શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પૃથ્વી અને ધર્મ વચ્ચે સંવાદ ચાલી રહ્યો હતો, એ સમયે રાજા પરિક્ષિત, જે મહાન રાજર્ષિ હતા, પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરस्वતી નદીના કિનારે આવ્યા. એ સમયે સર્વોત્તમ પુરુષ, મહાત્મા, સર્વ જીવનો આધાર, સર્વનું મૂળ, પરમાત્મા, અને સર્વોત્તમ સ્વરૂપ એવા ભગવાનને વિનમ્ર નમસ્કાર અર્પણ કરવામાં આવ્યો. જ્ઞાન અને વિદ્યા-ધનના ભંડાર, અખંડિત શક્તિના સ્વામી, ગુણોથી પર, અવિનાશી અને જગતથી પર એવા પરમ તત્ત્વને નમન કરવામાં આવ્યું. સમય સ્વરૂપ, સમયના મૂળ, સમયના વિવિધ વિભાગોના સાક્ષી, સમગ્ર વિશ્વ રૂપ, સર્વના નિયંત્રણકર્તા, સર્જક અને કારણ એવા ભગવાનને પણ નમસ્કાર કરાયો. પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, અંતરમાં અનુભવી શકાય એવા, પણ ત્રણ ગુણોમાં જડાઈને છુપાઈ ગયેલા પરમાત્માને પણ નમન કરાયો. અનંત, સુક્ષ્મ, અવિનાશી, સર્વજ્ઞ, સર્વ મતને સ્થાન આપનાર, બોલાયેલા અને અબોલ બંનેમાં રહેલી શક્તિના સ્વામી પરમેશ્વરને નમસ્કાર. સર્વપ્રમાણ જ્ઞાનના મૂળ, મહર્ષિ, શાસ્ત્રોના સર્જક, કર્મ અને સંન્યાસના માર્ગ, અને વેદ સ્વરૂપ એવા પરમાત્માને વારંવાર નમન. કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સાક્ષાત્ સાત્વતપતિને પણ નમસ્કાર. ગુણોના પ્રકાશરૂપ, ગુણોથી પોતાને ઢાંકી રાખનાર, ગુણોના કાર્ય દ્વારા અનુભવી શકાય એવા, ગુણોના દ્રષ્ટા અને અંતરાત્મા પરમેશ્વરને નમસ્કાર. અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, વ્યક્તમાં પૂર્ણતા લાવનારા, ઋષિકેશ, મૌનવ્રતી મહર્ષિને પણ નમસ્કાર. ઉચ્ચ અને નીચ માર્ગના જ્ઞાતા, સર્વના નિયંત્રણકર્તા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત બંને સ્વરૂપ, સર્વના દ્રષ્ટા તથા કારણ એવા પરમાત્માને નમન. ભગવાન, તમે ગુણોમાં આસક્ત ન હોવા છતાં પણ જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના અધિપતિ છો; સમયશક્તિને ધારી, જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવ જગાવી, તમારી અવિચલ દૃષ્ટિથી વિસ્મયજનક લીલા કરો છો. ત્રણે લોકમાં તમારા જે અનેક સ્વરૂપો છે—કેટલાંક શાંત, કેટલાંક ચંચળ, કેટલાંક મોહથી જન્મેલા—એ બધા તમને પ્રિય છે, હે ઇન્દ્રવંશી! પરંતુ શાંત સ્વરૂપો ખાસ પ્રિય છે, કારણ કે તમે ધર્મની રક્ષા કરવા માટે સજ્જ અને પ્રયત્નશીલ છો. રાજા માટે પોતાનાં પ્રજાના એક ગુનાહને સહન કરવો યોગ્ય છે; અને જેમણે અજ્ઞાનવશ તમારો અપમાન કર્યો હોય, તેમને શાંત મનથી માફ કરવું જોઈએ. હે ભગવાન, અમારે પર કૃપા કરો—કારણ કે સાપ હવે પોતાના પ્રાણ ત્યજી રહ્યો છે; પતિ, જે અમ સ્ત્રીઓ માટે જીવાત્મા સમાન છે, તે અમને પાછો મળે એવી દયા કરો. હે પ્રભુ, અમ દાસીઓ પર આદેશ કરો, જેથી અમે તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરી શકીએ; શ્રદ્ધાથી જે તમારા આદેશનું પાલન કરે છે, તેને કોઈ ભય રહેતું નથી. શુકદેવજી કહે છે: આમ, સાપની પત્નીઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણે, જે અચેત અને મસ્તકથી ઘવાયેલા કાલિયાને પોતાના પગ હેઠળ દબાવેલા હતા, તેને મુક્ત કર્યો. કાલિયા, જેણે ફરીથી શ્વાસ અને ચેતના મેળવી, ધીમે ધીમે હરિને જોયા; શ્વાસ લેવામાં અસમર્થ, દુર્બળ અને દુઃખી, તેણે હાથ જોડીને કૃષ્ણને કહ્યું: "હે પ્રભુ! અમે તો જન્મથી દુષ્ટ, અંધકાર અને ક્રોધમાં લીન છીએ; આ સ્વભાવ છોડવો અતિ મુશ્કેલ છે, કારણ કે એ તો સર્વ જીવોમાં રહેલી મિથ્યા મમતા છે. હે સર્જક, તમે જ ગુણોની રચના કરીને આ જગત રચ્યું છે; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ પણ તમારી પાસેથી જ આવે છે. હે ભગવાન! અમ સાપોમાં તો ઉગ્ર ક્રોધનો સ્વભાવ છે; તમારી માયા, જે છોડવી અતિ દુષ્કર છે, તેને અમે કેવી રીતે ત્યજી શકીએ, જ્યારે આપણે જ એમાં મોહગ્રસ્ત છીએ? તમે તો સર્વનું કારણ, સર્વજ્ઞ, જગતના સ્વામી છો; દયા કરો કે દંડ, જે યોગ્ય લાગે તે અમ પર કરો." શુકદેવજી કહે છે: આ સાંભળીને ભગવાન કૃષ્ણે, માનવીરૂપે વર્તતા, કહ્યું: "હે સાપ! હવે તું અહીં ન રહે; તુરંત જ સાગર તરફ જા. આ યમુનાને ગાય, માનવ, તથા તારા સંતાનો અને પત્નીઓ માટે છોડી દે." "મૃત્યુલોકમાં જે કોઈ મારા આ ઉપદેશને યાદ કરશે અને પ્રભાત-સંધ્યા સમયે પઠન કરશે, તેને તારા ભયથી બચાવાશે. અને જે અહીં, જ્યાં મેં રમણ કર્યું, સ્નાન કરશે, દેવાદિગણને જળ અર્પણ કરશે, ઉપવાસ અને પૂજા કરીને મને સ્મરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થશે." "તું રામણક દ્વીપ છોડીને અહીં આશ્રય લીધો હતો, પણ મારા પગરખાંના ચિહ્નને કારણે સુપર્ણ (ગરુડ)ના ભયથી તું નાશ પામ્યો નહીં." શુકદેવજી કહે છે: આમ, કૃષ્ણના વચન સાંભળીને, અદ્ભુત લીલાવાળાં શ્રીકૃષ્ણને સાપની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરી. તેમણે તેમને દિવ્ય વસ્ત્રો, માળા, રત્નો, અલંકારો, સુગંધિત લિપિ અને કમળમાળાથી સન્માનિત કર્યા. વિશ્વના સ્વામી, ગરુડધ્વજ કૃષ્ણની પૂજા કરીને, તેમના ચરણોની પરિક્રમા કરી અને પ્રણામ કર્યા. પછી કાલિયા પોતાની પત્નીઓ, મિત્રો અને પુત્રો સાથે સાગરનાં દ્વીપ તરફ ચાલ્યો ગયો; એ સમયે યમુના ભગવાન કૃષ્ણની કૃપાથી ઝેરમુક્ત થઈ ગઈ. પછી રાજા પરિક્ષિતે ધૂપ, સુગંધિત પદાર્થો અને અન્ય ઉપચારોથી, દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર દ્વારા પૂજા કરી. સૂતજી કહે છે: એ સ્થળે રાજાએ એક ગાય અને એક વાછરડાને નિર્દયતાથી માર ખાતા જોયા; એક નીચ વર્ગનો દંડધારી પુરુષ, જે રાજવંશ માટે કલંકરૂપ હતો, તેમને પીડાવી રહ્યો હતો. રાજાએ જોયું કે વાછરડો કમળના ડાંગર જેવો સફેદ, ડરથી કાંપતો, એક પગ પર ઊભો હતો, અને શૂદ્રના ઘા વડે અતિ દુર્બળ થઈ ગયો હતો. ગાય, જે ક્યારેક ઉષ્ણ દૂધ આપતી હતી, હવે દુઃખી, શૂદ્રના પગથી ઘવાયેલી, પોતાના વાછરડા થી વિયોગ પામેલી, આંખોમાં અશ્રુ સાથે, દુર્બળ અને ઘાસ માટે તરસતી હતી. રાજા પરિક્ષિતે, સોનાના આભૂષણોથી શોભિત પોતાની રથ પર આરૂઢ થઈ, ગર્જનાભર્યા અવાજે ધનુષ્ય ઊંચું કરીને એમને પૂછ્યું: "તમે કોણ છો, જે મારા રાજ્યમાં, મારી સુરક્ષા હેઠળ, નિર્દોષ અને નિર્વળ લોકોને અયોગ્ય રીતે પીડાવો છો? તું દેખાવથી રાજા લાગે છે, પણ તારા કર્મો તો એક અભિનયકર્તા જેવા છે, દ્વિજાતિ જેવા નથી." "તું, જે નિર્દોષ પર ગુપ્ત રીતે હુમલો કરે છે, મારવા યોગ્ય છે, ખાસ કરીને હવે જ્યારે કૃષ્ણ અને ગાંડિવધારી દૂર ચાલી ગયા છે. કે પછી, તું, કમળના ડાંગર જેવો સફેદ, પગ ઘટાડી ચાલતો, કોઈ દેવતા રૂપે વાછરડો છે, જે અમને દુઃખ આપે છે?" "ક્યારેય, જ્યારે પૃથ્વી પર કૌરવો જેવા પરાક્રમી રાજાઓનું રાજ હતું, ત્યારે તારા સિવાય કોઈ દુઃખ જીવોને સ્પર્શતું નહોતું." "હે સુરભીની પુત્રી, અહીં દુઃખી ન થા; નીચ જાતિના ભયને તું ત્યજી દે. રડશો નહીં, માતા; તને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય. હું દુષ્ટનો દંડ આપનાર છું.