શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાનના વિવિધ સ્વરૂપો અને તેમની મહિમાનું સ્મરણ કરતાં, પૃથ્વી પરના એક વિશિષ્ટ પ્રસંગની વાત થાય છે. સર્વ તત્ત્વોના આત્મા, ઇન્દ્રિય, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણમાં રહેલા, અંતરમાં અનુભવી શકાય એવા, પણ ત્રણ ગુણોના અભિમાનથી છુપાયેલા પરમાત્માને નમન કરવામાં આવે છે. તેઓ અનંત, સુક્ષ્મ, અવિચલ, સર્વજ્ઞ અને વાણી-અવાણીના આધારરૂપ છે—એવા પરમેશ્વરને વંદન છે. જ્ઞાનના મૂળ, ઋષિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, કર્મ અને સંન્યાસના માર્ગ, અને વેદ સ્વરૂપ ભગવાનને પુનઃપુનઃ નમસ્કાર છે. કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાત્વતોના સ્વામી એવા ભગવાનને નમન કરવામાં આવે છે. ગુણોના પ્રકાશરૂપ, ગુણોથી આવૃત, ગુણોના કાર્યથી ઓળખાતા, ગુણદ્રષ્ટા તથા અંતરાત્મા એવા ભગવાનને વંદન છે. જે અવ્યક્તમાં વિહાર કરે છે, વ્યક્તને પૂર્ણ કરે છે—એવા ઋષિકેશ, મુનિ અને મૌનવ્રતી ભગવાનને નમન છે. જે સર્વના માર્ગ જાણે છે, સર્વનું નિરીક્ષણ કરે છે, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપે હાજર છે, અને સર્વનું કારણ તથા દ્રષ્ટા છે—એવા ભગવાનને વંદન છે. પ્રભુ, તમે ગુણોથી અસ્પૃશ્ય હોવા છતાં, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના અધિપતિ છો; કાળશક્તિને ધારણ કરીને, પ્રાણીઓમાં વિવિધ સ્વભાવ જગાવી, તમારી અવિચ્છિન્ન દૃષ્ટિથી અદ્ભુત લીલા કરો છો. ત્રણે લોકમાં તમારા જે અનેક સ્વરૂપો છે—કેટલાક શાંત, કેટલાક ચંચળ, કેટલાક મોહથી જન્મેલા—તે બધા તમને પ્રિય છે, પણ શાંત સ્વરૂપો તો ખાસ પ્રિય છે, કારણ કે આજે તમે ધર્મની રક્ષા માટે સજ્જનના રક્ષણના ઉદ્યમમાં છો. રાજાને પોતાના પ્રજાના એક દોષને સહન કરવો જોઈએ; જેમણે અજ્ઞાનવશે આપના પ્રત્યે દોષ કર્યો હોય તેમને શાંત ચિત્તે ક્ષમા કરવી જોઈએ. પ્રભુ, અમારે દયા કરો, કારણ કે સાપ જીવ છોડે છે; પતિ, જે અમારે જીવન સમાન છે—અમે દુઃખી અને દયા પાત્ર સ્ત્રીઓ—એ અમને પાછો મળે એવી વિનંતી. આપના દાસીઓએ શું કરવું તે આજ્ઞા આપો, જેથી અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક પાળીએ; કારણ કે જે શ્રદ્ધાથી આજ્ઞા પાળે છે, તે સર્વ ભયથી મુક્ત થાય છે. શુકદેવે કહ્યું: આમ, સાપની પત્નીઓ દ્વારા સ્તુતિ થતાં, ભગવાને મુર્છિત, તૂટેલા મસ્તકવાળા કાલિયને પોતાના પગની પીડાથી મુક્ત કર્યો. કાલિયે, હોશમાં આવી, ધીમે ધીમે હરીને જોયા; તે શ્વાસ લેતા સંઘર્ષતો, દયનીય અને દુર્બળ હતો અને કૃષ્ણને હાથ જોડીને બોલ્યો: “પ્રભુ, અમે જન્મથી પાપી, અંધકાર અને દીર્ઘકાળના ક્રોધથી ઘેરાયેલા છીએ; આ સ્વભાવ છોડવો અઘરો છે, કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં રહેલી મિથ્યા ગ્રહણ છે. પ્રભુ, તમે જ જગતના સર્જક, ગુણોના વિભાજનથી રચના કરનારા છો; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ તમારી પાસેથી આવે છે. એમાં, હે પ્રભુ, અમે સાપો તો ક્રૂર ક્રોધથી જન્મેલા છીએ; તમારી માયા, જે છોડવી અઘરી છે, અમારે કેમ છોડી શકાય, જ્યારે અમે જ તેના દ્વારા મોહિત છીએ? તમે સર્વનું કારણ, સર્વજ્ઞ, જગતના સ્વામી છો; દયા કરો કે દંડ, અમારે