શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇન્દ્રે, પોતાની માતુલામા દિતિના મનનો ભાવ જાણી, હે મહાન માન આપનાર, આશ્રમમાં નિવાસ કરતી દિતીની અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવા લાગ્યા. તે નિયમિતપણે જંગલમાંથી ફૂલો, ફળો, પવિત્ર દુર્પ, કુશ, પાંદડા, કળીઓ, માટી અને પાણી યોગ્ય સમયે લાવતાં. આ રીતે, જ્યારે દિતિ વ્રતનું પાલન કરતી હતી, ત્યારે હરિએ તેનો સંકલ્પ ભંગ કરવાનો ઇચ્છક થઈ, વિક્રમથી, મૃગ રૂપે સેવા કરતા, પણ અંદરથી વક્રતા રાખી. તેમ છતાં, દિતિએ પોતાના વ્રતમાં કોઈ ખોટ પડવા દીધી નહીં, એમાં તત્પર રહી. ત્યારે ઇન્દ્રે મનમાં ભારે ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે પોતાના ધ્યેયની Siddhi માટે શું કરવું? એક સાંજે, દિતિ વ્રતથી થાકી ગઈ હતી, ભોજન પછી પગ ધોયા નહોતા, શરીર પણ પાણીથી શુદ્ધ નહોતું, અને પ્રભુના ઇચ્છાથી મગજમાં ગૂંચવણ આવી, તે ઊંઘી ગઈ. એ અવસરે, યોગમાં પારંગત ઇન્દ્રે યોગબળથી દિતિના ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો, કારણ કે એ સમયે દિતિ ઊંઘમાં હતી. ત્યાં તેણે પોતાની વજ્રાયુધથી સુવર્ણવર્ણીય ગર્ભને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરી દીધો. દરેક ભાગ રડવા લાગ્યો, ત્યારે ઇન્દ્રે તેમને ફરી ફરી કહ્યું: “રડો નહીં.” જ્યારે એ બધા ભાગો વિભાજિત થવા લાગ્યા, ત્યારે તેઓએ હાથ જોડીને ઇન્દ્રને પૂછ્યું: “હે ઇન્દ્ર, તમે અમને, તમારા ભાઈઓ, મારુતોને, શા માટે મારવા માંગો છો?” કૌશિક ઇન્દ્રે કહ્યું: “ભય પામશો નહીં, ભાઈઓ; તમે મને અત્યંત પ્રિય છો. તમે મારા સહાયક છો, મારુતોના સમૂહ છો, અને મને અર્પિત છો.” દિતિનો ગર્ભ શ્રીનિવાસના દયા-પ્રસાદે નાશ પામ્યો નહીં; વજ્રના વારંવાર પ્રહાર છતાં પણ, જેમ તમે દ્રોણના અસ્ત્રથી બચી ગયા હતા તેમ, એ બચી ગયાં. માત્ર એક વાર પણ જે વ્યક્તિ આદિપુરુષની ઉપાસના કરે છે, તેને સમાનતા પ્રાપ્ત થાય છે; દિતિએ લગભગ એક વર્ષ સુધી હરિની આરાધના કરી હતી. પછી ઇન્દ્ર સાથે પચાસ દેવતાઓ પણ મારુત બની ગયા; તેમણે માતાના દોષને દૂર કરી, હરિએ તેમને સોમપાનનો અધિકાર આપ્યો. દિતિએ આંખ ખોલી અને પોતાના પુત્રોને અગ્નિ જેવો તેજસ્વી જોયા, અને દેવી સાથે, નિર્દોષ, ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરતા જોયા. ત્યારે દિતિએ ઇન્દ્રને કહ્યું: “મારા બાળક, મેં આ અતિ દુષ્કર વ્રત લીધું હતું, જે આદિત્યોને પણ ભય પેદા કરે છે, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે. એક પુત્રની ઈચ્છા