શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

નારદજી મહાત્માઓ સમક્ષ ઊભા રહ્યા અને કુમારોને વંદન કરીને બોલ્યા: “તમારા બધા જોગી, જ્ઞાની અને વિદ્વાન છો. પાંચ પ્રકારના સંયમથી યુક્ત અને પ્રાચીન ઋષિઓના પણ પૂર્વજ છો. તમે હંમેશા વૈકુંઠમાં નિવાસ કરો છો, હરીના ગુણગાનમાં તલ્લીન રહો છો, અને ભગવાનના લીલામૃતથી મસ્ત રહીને, માત્ર તેમના ચરિત્રોની કથાઓ માટે જ જીવો છો. જે લોકો હંમેશા પોતાના મુખમાંથી હરીનામ જ લે છે અને તેને જ આશ્રય માને છે, તેમને કાળનિર્ધારિત વૃદ્ધાવસ્થા કદી દુઃખ આપતી નથી. તમારો ક્રોધ માત્ર ભ્રૂકુટિથી પણ જ્યારે પ્રગટ થયો, ત્યારે ભગવાન હરીના દ્વારપાલો ક્ષણમાં તમારા ચરણોમાં પડી ગયા હતા; અને તમારી કૃપાથી તેઓ ફરીથી વૈકુંઠમાં પરત ગયા હતા. હે મહાત્માઓ, મારા પુણ્યના પ્રભાવે આજે તમારે દર્શન મળ્યા, તેથી કૃપા કરીને મારા પર દયા કરો. જે દિશા નિર્દેશ દેહવિહીન વાણીથી મને મળ્યો હતો, તેનું સાધન શું છે? કૃપા કરીને વિગતે સમજાવો કે તેનો આચરણ કેવી રીતે કરવું. ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યયુક્ત લોકોને સુખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે? અને તે સર્વ વર્ણોમાં પ્રેમ અને પુરુષાર્થથી કેવી રીતે સ્થાપિત થાય? કૃપા કરીને કહો. કુમારો કહે છે: “હે દેવર્ષિ, ચિંતિત ન થાઓ, આનંદથી હૃદય ભરો. ઉપાય સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે અને તે અહીં હાજર છે. હે નારદ, તમે ધન્ય છો, વૈરાગ્યના શિરોમણિ છો, શ્રીકૃષ્ણના પરમ દાસ, અને યોગીઓમાં સૂર્ય સમાન છો. તમે હંમેશા ભક્તિમાર્ગ પર ચાલો છો, એટલે કૃષ્ણસેવક માટે ભક્તિની સ્થાપના તમારા માટે આશ્ચર્યની વાત નથી. જગતમાં અનેક ઋષિઓએ વિવિધ માર્ગો બતાવ્યા છે, જે બધાં કઠિન છે અને પુરુષાર્થથી પ્રાપ્ત થાય છે, અને મોટાભાગે સ્વર્ગ ફળ આપે છે. પણ જે માર્ગ વૈકુંઠ સુધી લઈ જાય છે, તે તો ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો છે; તેનો ગુરુ દુર્લભ છે અને મોટા ભાગે પુણ્યથી મળે છે. જે પવિત્ર કર્મ તને દેહવિહીન વાણીએ કહ્યું હતું, તેને હવે અમે સમજાવશું; આજે એકાગ્ર મન અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી સાંભળ. કેટલાક યજ્ઞ દ્વારા, કેટલાક તપથી, કેટલાક યોગથી, અને કેટલાક અધ્યયન તથા જ્ઞાનથી ઉપાસના કરે છે; આ બધાં કર્મરૂપ છે. પણ એમાં જ્ઞાનયજ્ઞને જ વિદ્વાનો શ્રેષ્ઠ માનેછે—અને એ જ્ઞાનયજ્ઞ એટલે શ્રીમદ્ ભાગવતની કથા, જે શુકાદિ ઋષિઓએ ગાઈ છે. આ કથાના પ્રચારથી ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યમાં મહાન બળ આવે છે; બંને પ્રકારનાં દુઃખ દૂર થાય છે અને ભક્તને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. ખરેખર, શ્રીમદ્ ભાગવતના માર્ગના ઉચ્ચારથી કલીયુગના બધા દોષ સિંહના ગર્જનાથી ઓલાદની જેમ ભાગી જાય છે. જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત ભક્તિ, પ્રેમમય રસ સાથે, ઘર ઘર અને વ્યક્તિ વ્યક્તિમાં રમશે. ત્યારે નારદજી પુછે છે: “જ્યારે વેદ અને ઉપનિષદના પ્રચાર છતાં, અને ગીતા પાઠ છતાં, ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિવેગ ઉદ્ભવતું નથી, ત્યારે શું કરવું? શ્રીમદ્ ભાગવતના પાઠથી એ તત્વનું જ્ઞાન થાય છે; તેના દરેક શ્લોક અને શબ્દમાં વેદનો અર્થ સમાયેલો છે. હે દયાળુ મહાત્માઓ, કૃપા કરીને મારા આ સંશયને દૂર કરો; અહીં વિલંબ ન કરો, કેમ કે તમે આશ્રિતો પર દયા કરનાર છો. કુમારો કહે છે: “વેદો અને ઉપનિષદોના સારથી ભાગવતકથા ઉત્પન્ન થઈ છે; તેથી તે અનન્ય ફળરૂપે સર્વોત્તમ પ્રકાશે છે. જેમ મૂળથી શિખા સુધી રસ હોય છે, પણ અલગ પાડ્યા પછી જ તેનો આનંદ આવે છે, તેમ અલગ પડેલી ફળ સર્વને મોહે છે. જેમ દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, પણ તે કાઢ્યા પછી જ સ્વાદ મળે છે, અને તે દેવતાઓનો આનંદ વધારતું છે; તેમ જ, શેરડીમાં મધ્યથી અંત સુધી મીઠાશ હોય છે, પણ અલગ કર્યા પછી જ તે મીઠી લાગે છે—એમ ભાગવતકથા છે. આ ભાગવત પુરાણ વિદ્વાનો દ્વારા પૂજ્ય છે અને તે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની સ્થાપના માટે પ્રકાશિત થયું છે. વેદ અને વેદાંતમાં નિષ્ણાત—even ગીતા રચયિતાવ્યાસ પણ—જ્યારે શોકથી પીડિત થયા, ત્યારે અજ્ઞાનના મહાસાગરમાં ભટકાઈ ગયા હતા. પછી તમે ચાર વાક્યમાં તેને કહેલું, અને એ સાંભળતા જ બાદરાયણ (વ્યાસ) તત્કાળ દુઃખમુક્ત થયા. તો પછી તમને આ આશ્ચર્ય કેમ, કે તમે આ પ્રશ્ન પૂછો છો? શ્રીમદ્ ભાગવત સાંભળવી જોઈએ, કેમ કે તે શોક અને દુઃખને નાશ કરે છે. નારદજી કહે છે: “એ દ્રષ્ટિ, જે ક્ષણે દુર્લક્ષ્યને દૂર કરે છે અને સંસારમાં પીડિતોને પરમ કલ્યાણ આપે છે—પવિત્રજનોએ ગાયેલી ભગવાનની કથારસમાં લીન રહીને જે પ્રેમ પ્રગટ કરે છે—એજ દ્રષ્ટિને હું આશ્રય માનું છું. જ્યારે અનેક જન્મોના સંગ્રહિત પુણ્યથી મનુષ્યને સજ્જનોનો સંગ મળે છે, ત્યારે વિવેક ઉત્પન્ન થાય છે, અને અજ્ઞાનથી પેદા થયેલી મોહ અને અભિમાનની અંધકારતા દૂર થાય છે. હવે, શ્રીમદ્ ભાગવતની મહિમા વર્ણન કરતો ત્રીજો અધ્યાય શરૂ થાય છે. જ્યારે સંકાદિકો પાસેથી ભાગવત સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે ભક્ત તૃપ્ત થાય છે અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય પોષાય છે. નારદજી કહે છે: “હું જ્ઞાનયજ્ઞ કરું છું, જે શુકમુનિની વાણીથી ઉજ્જવલ છે, અને જે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની સ્થાપના માટે સમર્પિત છે. પણ એ યજ્ઞ કયા સ્થળે કરવું? કૃપા કરીને કહો; શુકશાસ્ત્રની મહિમા તો વેદજ્ઞ જ કહી શકે. ભાગવતકથાનું શ્રવણ કેટલાં દિવસમાં કરવું? અને ત્યાં કઈ રીતિ અપનાવવી? કૃપા કરીને કહો.” કુમારો કહે છે: “હે નારદ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. ગંગાના કિનારે આનંદ નામનું એક સ્થાન છે. ત્યાં વિવિધ ઋષિગણ આવે છે, દેવતા અને સિદ્ધો પણ હાજર રહે છે, અનેક વૃક્ષો-વેલીથી શોભિત છે અને તાજી, નરમ રેતીથી ઢંકાયેલું છે. એ સુંદર અને એકાંતીક સ્થાન છે, જ્યાં સુવર્ણ કમળોની સુગંધ ફેલાય છે અને આસપાસના જીવોમાં દ્વેષ નથી. ત્યાં વૃદ્ધ, શક્તિવિહિન દેહને આગળ રાખીને, બંનેને ધ્યાનમાં લઈને, ભક્તિ અવશ્ય આવે છે. જ્યાં ભાગવતકથાનું વર્ણન થાય છે, ત્યાં ભક્તિ અને તેની સાથીઓ પહોંચે છે; અને કથાના શબ્દ સાંભળતાં જ એ ત્રિવેગ પુનઃ યુવાન બની જાય છે.