શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પૃથ્વી પરથી વિદાય લીધી, એ જ ક્ષણે કલિયુગ, જે અધર્મનું મૂળ છે, તત્કાળ પ્રવેશી ગયો. પણ રાજા પરિક્ષિતે કલિને દ્વેષ કર્યો નહોતો; તેઓ તો મધમાખી જેવું વર્તન કરતા, જે ફૂલમાંથી માત્ર સાર લે છે—એમ, તેમને તો સર્વેમાં શુભ ફળ જલ્દી પ્રાપ્ત થતું, જ્યારે બીજાઓ માટે એ શક્ય ન હતું. કલિ તો નબળા સામે ધીંગાણું કરે છે પણ શક્તિશાળી અને જ્ઞાની લોકો સામે ડરે છે. જે નિર્વિકાર અને નિર્ભય છે, તેમને કલિ શું કરી શકે? બેદરકાર લોકોમાં તો કલિ માનવોમાં વરુ જેવી રીતે ફરે છે. હવે, હું તમને પરિક્ષિત મહારાજની પવિત્ર કથા કહી, જેમા વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણના ચમત્કારિક પ્રસંગો સમાયેલ છે, જે તમે પૂછ્યા હતા. ભગવાનના ગુણ અને લીલાઓથી ભરપૂર જે પણ કથાઓ છે, તે સાચા જીવનની ઇચ્છા ધરાવતા લોકો માટે શ્રવણ કરવા યોગ્ય છે. એ સમયે ઋષિ-મુનિઓએ સુતજીને આશીર્વાદ આપ્યો: “હે ભદ્ર સુત, તું દીર્ઘાયુ અને પવિત્ર કીર્તિ પામજે, કેમ કે તું મરણશીલ મનુષ્યોને કૃષ્ણલિલાનું અમૃત પીવડાવે છે. આ સંશયપૂર્ણ વિશ્વમાં, જ્યાં લોકોના મન મલિન છે, તું અમને ગોવિંદના કમળચરણોની મધમધુર કથા પીવડાવે છે. ભગવાનના ભક્તોનું એક ક્ષણનું સંગ પણ અમે સ્વર્ગ કે મુક્તિ માટે આપવું ગમતું નથી—તો પછી અન્ય લૌકિક લાભની તો વાત જ શું!” “કોઈ પણ ભગવાનની કથા સાંભળીને તૃપ્ત કેમ થઈ શકે? બ્રહ્માજીથી ઉત્પન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ યોગીઓ પણ ગુણાતીત ભગવાનના ગુણોના અંત સુધી પહોંચ્યા નથી. તેથી, હે શ્રેષ્ઠ ભક્ત, અમારા માટે શ્રીહરિના પવિત્ર અને મહાન કાર્યોની કથા કહો, અમે શ્રવણ માટે આતુર છીએ.” પછી સુતજી કહે છે: “પરિક્ષિત મહારાજ, જે મહાન ભક્ત હતા અને જેમનું મન ચિંતન અને મોક્ષમાં સ્થિર હતું, તેમણે વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીના ઉપદેશથી શ્રીવિષ્ણુના ચરણોમાં સ્થાન મેળવ્યું. તેથી, હવે હું એ અદ્ભુત અને યોગમય કથા કહું છું, જે પરિક્ષિત અને ભક્તોને આનંદ આપે છે.” “આજે, અમે નીચ વર્ણમાં જન્મ્યા હોવા છતાં, મહાનુભાવોનું અનુસરણ કરીને ધન્ય થઈ ગયા છીએ. મહાન પુરુષોના વચનના સંગથી કુટુંબ અને મનની અશુદ્ધિ તરત જ દૂર થઈ જાય છે. તો, જે સર્વોત્તમ આશ્રય ભગવાનનું ગાન કરે છે, તેની તો વાત જ શું! ભગવાન અનંત શક્તિયુક્ત છે અને તેમના ગુણો પણ અનંત છે; તેથી તેમને ‘અપરિમિત’ કહેવામાં આવે છે.” “ભગવાનના ગુણોની મહિમા તો એટલી છે કે, જેમના ચરણરજ માટે સર્વ ત્યાગી મહાત્માઓ પણ તરસે છે—જ્યારે ભગવાનને એ ચરણસેવામાં કોઈ લાલસા નથી. બ્રહ્માજીએ પૂજા માટે ભગવાનના પદનખોમાંથી જે જળ ઉત્પન્ન કર્યું, એ જળ સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે. તો પછી ભગવાનના ચરણકમળની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્ય કેવી રીતે પવિત્ર ન થાય?” “અહીં, જે ભક્તિપૂર્વક અને જ્ઞાનથી યુક્ત છે, તેઓ શરીર અને સંબંધોની આસક્તિ ત્યજી, હંસ સમાન પરમ અવસ્થા તરફ આગળ વધે છે, જ્યાં અહિંસા, શાંતિ અને સ્વધર્મ વિરાજે છે. હે આર્યમનો, તમે મને જે પુછ્યું છે, એ પ્રમાણે હું મારી સમજ મુજબ કહું છું. જેમ પક્ષી આકાશમાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઉડે છે, તેમ જ જ્ઞાની લોકો ભગવાનના માર્ગે પોતાની સમજ પ્રમાણે આગળ વધે છે.” હવે કથા આગળ વધે છે: એક દિવસ પરિક્ષિત મહારાજ શિકાર માટે વનમાં ગયા હતા. ધનુષ તાણીને હરણનો પીછો કરતાં તેઓ થાકી ગયા અને તેમને ભારે ભૂખ તથા તરસ લાગી. તેઓ પાણીની શોધમાં એક આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં એક મહર્ષિ ધ્યાનસ્થ અવસ્થામાં, આંખો બંધ કરી બેઠેલા હતા. એ મહર્ષિએ ઇન્દ્રિયો, શ્વાસ, મન અને બુદ્ધિને વશ કરી, ત્રણ દેહો (સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ, કારણ)થી પર, અવિચલ બ્રહ્માવસ્થામાં લીન થઈ ગયા હતા. જટાવાળા, વાછા પહેરેલા, અને તરસથી વ્યાકુળ રાજાએ એમની પાસે પાણી માગ્યું. પણ તેમને ઘાસ, માટી કે અન્ય દાન, પાણી કે સ્નેહભર્યા શબ્દો પણ ન મળ્યા. તેમને લાગ્યું કે એમની અવગણના થઈ છે, અને એથી તેઓ ક્રોધિત થયા. ક્યારેય રાજાને આવી તીવ્ર ભૂખ અને તરસ ન લાગેલી, અને હવે બ્રાહ્મણ સામે ઈર્ષ્યા અને ક્રોધ ઊભો થયો. ત્યારે, ગુસ્સામાં આવીને, રાજાએ એક મૃત સાપ લાવીને એ ઋષિના ખભા પર મૂકી દીધો અને આશ્રમ છોડી શહેર તરફ પરત ફર્યા. રાજાએ મનમાં વિચાર્યું: "આ ધ્યાને લીન છે કે માત્ર દેખાવ કરે છે? ક્ષત્રિય વર્ણના લોકો માટે આવું વર્તન શોભે છે?" એ સમયે, એ ઋષિના પુત્ર, જે તેજસ્વી અને વિદ્વાન હતા, બાળકો સાથે રમતાં હતાં. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે રાજાએ એમના પિતાને દુઃખ આપ્યું છે, ત્યારે એ સ્થળે જ બોલ્યા: “હાય! રાજાઓનું મોટું અપરાધ છે. જેમ ભોજન માટે લોભી યજમાન યજ્ઞભોગ ખાઈ જાય છે, તેમ રાજાએ ગુરુની અવગણના કરી છે. ક્ષત્રિય જન્મે છે, પણ બ્રાહ્મણોએ તેમને ઘરના રક્ષક બનાવ્યા છે. તો આવા દ્વારપાળને ઘરના ભોગ લેવા શું હક છે?” “હવે શ્રીકૃષ્ણ, જે પથભ્રષ્ટોને માર્ગ બતાવતા હતા, તેઓ પૃથ્વી પરથી વિદાય લઈ ગયા છે. તેથી, હવે હું ધર્મના પુલને તોડનારાઓને દંડ આપું છું—મારો પ્રભાવ જુઓ!” આવી રીતે બોલીને, ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરીને, એ યુવાન ઋષિએ કૌશિકી નદીમાં સ્નાન કરીને, શાપરૂપી વચન ઉચ્ચાર્યા: “હવે, મેં મર્યાદા ઓળંગી છે; તક્ષક નામનો સાપ મારા પ્રેરણે, સાતમા દિવસે આ વંશના વિનાશક પરિક્ષિતને ડંસી જશે.” પછી એ છોકરો દોડતો દોડતો આશ્રમમાં આવ્યો અને પિતાને મૃત સાપ ખભા પર જોતા દુઃખથી રડી પડ્યો. આંગિરસ વંશના બ્રાહ્મણે પુત્રના રડવાનો અવાજ સાંભળીને ધીરે ધીરે આંખ ખોલી અને ખભા પર મૃત સાપ જોયો. તેમણે સાપને દૂર ફેંકી પુત્રને પૂછ્યું: “બાળક, તું કેમ રડી રહ્યો છે? તને કોણે દુઃખ આપ્યું?” ત્યારે પુત્રે આખી ઘટના કહી સંભળાવી. રાજાને અયોગ્ય રીતે શાપ મળ્યો જાણીને બ્રાહ્મણને આનંદ થયો નહીં. તેમણે દુઃખપૂર્વક કહ્યું: “હાય! તું આજે મોટું અનર્થ કર્યું છે—આપણે ક્ષમ્ય અપરાધ માટે પણ વધુ દંડ આપ્યો છે. “પગલું ભરવું એ રાજાની ભૂલ નથી, હે અપરિપક્વ! રાજાની અજેય શક્તિથી લોકો સર્વત્ર સુખી અને સુરક્ષિત રહે છે. જ્યારે નરદેવ, ચક્રધારી રાજા, અવગણવામાં આવે છે, ત્યારે જગત ચોરોથી ભરાઈ જાય છે અને રક્ષક વિના, તુરંત નાશ પામે છે—જેમ રખડતા ઘેટાં. “આજે, પાપ સતત આપણાં પર આવી રહ્યું છે, કેમ કે રક્ષક ગુમાવનાર લોકોની સંપત્તિ લૂંટાઈ રહી છે; લોકો એકબીજાને મારી નાખે છે, શાપ આપે છે, ચોરી કરે છે, ગાય, સ્ત્રીઓ અને સંપત્તિ હડપ કરે છે. ત્યારબાદ, મનુષ્યમાં ધર્મ નાશ પામે છે, varnashrama-dharma પણ નષ્ટ થાય છે, અને પછી તો ધન અને ભોગમાં મગ્ન લોકો જાતિ-વ્યવસ્થાનું પણ ભાન રાખતા નથી—કૂતરા અને વાંદરા જેવી સ્થિતિ થઈ જાય છે.” આ રીતે, પવિત્ર ભગવતકથાના મધુર પ્રસંગો અને પરિક્ષિત રાજાના અંતિમ દિવસોની મહત્તા ઋષિ-મુનિઓ અને સુતજી દ્વારા વર્ણવાઈ હતી.