શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દિતિએ એક વિશિષ્ટ વ્રત આરંભ્યું હતું અને તે વ્રતના પાલન દરમિયાન, સમયાનુકૂળ રીતે, તે જંગલમાંથી ફૂલો, ફળો, પુણ્ય ઘાસ, કુશા, પાંદડા, કળીઓ, માટી અને પાણી લાવતી હતી. હરીએ, દિતિના વ્રતને ભંગ કરવાનો ઇરાદો રાખીને, મૃગ સ્વરૂપે વાંકા રસ્તે તેની સેવા કરી. છતાં, દિતિનું ધ્યાન વ્રત પર એટલું કેન્દ્રિત હતું કે, ઇન્દ્રે તેના વ્રતમાં કોઈ ખોટ શોધી શક્યો નહીં. રાજન, હવે ઇન્દ્ર ખૂબ જ ચિંતિત થયો કે, પોતાનું કામ કેવી રીતે સિદ્ધ કરવું. એક સાંજે, વ્રતથી થાકી ગયેલી અને ભોજન લીધા પછી, પગ ધોયા વિના અને પાણીથી શુદ્ધ થયા વિના, દિતિ ભાગ્યવશ ભૂલથી ઊંઘી ગઈ. એ અવસરનો લાભ ઉઠાવીને, યોગમાં પારંગત ઇન્દ્રે, દિતિના મનને ઊંઘે વિમુખ જોયું અને પોતાની યોગશક્તિથી તેનાં ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો. પછી ઇન્દ્રે પોતાના વજ્રથી દિતિના સોનાની જેમ તેજસ્વી ગર્ભને સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યો; દરેક ભાગ રડતા હતા ત્યારે તેણે તેમને પુનઃ પુનઃ કહ્યું, ‘રડો નહીં.’ જ્યારે એ બધા ભાગો વિભાજિત થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓએ હાથ જોડીને ઇન્દ્રને પૂછ્યું: ‘હે ઇન્દ્ર! તમે અમને, તમારા ભાઈઓ મારુતોને, કેમ મારવા માંગો છો?’ કૌશિક એટલે કે ઇન્દ્રે ઉત્તર આપ્યો: ‘ભય ન રાખો, ભાઈઓ; તમે મને પ્રિય છો. તમે મારા સહાયકો છો, મારુતોના સમૂહો છો, અને ફક્ત મને સમર્પિત છો.’ શ્રીનિવાસ ભગવાનની કૃપાથી, દિતિના ગર્ભને વારંવાર વજ્રથી ઘાયલ કર્યા છતાં પણ તે નાશ પામ્યો નહીં, જેમ તમે દ્રોણના શસ્ત્રથી બચી ગયા હતા. માત્ર એક વાર પણ primeval પુરૂષની ઉપાસના કરવાથી સમાનતા પ્રાપ્ત થાય છે; દિતિએ લગભગ એક વર્ષ સુધી હરીની ઉપાસના કરી હતી. પછી ઇન્દ્ર અને અન્ય પચાસ દેવતાઓ મળીને મારુત બન્યા; તેમણે માતાની ભૂલને દુર કરીને, હરીએ તેમને સોમપાનના અધિકારી બનાવી દીધા. દિતિએ ઉઠીને જોયું કે, તેના પુત્રો અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે અને દેવી સાથે નિર્દોષપણે, ઇન્દ્ર સાથે આનંદિત થઈ રહ્યા છે. તેણે પછી ઇન્દ્રને કહ્યું: ‘મારા પુત્ર, મેં આ અત્યંત કઠિન વ્રત ધારણ કર્યું હતું, જે આદિત્યોને પણ ભય આપે છે, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે.’ પછી પૂછ્યું: ‘એક પુત્રની ઈચ્છા રાખી હતી, પણ હવે સાત પુત્રો સાતગણાં થઈ ગયા—આ કેવી રીતે થયું? જો તને ખબર હોય, તો સાચું કહેજે, મને ભુલમાં ન રાખજે.’ ઇન્દ્રે વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: ‘માતા, મેં તારો ભાવ સમજીને તારી નજીક આવ્યો અને અવસર મળતાં જ, ગર્ભને વિભાજિત કર્યો; મારો મન ધર્મમાં નહીં, પણ મારે જે ઇચ્છ્યું તેમાં હતો. મેં તારા ગર્ભને સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યો, અને દરેકમાંથી સાત પુત્રો થયા—પણ કોઈ પણ નાશ પામ્યો નહીં.’ ‘પછી, મારા દ્વારા સર્જાયેલું આ આશ્ચર્યજનક પરિણામ જોઈને મને સમજાયું કે, આ સર્વોપરી પુરુષની ઉપાસનાનું ફળ છે, જેનાથી આવું સિદ્ધ થાય છે.’ ‘જે લોકો ભગવાનની નિષ્કામ ઉપાસના કરે છે, તેઓ જ સાચા વિદ્વાન કહેવાય છે—even if they desire nothing more; પણ જે ફક્ત પોતાનો લાભ શોધે છે, તેઓ એવા નથી.’ ‘જાણકાર માણસ કોણ, ભૌતિક ગુણોના સંપર્કને પસંદ કરશે, જે નરક સુધી લઈ જાય છે, જયારે એ ભગવાનની ઉપાસના કરી શકે છે, જે આત્મા-દાતા છે, વિશ્વના સ્વામી છે અને આત્મા પણ છે?’ ‘માતા, તેથી, મારા આ મોટા અપરાધને માફ કરી દેજો; હું તો બાળક અને અધમ છું. શુભ ફળે, તારો ગર્ભ ફરીથી જીવિત થયો છે.’ શ્રી શુકદેવે કહ્યું: દિતિએ તેને મંજૂરી આપી, અને ઈન્દ્ર, પવિત્ર હૃદય અને સંતોષ સાથે, મારુતો સાથે માતાને વંદન કરી સ્વર્ગ પર પાછો ગયો. ‘હવે, જે કંઈ તમે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહ્યું—મારુતોના શુભ જન્મની કથા. હજી શું કહું?’ સૂતજી કહે છે: એ સમયે રાજા પરિક્ષિત, ખૂબ જ દુઃખી અને વિચલિત થયો. તેણે વિચાર્યું: ‘હાય! મેં નિર્દોષ અને ગુપ્ત શક્તિશાળી બ્રાહ્મણ પ્રત્યે, અયોગ્ય અને નિંદનીય કાર્ય કર્યું છે.’ ‘નિશ્ચિત જ, દેવ-સમાન બ્રાહ્મણ પ્રત્યેના અપમાનથી, મારા પર કોઈ મોટી અને દુર્ઘટનાત્મક આપત્તિ આવવાની છે. આવવા દેજે, એ મારા પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત બની રહે, જેથી ફરી ક્યારેય આવું ન કરું.’ ‘આજે, ક્રોધિત બ્રાહ્મણનો શાપરૂપ અગ્નિ, જે મારા પર પ્રજ્વલિત થયો છે, તે મારા રાજ્ય, શક્તિ અને સંપત્તિને ભસ્મ કરી નાખે—એમ હું દુર્ભાગ્યશાળી, કદી ફરી બ્રાહ્મણ, દેવ કે ગાય પ્રત્યે દુર્ભાવ રાખું નહીં.’ આ રીતે વિચારતા, તેણે સાંભળ્યું કે ઋષિપુત્રે, ટક્ષક નામના સાપ દ્વારા, તેના મૃત્યુનો શાપ આપ્યો છે. તેણે એમાં કલ્યાણ જ માન્યું, કારણ કે ટક્ષક જેવા સાપના કારણે, જેઓ સંસારથી અત્યંત બંધાયેલા હોય, તેમને પણ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પછી, રાજાએ આ લોક અને પરલોકના મૂલ્યને ઓછું ગણીને, બંનેનો