ત કરીને, મુકુન્દના ચરણોમાં મન એકાગ્ર કર્યું. પૂર્વ દિશામાં, કુશના આસન પર બેસીને, પોતાના પત્ની અને પુત્રની જવાબદારી સમુદ્રકન્યા (ગંગા) ઉપર રાખી, ઉત્તર દિશા તરફ મોખે કરીને, નિશ્ચયપૂર્વક ઉપવાસ આરંભ કર્યો. જેમજ એમણે ઉપવાસ આરંભ કર્યો, તેમજ જગતને પવિત્ર કરતા મહાન ઋષિઓ અને તેમના શિષ્યો ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ઘણા તો તીર્થયાત્રાના બહાને આવ્યા હતા, પણ સાચે તો તેઓ પોતે જ પવિત્ર તીર્થસ્વરૂપ છે. એમમાં અત્રિ, વશિષ્ઠ, ચ્યવન, શરદ્વાન, અરીષ્ટનેમી, ભૃગુ, અંગિરા, પરાશર, ગાધિપુત્ર, રામ, ઉતથ્ય, ઇન્દ્રપ્રમદ, એધ્મવાહ, મેધાતિથિ, દેવલ, ઋષ્ટિષેણ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, પિપ્પલાદ, મૈત્રેય, ઔર્વ, કવષ, કુંભયોની, દ્વૈપાયન (વ્યાસ) અને પૂજનીય નારદ પણ પધાર્યા. અને અન્ય પણ અનેક દેવર્ષિ, બ્રહ્મર્ષિ, રાજર્ષિ, અરુણ અને તેમના મિત્રો હાજર થયા. રાજાએ એ મહાન ઋષિઓનું સન્માનપૂર્વક આવકાર કર્યો અને નમ્રતાથી મસ્તક ઝુકાવ્યું. જ્યારે બધા આરામથી બેસી ગયા, ત્યારે રાજા પરિક્ષિતે તેમને વિનયપૂર્વક પ્રણામ કર્યા અને સ્પષ્ટ મનથી, પોતાના ધ્યેયને ધ્યાનમાં રાખીને, જોડેલા હાથથી એમની સામે ઊભા રહ્યા. રાજા બોલ્યા: “હે મહાન ઋષિઓ, રાજાઓમાં આજે અમે સૌથી વધુ ધન્ય છીએ, કેમ કે તમે જેમના દર્શનથી ધૂળ પણ પવિત્ર થાય છે, એવા મહાન લોકો અમારે ઘરે પધાર્યા છો. રાજવંશ તો બ્રાહ્મણોના ચરણસેવાને અવગણવાથી પાપી બની દૂર ફેંકાઈ ગયો છે—હાય, આવા દોષભર્યા કર્મો!” “મારા માટે, સર્વાધિપતિ પરમેશ્વરે, મારી ચિત્તવૃત્તિ વારંવાર ગૃહકર્મમાં જડી રહેતી જોઈને, દ્વિજોના વચનથી મને વૈરાગ્યનો અનુભવ કરાવ્યો છે, કેમ કે આસક્તિ તો તરત જ ભય લાવે છે.” “હે બ્રાહ્મણો, તમે મારા સાથે રહો, હું ભગવાનમાં મન લગાવું છું. બ્રાહ્મણના શાપથી કે તક્ષકના દંશથી, જે પણ થવાનું છે, થવા દો—ત્યાં સુધી ભગવાન વિષ્ણુની કથા ગાવા દો.” “મારે ફરીથી અનંત ભગવાન અને એમના આશ્રિતોમાં ભક્તિ અને મૈત્રી જળવાય રહે; જન્મે ત્યાં જન્મું, પણ સદા મહાન લોકો સાથે મિત્રતા રહે અને સર્વત્ર બ્રાહ્મણોને નમન કરું.” આ રીતે રાજાએ નિશ્ચયપૂર્વક પૂર્વ દિશા તરફ મોખે કરીને, કુશના આસન પર બેસી, પોતાના પત્ની અને પુત્રની જવાબદારી ગંગા ઉપર રાખી, ઉપવાસ શરૂ કર્યો. જેમજ રાજા ઉપવાસમાં બેઠા, તેમજ દેવતાઓએ સ્વર્ગમાં તેમનું ગાન કર્યું, પૃથ્વી પર પુષ્પવર્ષા કરી, અને આનંદથી વાદ્ય વગાડ્યા. મહાન ઋષિઓએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને એમના કાર્યને અનુમોદન આપીને કહ્યું: “રાજા પરિક્ષિતનું આ વર્તન લોકકલ્યાણ માટે છે, અને એ ભગવાનના ગુણોથી સુશોભિત છે, જે સર્વોચ્ચ સ્તુતિ પામે છે.” “આમાં આશ્ચર્ય શું છે, હે રાજર્ષિ? ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તો માટે, રાજસિંહાસન અને મુકુટનો ત્યાગ કરીને તરત જ ભગવાનના દર્શનની ઈચ્છા રાખવી એ તો સહજ છે.” “અમે બધા અહીં ત્યાં સુધી રહીશું, જ્યાં સુધી રાજા પરિક્ષિત શરીર ત્યાગે નહીં; પછી એ મહાન ભગવદ્ભક્ત પરમ પદને પ્રાપ્ત કરશે, જ્યાં કોઈ રાગ-દ્વેષ નથી.” મહાન ઋષિઓના આ વચન સાંભળીને, રાજા પરિક્ષિતે પોતાના ગુરુ મધુચ્યુદના સાથે, સર્વેને પ્રણામ કરીને, ભક્તિપૂર્વક ભગવાનની કથાઓ સાંભળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. “આજે સર્વ દિશાઓમાંથી મહાન ઋષિઓ અહીં એકત્ર થયા છે, જેમ કે ત્રણેય લોકોમાં વેદના સ્વરૂપો પ્રસરી ગયા છે. અહીં કે ક્યાંય પણ, સર્વેનું ધ્યેય તો પરમ કલ્યાણ અને આત્મસ્વરૂપના તત્વમાં જ છે.” “હું આપ સર્વે બ્રાહ્મણોને પુછું છું—મૃત્યુના સંકેત પર, શુદ્ધ કર્મ શું છે? જે મૃત્યુ પામવાના છે, એમણે શું કરવું જોઈએ? આપ સર્વે વિવેકપૂર્વક વિચાર કરો.” એ સમયે, વ્યાસપુત્ર શ્રી શુકદેવ spontaneously ત્યાં આવી પહોંચ્યા. તેઓ નિરલિપ્ત, નિરાશ્રય, બાળકોની સાથે, વિલક્ષણ વેશમાં, અને પોતે જ પરિપૂર્ણ હતા. તેઓ સોળ વર્ષના કિશોર હતા—નરમ પગ-હાથ, સુંદર અંગો, વિશાળ ને લંબાયેલી આંખો, સમાન કાન, ઉંચી નાસી, મનોહર ભૃકુટિ, તેજસ્વી મુખ, શંખસમાન ગળું. તેમની છાતી પહોળી, નાભિ ઊંડી, પેટ પર રેખાઓ, શરીર પર શુભ ચિહ્નો, કપાળ પર વાળ છવાયેલા, લાંબા હાથ—દેવોના શ્રેષ્ઠ સમાન. તેમનો કાળો કાંતિમય રંગ, સતત નવયૌવન, મોહક સ્મિતથી સ્ત્રીઓનાં મન હરી લેતા. ઋષિઓ એમની સાચી ઓળખ જાણતાં છતાં, એમની મહિમા છુપાયેલી હોવાથી, સૌએ ઉભા રહીને સન્માન આપ્યો. વિષ્ણુરાત (પરિક્ષિત) એ મહાન અતિથિનું નમ્રતાથી અભિવાદન કર્યું. જ્યારે સ્ત્રીઓ અને બાળકો દૂર ગયા, ત્યારે પરિક્ષિતે તેમને મહાસન પર બેસાડ્યા. બ્રહ્મર્ષિ, રાજર્ષિ અને દેવર્ષિની સભામાં, તે તેજસ્વી શુકદેવજી ચંદ્ર જેવો ઝગમગતા હતા, જેમ ચંદ્ર આસપાસ ગ્રહો અને તારાઓથી ઘેરાયેલો હોય. રાજા પરિક્ષિત, ભગવાનના ભક્ત, શાંત બેઠેલા, જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ એવા શુકદેવજી પાસે ગયા—મસ્તક ઝુકાવ્યું, હાથ જોડ્યા અને નમ્રતાથી પૂછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, આજે અમે ક્ષત્રિય હોવા છતાં, તમારી કૃપાથી, સેવા માટે યોગ્ય બન્યા છીએ. તમે અતિથિ બનીને અમારા દેશને પવિત્ર કર્યો.” “તમારો સ્મરણ જ મનુષ્યના ઘરનું પાવન કરી દે છે—તો પછી તમારું દર્શન, સ્પર્શ, પાદપ્રક્ષાળન કે આસન આપવું—એ તો ઘણું જ મહત્ત્વનું છે!