હતી, પણ હવે સાતના સાતગણા કેમ થઈ ગયા? જો તને ખબર હોય, તો સાચું કહેજે, મને છેતરાવું નહીં.” ઇન્દ્રે કહ્યું: “માતા, હું તમારો ભાવ જાણીને અહીં આવ્યો હતો. અવસર મળતા, મેં તમારા ગર્ભને વિભાજિત કર્યો, કારણ કે મારું મન મારા ધ્યેયમાં હતું, ધર્મમાં નહોતું. તમારા ગર્ભને મેં સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યો, અને એમાંથી સાત પુત્રો ઉત્પન્ન થયા. એમાંના દરેકને ફરી સાતમાં વિભાજિત કર્યાં છતાં, કોઈ મર્યા નહીં.” “પછી, મારા દ્વારા સર્જાયેલા આ અદ્ભુત પરિણામને જોઈ, મને સમજાયું કે આ સર્વે પરમપુરૂષની ભક્તિના ફળરૂપ છે, જે સફળતા આપે છે. જે ભગવાનની નિષ્કામ ભક્તિ કરે છે, તે જ સાચા જ્ઞાની કહેવાય છે—even જો તેઓ કશું માગતા નથી; પણ જે માત્ર પોતાનાં લાભ માટે ભજે છે, તેઓ એવા નથી.” “કોણ જ્ઞાની મનુષ્ય, ભૌતિક ગુણોના સ્પર્શને પસંદ કરશે, જે નરક સુધી લઈ જાય છે, જયારે ભગવાનની આરાધના કરી શકાય છે, જે આત્મા અને વિશ્વના સ્વામી છે?” “માતા, તેથી તમે મારી આ મોટી ભૂલને માફ કરો. હું તો બાળક અને અધમ છું. સદભાગ્યે, તમારો ગર્ભ ફરીથી જીવિત થયો છે.” શ્રી શુકદેવજી કહે છે: આમ દિતિએ મંજૂરી આપી, પવિત્ર હૃદયવાળા અને સંતોષ પામેલા ઇન્દ્રે, મારુતો સાથે માતાને વંદન કરી, સ્વર્ગે પાછા ગયા. “તમે જે પૂછ્યું હતું, તે બધું મેં વર્ણવી દીધું—મારુતોના શુભ જન્મની કથા. હવે બીજું શું કહું?” આગળ, સૂતજી કહે છે: રાજા પરિક્ષિત, મનમાં ભારે વ્યથા અનુભવી, એ દુષ્કર્મ વિશે વિચારવા લાગ્યા, જે એમણે કર્યું નહોતું, પણ એમને લાગ્યું કે, “હાય, મેં નિર્દોષ અને ગુપ્ત શક્તિવાળા બ્રાહ્મણ સાથે અધમ વર્તન કર્યું.” “નિશ્ચિત છે કે, દેવતુલ્ય બ્રાહ્મણ પ્રત્યે અનાદરથી, મારી ઉપર કોઈ મોટું, દુર્ઘટનાજનક દંડ આવવાનું છે. આવું થવા દો—મારા પાપ માટે પ્રાયશ્ચિત રૂપે આવું, જેથી આવી ભૂલ ફરી કદી ન કરું.” “આજે, જે બ્રાહ્મણના ક્રોધથી પ્રગટ થયેલી અગ્નિ છે, તે મારા રાજ્ય, શક્તિ અને વિશાળ ખજાનાને ભસ્મ કરી નાખે, જેથી હું, દુર્ભાગી, કદી ફરી બ્રાહ્મણ, દેવતા કે ગાય પ્રત્યે દુર્વિચાર ન લાવું.” આ રીતે વિચારતા, રાજાએ સાંભળ્યું કે ઋષિપુત્રે તેમને મૃત્યુનો શાપ આપ્યો છે—તક્ષક નામના સાપ દ્વારા. તેમને એ સારું લાગ્યું, કારણ કે તક્ષક જેવા સાપથી આવનારી વિયોગભાવના, અતિ આસક્ત મનુષ્યને પણ વૈરાગ્ય અપાવે છે. પછી, પરલોક અને ઇહલોકના સર્વે સુખોને ત્યજી, તેમનાં મૂલ્યનું વિચાર કરીને, રાજાએ શ્રીકૃષ્ણના ચરણોની સેવા કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને અમરગંગા તટે ઉપવાસ પર બેસી ગયા. એ ગંગા, જેના જળોમાં કૃષ્ણના ચરણરજ મિશ્રિત છે, ગંગાથી પણ વધુ પવિત્ર છે, બધા લોક અને તેમના શાસકોને પવિત્ર કરે છે—મૃત્યુ સામે ઉભેલા કોણ એનું સેવન ન કરે? આ રીતે, પાંડુપુત્રે દૃઢ સંકલ્પ કરી, વિષ્ણુપદના તટે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરી, કુશના આસન પર બેસીને, મુક્ત ચિત્તથી મુકુન્દના ચરણોમાં મન એકાગ્ર કર્યું. ત્યારે એ સ્થળે, જગતને પવિત્ર કરતા, મહાન અને પવિત્ર ઋષિ-મુનિઓ અને તેમના શિષ્યો આવ્યા; મોટા ભાગે તેઓ તીર્થયાત્રાનું બહાનું કરીને આવ્યા હતા, કારણ કે સાચા સાધુઓ તીર્થોને પવિત્ર કરે છે. અત્રિ, વસિષ્ઠ, ચ્યવન, શરદ્વાન, અષ્ટનેમિ, ભૃગુ, અંગિરા, પરાશર, ગાધિપુત્ર, રામ, ઉતથ્ય, ઇન્દ્રપ્રમદ, એધ્મવાહ, મેધાતિથિ, દેવલ, ઋષ્ટિષેણ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, પિપ્પલાદ, વૈત્રેય, ઔર્વ, કવષ, કુંભયોની, દ્વૈપાયન અને પૂજ્ય નારદ—આ બધા અને બીજા દેવ, બ્રહ્મા તથા રાજર્ષિઓ, અરુણ અને તેમના મિત્રો પણ આવ્યા. રાજાએ, એકત્ર થયેલા મહાન ઋષિ-મુનિઓનું સન્માન કર્યું અને નમ્રતાપૂર્વક શિર નમાવ્યું. જ્યારે તેઓ સૌ આરામથી બેઠા, રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમને વંદન કરી, નિર્મળ મનથી, પોતાના ધ્યેય માટે, હાથ જોડીને આગળ વધ્યા. ત્યારે રાજાએ કહ્યું: “હે મહાનુભાવો, રાજાઓમાં અમને સૌથી વધુ ભાગ્યશાળી કહેવાય, કારણ કે તમે સર્વોત્કૃષ્ટો અમારી ઉપર કૃપા કરી છે. રાજવંશ, બ્રાહ્મણોના ચરણોનું સેવન ન કરતાં, દૂર ફેંકાઈ ગયા છે—આહ, આવા દુષ્કર્મો!” “મારે માટે, સર્વના સ્વામી ભગવાને, મારા મનને વારંવાર ગૃહકર્મોમાં આસક્ત જોઈ, દ્વિજોના વચનો દ્વારા વૈરાગ્યની ભાવના પેદા કરી છે, કારણ કે આસક્તિથી તરત જ ભય આવે છે.” “હે બ્રાહ્મણો, તમે મારા સાથે રહો, જેમ હું તમારી પાસે આવ્યો છું, અને ગંગાદેવી પણ, મારા મનમાં ભગવાનમાં સ્થિરતા રહે. બ્રાહ્મણના શાપથી કે તક્ષક સાપથી, જે થવાનું છે, થવા દો; ત્યા સુધી, તમે વિષ્ણુના ગુણગાન કરો.” “ફરીથી અનંત ભગવાનમાં અને તેમના શરણાગતોમાં ભક્તિ અને પ્રેમ બની રહે; હું જ્યાં પણ જન્મું, મહાન લોકોમાં મિત્રતા બની રહે, અને સર્વત્ર બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરું.” આ રીતે, રાજાએ દૃઢ સંકલ્પ કરીને, પૂર્વ કાંઠે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, કુશના શય્યામાં બેસી, પોતાના પત્ની અને પુત્રના ભારને સમુદ્રકન્યા (ગંગા) પર સોંપી, સ્થિર અને નિરાસક્ત થઈ બેઠા.