શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ધર્મરાજાએ પૃથ્વીદેવીને સંબોધીને કહ્યું: "હે સુમંગલ પૃથ્વી, તારી અંદર જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઋષિત્વ, શૌર્ય, તેજસ્વિતા, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને કોમળતા જેવા ગુણો સદા વસે છે. તું ધીરજ, વિનમ્રતા, શુભ આચરણ, સહનશક્તિ, ઉર્જા, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, શ્રદ્ધા, યશ, માન અને અહંકારરહિતપણાથી પણ યુક્ત છે. આવા અનેક મહાન ગુણો તારી અંદર અનંત છે. એટલે જ, જે લોકો મહત્તા અને મહાનતા ઇચ્છે છે, તેઓ તારી પાસે આવેછે. તારા ગુણો ક્યારેય ક્ષીણ થતા નથી. હવે જ્યારે શ્રીનિવાસ ભગવાન, જે સર્વગુણોના આધાર છે, એ પૃથ્વી પર નથી, ત્યારે કલિ યુગના પાપી દૃષ્ટિથી પૃથ્વી દુઃખી થઈ ગઈ છે, એ માટે મને દુનિયા માટે દુઃખ થાય છે. હું મારા માટે, તારા માટે, શ્રેષ્ઠ રાજાઓ માટે, દેવતાઓ માટે, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ સજ્જનો અને સમાજના ચાર આશ્રમના લોકો માટે પણ શોક કરું છું. બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ ભગવાનના એક તાંત્રિક દૃષ્ટિ માટે કઠિન તપ કરે છે, પણ એ શ્રીદેવી, પોતાના કમળવનના નિવાસને છોડીને, પ્રેમભાવે ભગવાનના પાવન ચરણરજને પૂજે છે. મારે પણ ભગવાનના પગલાંના ચિહ્નોથી શોભિત પૃથ્વી પર ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું હતું—જેમાં કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને ધ્વજ વગેરે ચિહ્નો હતા—પણ છતાં અંતે ભગવાને મને ત્યજી દીધી, અને જગત પણ મને અવગણનાથી ત્યજી દીધું. એ ભગવાને, પોતાની શક્તિથી પૃથ્વી પરના અસહ્ય ભાર—અર્થાત્ અસંખ્ય અસુર રાજાઓને—દૂર કર્યા, અને તું, પૃથ્વી, જે થકી દુર્બળ અને અસ્થિર થઈ ગઈ હતી, તેને પોતાના બળથી સ્થાપિત કરી, અને યદુવંશને આનંદિત કર્યો. એવા પરમ પુરુષથી વિયોગ કોણ સહન કરી શકે? જેમના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ, તેજસ્વી સ્મિત અને મધુર વાણીથી મધુમાખીઓ પણ સ્થિર રહી શકતી નથી; જેમના ચરણરજના સ્પર્શથી મારું હૃદય પણ હર્ષથી કંપે છે. જ્યારે પૃથ્વી અને ધર્મ વચ્ચે આવી વાતચીત ચાલી રહી હતી, ત્યારે રાજા પરિક્ષિત, જે રાજર્ષિ હતા, પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદી પર આવી પહોંચ્યા. આ સમયે સ્તુતિરૂપે કહેવામાં આવ્યું: "હે પરમાત્મા, સર્વજીવોના આશ્રય, મહાન આત્મા, સર્વનું મૂળ, પરમ તત્ત્વ, પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર. હે જ્ઞાન અને વિદ્યા રૂપે ભંડાર, અખંડિત શક્તિ, ગુણાતીત, અવિનાશી, અજ, તમારે નમન. હે કાળ, કાળનું મૂળ, સમયના વિભાગોના સાક્ષી, જગત સ્વરૂપ, સર્વના નિયંત્રણકર્તા, સર્જનહાર—તમને વંદન. પાંચ મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, જે અંતરમાં અનુભવાય છે પણ ત્રણ ગુણમાં લિપ્તતા કારણે છુપાઈ જાય છે—એવા પરમાત્માને વંદન. અનંત, સુક્ષ્મ, અવિનાશી, સર્વજ્ઞ, સર્વ મતને સ્થાન આપનારા, બોલાયેલી અને અભિપ્રેત વાણીના આધાર—તમને વંદન. સર્વ પ્રમાણના મૂળ, ઋષિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, કર્મ અને સંન્યાસના માર્ગ, વેદ સ્વરૂપ—તમને વારંવાર વંદન. કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, સાત્વતપતિ—તમને નમસ્કાર. ગુણોના પ્રકાશરૂપ, ગુણોથી આવૃત, ગુણોના કાર્યથી અનુભૂતિ પામનાર, ગુણદર્શી, અંતઃચેતન સ્વરૂપ—તમને વંદન. અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, વ્યક્તને પૂર્ણતા આપતા, હૃષીકેશ, મુનિ, મૌનવ્રતી—તમને વંદન. ઉચ્ચ-નીચના