ત્યાગ કર્યો અને કૃષ્ણના ચરણોમાં સેવા કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. તે અમર નદીના કિનારે ઉપવાસ પર બેસી ગયો. એ નદી, જેના જળ કૃષ્ણના ચરણરજથી મિશ્રિત છે અને ગંગાથી પણ પવિત્ર છે, સમગ્ર જગત અને તેના શાસકોને પવિત્ર કરે છે—મૃત્યુનો સામનો કરતા કોણ એવો હશે જે તેની સેવા ન કરે? એ રીતે, પાંડુપુત્ર રાજાએ, મનને મુકુન્દના ચરણોમાં સ્થિર કરીને, ઉપવાસ દ્વારા મૃત્યુ સુધીનું વ્રત ધારણ કર્યું. એ સમયે, જગતને પવિત્ર કરતા મહાન અને વિદ્વાન ઋષિઓ, પોતાના શિષ્યો સાથે ત્યાં આવ્યા—મોટાભાગે તીર્થયાત્રાના બહાને, કારણ કે સજ્જનો પોતે તીર્થને પવિત્ર કરે છે. અત્રિ, વશિષ્ઠ, ચ્યવન, શરદ્વાન, અરિષ્ટનેમિ, ભૃગુ, અંગિરા, પરાશર, ગાધિપુત્ર, રામ, ઉતથ્ય, ઇન્દ્રપ્રમદ, એધ્મવાહ—આ બધા આવ્યા. મેધાતિથિ, દેવલ, ઋષ્ટિષેણ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, પિપ્પલાદ, વૈદિક ઋષિ, ઔર્વ, કવષ, કુંભયોની, દ્વૈપાયન (વ્યાસજી) અને પૂજ્ય નારદ પણ આવ્યા. અને અન્ય દેવર્ષિ, બ્રહ્મર્ષિ, રાજર્ષિ, અરુણ અને તેમના મિત્રો પણ આવ્યા. રાજાએ, આ મહાન ઋષિઓનું સન્માન કરીને, નમ્રતાપૂર્વક મસ્તક નમાવ્યું. જેવું તેઓ સુખથી બેઠા, રાજાએ શ્રદ્ધા પૂર્વક તેમનું વંદન કર્યું અને સ્પષ્ટ મનથી, પોતાના ધ્યેય માટે, હાથ જોડીને તેમના સમક્ષ ઊભો રહ્યો. પછી રાજાએ કહ્યું: ‘આહા! રાજાઓમાં અમે ખૂબ ભાગ્યશાળી છીએ, કારણ કે મહાન ઋષિઓએ અમારો સ્વીકાર કર્યો. રાજવંશે, બ્રાહ્મણોના ચરણોની સેવા ન કરતાં પાપથી, પોતાનું ગૌરવ ગુમાવ્યું છે—આવું પાપકર્મ!’ ‘મારા માટે, સર્વેશ્વર ભગવાને, જે મારો મન વારંવાર ગૃહકર્મમાં જોડાય છે, દ્વિજોના વચનથી વૈરાગ્યનું બીજ રોપ્યું છે, જ્યાં આસક્તિથી તરત જ ભય આવે છે.’ ‘હે બ્રાહ્મણો, કૃપા કરીને તમે અહીં રહો; હું ભગવાનમાં મન લગાવું છું અને ગંગાજી પણ અહીં રહે. બ્રાહ્મણના શાપથી કે ટક્ષકના દંશથી, જે થવાનું છે, થવા દેજે; ત્યા સુધી, ભગવાન વિષ્ણુની કથા ગાવા દેજે.’ ‘મારે ફરીથી અનંત ભગવાન અને તેમના આશ્રિતો પ્રત્યે ભક્તિ અને પ્રેમ પ્રાપ્ત થાય; જ્યાં પણ જન્મું, સજ્જનોમાં મિત્રતા રહે અને સર્વત્ર બ્રાહ્મણોને વંદન કરું.’ આ રીતે, રાજાએ દક્ષિણ દિશા તરફ જોઈને, પૂર્વ કાંઠે કુશના આસન પર બેસીને, પત્ની અને પુત્રની જવાબદારી ગંગાજીને સોંપી, નિશ્ચયપૂર્વક ઉપવાસ આરંભ કર્યો. જેમ રાજા ઉપવાસે બેઠા, દેવતાઓએ સ્વર્ગમાંથી તેમની પ્રશંસા કરી, આનંદમાં પૃથ્વી પર પુષ્પવર્ષા કરી અને આકાશમાં ડંકો વગાડ્યા.