શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

એક વખત, એક મહાન ઋષિ, પોતાના ઇન્દ્રિય, શ્વાસ, મન અને બુદ્ધિ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ધરાવતા, ત્રણ લોકોથી પરે, અચલ બ્રહ્મમાં એકત્વ પામ્યા હતા. તેઓ જટાવાળાં અને કૂપડી પહેરીને, જલ માટે તરસેલા, પોતાના આશ્રમમાં બેઠા હતા. એ સમયે રાજા, જલ માટે તરસ્યો, ઋષિ પાસે ભિક્ષા માંગવા આવ્યો. રાજાને ઘાસ, જમીન, અન્ય દાન, જલ કે સ્નેહભર્યા શબ્દો કશું મળ્યું નહીં, અને એમ લાગ્યું કે ઋષિએ તેને અણગમતી રીતે અવગણ્યો છે, તેથી રાજાને ગુસ્સો આવ્યો. ક્યારેય રાજાને આવી ભૂખ અને તરસ ન લાગી હતી; એ બ્રાહ્મણ પ્રત્યે ઈર્ષા અને ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો. ક્રોધમાં રાજાએ ઋષિના કાંધ પર એક મૃત સર્પ મૂકી દીધો અને આશ્રમ છોડીને પોતાના શહેર પાછો ફર્યો. રાજા મનમાં વિચારતો ગયો—‘શું આ ઋષિ સાચે જ ધ્યાનમાં લીન છે, કે માત્ર દેખાડો કરે છે? ક્ષત્રિયોમાં તો શું થાય?’ ઋષિના પુત્ર, અતિ તેજસ્વી, બાળકો સાથે રમતો હતો; જ્યારે તેણે જાણ્યું કે તેના પિતાને રાજાએ અપમાનિત કર્યો છે, તો એ સ્થળે જ બોલી ઉઠ્યો—‘અહો! શાસકોનું આ અયોગ્ય વર્તન, જેમ અતિભક્ષકો યજ્ઞભોગ ભક્ષે છે. સેવકો દ્વારા ગુરુ પર થયેલો અપમાન એ દરવાજા રક્ષકો કે કૂતરાઓ દ્વારા સ્વામી સામે અપરાધ જેવું છે.’ ‘જન્મથી ક્ષત્રિય હોવા છતાં, બ્રાહ્મણોએ તેને ઘરનો રક્ષક બનાવ્યો છે; તો આવા દરવાજા રક્ષકને ઘરનાં ભોગમાં ભાગ કેવી રીતે મળે?’ ‘કૃષ્ણ ભગવાન, પથભ્રષ્ટોને માર્ગ દર્શાવનાર, હવે વિદાય લીધા છે; હવે હું ધર્મનાં પુલ તોડનારને દંડ આપું છું—મારો શક્તિ જુઓ.’ આ રીતે બોલી, આંખોમાં ગુસ્સાથી લાલ, યુવાન ઋષિ, પોતાના મિત્રો વચ્ચે, કૌશિકી નદીમાં શુદ્ધ થઈ, શબ્દોનું વજ્ર છોડ્યું—‘હવે, Takṣaka, મારા પ્રેરણાથી, સાતમા દિવસે આ વંશના નાશક રાજાને દંશશે.’ પછી, એ બાળક આશ્રમમાં આવ્યો અને પિતાને કાંધ પર સર્પના મૃત દેહ સાથે જોઈ, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, જોરથી રડવા લાગ્યો. આṅગિરસ વંશના બ્રાહ્મણ, પુત્રની આહ્વાન સાંભળીને, ધીમે ધીમે આંખો ખોલી, કાંધ પર મૃત સર્પ જોઈ—સર્પને દૂર ફેંકી, પુત્રને પૂછ્યું, ‘શા માટે રડે છે? કોણે તને દુઃખ આપ્યું?’ પુત્રએ બધું સમજાવ્યું. રાજાને અયોગ્ય રીતે શાપ મળ્યો એ સાંભળીને, બ્રાહ્મણે પુત્રમાં આનંદ કર્યો નહીં; ‘અહો, આજે તું મોટું અનર્થ કરી બેઠો, offenses નાના છે પણ દંડ ભારે છે.’ ‘રાજા પર તું નિર્ણય ન કર, ઓ કુમતિવાળા! તેની અવિશ્વસનીય શક્તિથી લોકો સુખ-સુરક્ષા પામે છે.’ ‘જ્યારે નરદેવ, રથનું ચક્ર ધરાવનાર રાજા અવગણાય છે, તો દુનિયા ચોરોથી ઘેરાઈ, રક્ષક વિના, એક ક્ષણે નાશ પામે છે, જેમ ભેંસાં રાખડ વિના.’ ‘આજે, પાપ સતત આવે છે; લોકો રક્ષક ગુમાવનારનો ધન લૂંટે છે, એકબીજાને મારી, શાપ આપે, ચોરી કરે, ગાય, સ્ત્રીઓ, સંપત્તિ હડપ કરે છે.’ ‘પછી, પુન્ય ધર્મ, વર્ણ-આશ્રમ વ્યવસ્થા, જે ત્રણ વેદોમાં સ્થિર છે, નાશ પામે છે; પછી, ધન-ભોગમાં લીન, કૂતરા-વાંદરા જેવાં, જાતિ-મિશ્રણ કરે છે.’ ‘ધર્મના રક્ષક રાજા, મહાન સમ્રાટ Bṛhacchrava, રાજઋષિ, સત્યભક્ત, જેણે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા.’ ‘અનપાયી રાજા પર, અપરિપક્વ પુત્ર દ્વારા પાપ થયું છે; ભગવાન, સર્વના આત્મા, આ offense માફ કરે.’ ‘ભગવાનના ભક્તો, અપમાન, છેતરપિંડી, શાપ, ગાળો, મૃત્યુ—even શક્તિ હોવા છતાં—ક્યારેય પ્રતિશોધ લેતા નથી.’ પુત્રના offenseથી મહાન ઋષિ પશ્ચાતાપથી વ્યાકુળ થયા; પોતે રાજા દ્વારા અપમાનિત થયા છતાં, offense પર dwell ન કર્યું. ‘સામાન્ય રીતે, પુણ્યવંતો, અન્ય દ્વારા દ્વંદ્વમાં મુકાય છે, છતાં neither દુઃખ nor આનંદ પામે, કેમકે તેઓ આત્માના ગુણોમાં સ્થિર રહે છે.’ ‘ક્યારેય પગ ધોઈ વિના સુવું નહીં, ભેજા પગ/માથા સાથે સુવું નહીં, બીજાના ભોજન ન ખાવું, નંગા/પ્રભાત-સાંજ સમયે સુવું નહીં.’ ‘સदैવ શુદ્ધ, સ્વચ્છ વસ્ત્રોમાં, શુભતાથી પૂરી, દૂધ, બ્રાહ્મણ, લક્ષ્મી અને અચલ ભગવાનની પૂજા કરીને જ ભોજન કરવું.’ ‘સ્ત્રીઓ અને પરાક્રમી વ્યક્તિઓએ પુષ્પ, સુગંધ, દાન, આભૂષણથી પૂજા કરવી; સ્ત્રીએ પતિની પૂજા કરીને, પતિને પોતાના ગર્ભમાં જ વસતા મનમાં ધ્યાન કરવું.’ ‘જો તમે એક વર્ષ સુધી આ પુંસવન વ્રત નિરંતર રાખો, તો તને એવાં પુત્ર જન્મશે, જે ઇન્દ્રને પણ જીતશે.’ ‘દિતિએ ‘એવું જ હોય’ કહી, કશ્યપના બીજને સ્વીકારી, શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત શરૂ કર્યું.’ ‘ઇન્દ્ર, દિતિના આશય જાણીને, દિતિને આશ્રમમાં શ્રેષ્ઠ સેવા આપી.’ ‘તેણે નિયમિત રીતે જંગલમાંથી પુષ્પ, ફળ, પવિત્ર ઘાસ, કુશા, પાંદડા, કળીઓ, માટી, જલ યોગ્ય સમયે લાવ્યા.’ ‘વ્રત પાળતી દિતિને, હરિ, તેને તોડવાની ઈચ્છાથી, મૃગ જેવો, વાંકું વર્તનથી સેવા આપતો.’ ‘પણ દિતિના વ્રતમાં કોઈ ખામી ન મળી, કારણ કે તે નિરંતર વ્રતમાં તત્પર હતી; ઇન્દ્ર ચિંતામાં પડ્યો—‘કઈ રીતે હું ધ્યેય હાંસલ કરું?’ ‘એક સાંજ, દિતિ, વ્રતથી થાકેલી, ભોજન પછી, પગ ધોઈ વિના, જલથી શુદ્ધ ન થઈ, ભાગ્યથી ભટકેલી, સૂઈ ગઈ.’ ‘તે અવસર પકડી, યોગમાં પારંગત ઇન્દ્ર, દિતિની ગર્ભમાં યોગબળથી પ્રવેશ્યો, જ્યારે તેનું મન ઊંઘથી વિમૂઢ હતું.’ ‘પછી, ઇન્દ્રે પોતાના વજ્રથી સોનેરી ગર્ભને સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યો; દરેક ભાગ રડ્યો, તો તેણે કહ્યું, ‘રડશો નહીં.’ ‘વિભાજિત થતા, બધા જોડેલા હાથથી પૂછ્યા, ‘ઇન્દ્ર, કેમ તું અમને, તારા ભાઈઓ, મારુતોને મારી રહ્યો છે?’ ‘કૌશિકે જવાબ આપ્યો, ‘ડરશો નહીં, ભાઈઓ; તમે મારા પ્રિય છો. તમે મારા સહાયક, મારુતો, માત્ર મને ભક્ત છો.’ ‘દિતિનો ગર્ભ શ્રીનિવાની દયા વડે મર્યો નહીં; વારંવાર વજ્રથી ઘાયલ થયા છતાં, જેમ તમે દ્રોણના શસ્ત્રથી બચ્યા, તેમ બચી ગયા.’ આ રીતે, આ પ્રસંગોમાં ઋષિ, રાજા, પુત્ર, દિતિ, ઇન્દ્ર અને મારુતોની કથા, ભગવાનની દયા અને ધર્મના મહત્વને ઉજાગર કરે છે.