માર્ગના જ્ઞાતા, સર્વના નિયંત્રણકર્તા, અવ્યક્ત-વ્યક્ત બંને સ્વરૂપ, સર્વનું કારણ અને દર્શક—તમને નમન. હે ભગવાન, ગુણોથી રહિત હોવા છતાં, જન્મ, સ્થિતિ અને લયના નિયંત્રણકર્તા, કાળશક્તિને ધારણ કરતા, જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવને જગાડતા, તારી દૃષ્ટિથી અદ્ભુત લીલા કરતા—તમને વંદન. ત્રણે લોકમાં તારા વિવિધ શરીર—કેટલાક શાંત, કેટલાક ચંચળ, કેટલાક મોહથી જન્મેલા—તારા માટે પ્રિય છે, પણ શાંત સ્વરૂપ તને વિશેષ પ્રિય છે; હવે તું ધર્મની સ્થાપના માટે સજ્જન રક્ષાની ચિંતામાં છે. રાજાને પોતાના પ્રજાના એક માત્ર દોષને સહન કરવો જોઈએ; જે અજ્ઞાનતા અને ભૂલથી તારી સામે વર્તે છે, તેને તું શાંત મનથી માફ કરી દેવું જોઈએ. હે ભગવાન, અમને કૃપા કર, કેમ કે સાપ પોતાના પ્રાણ ત્યજી રહ્યો છે; પતિ, જે અમારું જીવન છે, એ અમને પાછો મળે—અમારી દયનીય સ્થિતિ પર દયા કર. તમે અમને જે આજ્ઞા આપો, અમે ભક્તિપૂર્વક એનું પાલન કરીશું; કારણ કે જે શ્રદ્ધાથી આજ્ઞા પાળે છે, તે સર્વ ભયથી મુક્ત થાય છે. શુકદેવજી કહે છે: આમ, સાપની પત્નીઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાને, જેમના પગ હેઠળ સાપનું માથું દબાઈ ગયું હતું અને જે બેભાન હતો, તેને મુક્ત કર્યો. જ્યારે કાલિયાને જ્ઞાન અને શ્વાસ ફરી મળ્યા, ત્યારે તેણે ધીરે ધીરે હરિનું દર્શન કર્યું; દુર્બળ, દુઃખી અને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી અનુભવી રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે હાથે જોડીને કૃષ્ણને કહ્યું: "હે ભગવાન, અમે તો જન્મથી દુષ્ટ, અંધકાર અને દીર્ઘકાળના ક્રોધથી ઘેરાયેલા છીએ; એ સ્વભાવ છોડી શકાતો નથી, કેમ કે એ સર્વ જીવોમાં રહેલો મોહ છે. હે સર્જનહાર, તમે જ ગુણોની વિવિધતા વડે આ જગત રચ્યું છે; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, સ્વરૂપ, બીજ અને વૃત્તિ તારા પાસેથી જ ઉદ્ભવે છે. અને એમાં અમે સાપો તો ક્રૂર ક્રોધથી ભરેલા જન્મે છે; તમારી માયા ખૂબ જ મુશ્કેલ છે, અને આપણે સ્વયં તેમાં મોહિત છીએ, તો તેને કેવી રીતે છોડીએ? તમે સર્વનું કારણ છો, સર્વજ્ઞ, જગતના સ્વામી; અમારે પર દયા કરો કે દંડ આપો—તમારે જે યોગ્ય લાગે એ કરો. શુકદેવજી કહે છે: ભગવાને, માનવ સ્વરૂપે, કહ્યું: "હે સાપ, તું અહીં વધુ ન રહે; તરત જ સમુદ્રમાં જા. આ યમુના નદી ગાયો, મનુષ્યો અને તારા જાતિના બાળકો અને પત્નીઓ માટે છોડી દે. જે મનુષ્ય મારા આ આજ્ઞાનું સ્મરણ અને સંધ્યાકાળે પઠન કરશે, તેને તારા ભયથી ક્યારેય દુઃખ નહીં થાય. જે અહીં, જ્યાં મેં વિહાર કર્યો, ત્યાં સ્નાન કરશે, દેવાદિગણને જળ અર્પણ કરશે, ઉપવાસ અને મારી પૂજા કરશે, મને સ્મરે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થશે. તું રામણક દ્વીપ છોડીને અહીં આશ્રય લીધો હતો, તારા પગ પર મારા ચિહ્ન હોવાથી સુપર્ણે તને ભયથી ન ખાધો. શુકદેવજી કહે છે: આમ, કૃષ્ણના આશ્ચર્યજનક કાર્યો સાંભળી, સાપની પત્નીઓએ આનંદપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી ભગવાનની પૂજા કરી. તેમણે દિવ્ય વસ્ત્ર, ફૂલમાળા, રત્નો, સુગંધિત ચંદન અને વિશાળ કમળમાળા વડે ભગવાનનું અર્ચન કર્યું. સર્વજગતના સ્વામી, ગરુડધ્વજ શ્રીકૃષ્ણ pleased થયા, અને તેમણે પરિભ્રમણ કરીને નમસ્કાર કર્યા. પછી કાલિયા પોતાના પત્ની, મિત્રો અને પુત્રો સાથે સમુદ્રના દ્વીપ તરફ ચાલ્યો ગયો; એ સમયે યમુના નદી ભગવાનની કૃપાથી વિષમુક્ત થઈ ગઈ. અને રાજા પરિક્ષિતે ભગવાનની પૂજા ધૂપ, સુગંધિ અને અન્ય ઉપચારોથી, દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર વડે શ્રદ્ધાથી કરી.