જે યોગ્ય માનો તે કરો.” શુકદેવે કહ્યું: ભગવાને, માનવ સ્વરૂપે, કહ્યું: “હે સાપ, તું અહીં ન રહે; તરત જ સાગરમાં જા. આ નદી ગાયો, મનુષ્યો તથા તારાં સ્વજનો માટે છોડી દે. જે મનુષ્ય મારા આ ઉપદેશને સ્મરે અને પ્રાતઃ-સાંજે પાઠ કરશે, તેને તારો કોઈ ભય નહીં રહે. જે અહીં, જ્યાં મેં વિહાર કર્યો, સ્નાન કરશે, દેવાદિગણને જળ અર્પણ કરશે, ઉપવાસ અને પૂજા કરીને મને સ્મરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ જશે. તું રામણક દ્વીપ છોડીને અહીં આશ્રય લીધો હતો, પણ સુપર્ણે તને મારા પગચિહ્નના ભયથી ભક્ષ્યો નહોતો.” આમ, કૃષ્ણના અદ્ભુત વચન સાંભળ્યા પછી, કાલિયની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી ભગવાનની પૂજા કરી. તેઓએ દિવ્ય વસ્ત્ર, સુગંધિત ફૂલમાળાઓ, મોતી-માણિકના આભૂષણો, સુગંધિત લિપન અને વિશાળ કમળમાળાથી ભગવાનનું સન્માન કર્યું. જગન્નાથ, ગરુડધ્વજ કૃષ્ણની પૂજા કરીને, પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યા. પછી કાલિયા પોતાના પત્ની, મિત્રો અને પુત્રો સાથે સાગરદ્વીપ તરફ ચાલ્યો ગયો; એ સમયે, ભગવાનની કૃપાથી યમુના again નિર્મલ થઈ ગઈ. ત્યારબાદ તેણે ધૂપ, સુગંધ અને અન્ય ઉપચારોથી તથા દ્વાદશાક્ષરી મંત્રથી પૂજા કરી. આ પ્રસંગ પછી, સુતજી કહે છે: એ સ્થળે રાજાએ એક ગાય અને બળદને નિર્વળ અને પીડાતા જોયા; ત્યાં એક નિકૃષ્ટ જાતિનો, ગદાધારી પુરુષ, રાજાશ્રેયને કલંકરૂપ, તેમને મારતો હતો. રાજાએ જોયું કે, કમળના ડાંગર જેટલા ધોળા બળદ ડરથી કંપતો, એક પગ પર ઊભો છે અને શૂદ્રના પ્રહારથી દુર્બળ થયો છે. તે ગાય, જે પહેલાં ગાઢ દૂધ આપતી હતી, હવે દુઃખી, શૂદ્રના પગથી ઘાયલ, વાછરાથી વિયોગી, આંસુભીનાં ચહેરા, દુર્બળ અને ઘાસ માટે તરસતી હતી. રાજા પોતાના સુવર્ણભૂષિત રથ પર, ગર્જન જેવી કઠોર વાણીમાં ધનુષ્ય ઉપાડી, તેમને પૂછવા લાગ્યા. “તમે કોણ છો, જે મારા રાજ્યમાં નિર્દોષને અયોગ્ય રીતે પીડાવો છો? તું દેખાવમાં રાજા જેવો છે, પણ તારા કર્મો તો નાટક કરતા જેવા છે, દ્વિજાતિ જેવા નથી. તું, જે ગુપ્ત રીતે નિર્દોષ પર આક્રમણ કરે છે, હવે કૃષ્ણ અને ગાંડીવધારી દૂર ગયા છે, તેથી તારો વધ યોગ્ય છે. અથવા, કમળના ડાંગર જેટલા ધોળા, પગ ઘટી ગયેલા, તું દેવરૂપ બળદ તો નથી ને? તારા કારણે અમને દુઃખ થાય છે. જ્યારે પૃથ્વી કૌરવો જેવા પરાક્રમી રાજાઓના ભુજપાશમાં હતી, ત્યારે તારા સિવાય અન્ય કોઈથી જીવોને દુઃખ ન થયું. હે સુરભીની પુત્રી, દુઃખી ન થા; નીચ જાતિના ભયથી મુક્ત થા, માતા, રડશો નહીં; શુભતા તને મળે. હું દુષ્ટોને દંડ આપનાર છું. જેના રાજ્યમાં પ્રજા પીડાય છે, તેવો રાજા પોતાનું યશ, આયુષ્ય, ધન અને માર્ગ ગુમાવે છે. રાજાનો સર્વોચ્ચ ધર્મ એ છે કે, દુઃખિતનું રક્ષણ કરે અને દુઃખ આપનારને દંડ આપે; તેથી હું આ સર્વજીવોના દુશ્મનને વધ કરીશ. હે ચાર પગવાળી સુરભીની પુત્રી, તારાં ત્રણ પગ કાપનાર કોણ છે? એવા દુશ્મન રાજાઓના રાજ્યમાં તું કદી ન રહે. હે બળદ, તને શુભતા મળે, નિર્દોષના અવયવ ભંગનો કારણ કોણ છે, પૃથાપુત્રોના યશને કલંકિત કરનાર કોણ છે—મને જણાવ.” આ રીતે, ભગવાનના ગુણગાનથી શરૂ થયેલી કથા, ધર્મ અને પૃથ્વી પર થયેલા અપરાધ સામે રાજાની પ્રતિજ્ઞા સુધી, ભાવપૂર્વક આગળ વધે છે.