શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પૃથ્વી પર દુઃખના કારણો શોધતા ધર્મરાજા પ્રશ્ન કરે છે: “શું તમે પૃથ્વી પર રહેલી સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે શોક કરી રહ્યાં છો, જે ક્રૂર પુરુષોના હાથે દુઃખ ભોગવી રહ્યા છે? કે પછી બ્રાહ્મણ વર્ગમાં દેવીના પવિત્ર વચનના ભ્રષ્ટ થવા માટે દુઃખી છો? કે ધર્મવિહિન રાજાઓના કારણે ઉંચા કુળોના પતનથી વ્યથિત છો?” પછી તેઓ પુછે છે, “શું તમે કલિ દ્વારા પીડાતા ક્ષત્રિય વર્ગ માટે શોક કરી રહ્યાં છો? કે તેમણે નષ્ટ કરેલા રાજ્યો માટે? કે પછી એ લોકો માટે, જે જીવનના સાધનો માટે ભટકી રહ્યાં છે—અન્ન, પાણી, નિવાસ, અને સ્નાન માટે તરસ્યા, જેમની રોજગારી બગડી ગઈ છે?” પછી ધર્મરાજા કહે છે, “માતા, શું તમે હરિના એ કાર્યો યાદ કરી રહ્યાં છો, જેમણે તમારા ભારને હળવો કરવા અવતાર ધારણ કર્યો હતો, પણ હવે તેઓ વિદાય લઈ ચૂક્યા છે અને તમારા ઉદ્ધારને વિલંબિત કર્યો છે?” “માતા પૃથ્વી, કહો તો, તમારા દુઃખનું મૂળ શું છે? શું તમારી એ શુભદશા, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, સમયના અપરાજિત પ્રભાવે છીનવાઈ ગઈ છે?” પૃથ્વી માતા ધર્મરાજાને જવાબ આપે છે: “હે ધર્મ, તમે જે પૂછો છો તે બધું તમે જાતે જાણો છો, કેમ કે તમે જ એ ચાર પગલાં ધારણ કરો છો, જે જગતમાં સુખ લાવે છે.” પૃથ્વી માતા આગળ કહે છે: “સત્ય, પવિત્રતા, દયા, ક્ષમા, ત્યાગ, સંતોષ, સીધાશીલા, શાંતિ, આત્મસંયમ, તપ, સમતા, સહનશીલતા, વિમુખતા અને વિદ્યા—વિજ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સ્વામીપણું, શૂરવીરતા, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા—હિંમત, વિનમ્રતા, સદાચાર, સહનશીલતા, ઉર્જા, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, શ્રદ્ધા, યશ, માન અને અહંકારનો અભાવ—આ બધાં અને અનેક ગુણો, હે ધર્મ, સદા તમામાં વસે છે; મહાનતાની ઇચ્છા રાખનાર બધાં તમારી પાસે આવે છે, કેમ કે આ ગુણો ક્યારેય ક્ષય પામતા નથી.” પૃથ્વી કહે છે: “માટે જ હું આજે વિશ્વ માટે શોક કરી રહી છું, કારણ કે શ્રીનિવાસ, સર્વ ગુણોના ધામ, હવે અહીં નથી અને કલિ પાપી દૃષ્ટિથી જગતને પીડાવી રહ્યો છે.” “હું મારા માટે, તમારા માટે—શ્રેષ્ઠ રાજા—દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ સજ્જનો અને સર્વ varnashrama માટે શોક વ્યક્ત કરું છું.” “બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ ભગવાનની એક ઝાંખી મેળવવા માટે ઘોર તપસ્યા કરે છે, પણ એ દેવી શ્રી પોતે પોતાના કમળવનના નિવાસને ત્યજી, પ્રેમપૂર્વક ભગવાનના ચરણરજને પૂજે છે.” “મારા પર શ્રીહરિના પાવન પગલાંઓના ચિહ્ન—કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ વગેરે—થી શોભિત થઈ હતી, છતાં પણ ભગવાને મને અંતે ત્યજી દીધી, અને જગત પણ મને અવગણનાથી છોડીને ચાલ્યું ગયું.” “તે ભગવાન, જેમણે પોતાના બળથી પૃથ્વી પરનો અસહ્ય ભાર—અસુર રાજાઓની સૈન્ય શક્તિ—દૂર કરી, અને તમને, ધર્મને, સ્થિર અને મજબૂત બનાવ્યા, યદુવંશને આનંદિત કર્યા, એ હવે અહીં નથી.” “કોણ તેમના વિયોગને સહન કરી શકે, જેમના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ, તેજસ્વી સ્મિત અને મધુર વચનથી મધુમાખી જેવી સ્થિરતા પણ છીનવાઈ જાય છે—જેમના ચરણરજના સ્પર્શથી હું પણ thrill અનુભવું છું?” જ્યારે પૃથ્વી અને ધર્મની આવી વાતચીત ચાલી રહી હતી, એ સમયે રાજા પરિક્ષિત, મહાન ઋષિ, પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદી પાસે આવ્યા. અહીંથી શુકદેવજી ભગવાનને નમસ્કાર કરે છે: “હે પરમેશ્વર, હે મહાત્મા, સર્વ જીવોના આશ્રય, સર્વનું મૂળ, પરમાત્મા, તમને પ્રણામ.” “જ્ઞાની અને વિદ્વાનના ખજાના, અવિનાશી, અનંત શક્તિના સ્વામી, ગુણાતીત, અવ્યય, પરલૌકિક, તમને નમન.” “સમયના મૂળ, સમયના સાક્ષી, જગતના કર્તા અને કારણ, તમને વંદન.” “પંચભૂત, ઇન્દ્રિય, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને ચિત્તના આત્મા, જે આંતરિક રીતે અનુભવાય છે પણ ત્રિગુણમાં અભિમાનથી છુપાય છે—એવા તમને વંદન.” “અનંત, સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, સર્વજ્ઞ, સર્વ શાસ્ત્રમાં રહેલા, બોલાયેલા અને અબોલાયેલા બંનેમાં શક્તિરૂપ, તમને વંદન.” “પ્રમાણ જ્ઞાનના મૂળ, મુનિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, કર્મ અને સંન્યાસના માર્ગ, વેદરૂપ, તમને વારંવાર વંદન.” “કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરૂદ્ધ, સાત્વતપતિ, તમને વંદન.” “ગુણોના પ્રકાશ, ગુણોથી છુપાયેલા, ગુણોના કાર્યો દ્વારા અનુભવાતા, ગુણદ્રષ્ટા, અંતરાત્મા, તમને વંદન.” “અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, વ્યક્તને પૂર્ણતા આપતા, હૃષીકેશ, મુનિ, મૌનવ્રતી, તમને વંદન.” “ઉચ્ચ-નિમ્નના માર્ગને જાણનારા, સર્વના દ્રષ્ટા, અવ્યક્ત-વ્યક્ત સ્વરૂપ, સર્વનું કારણ અને સાક્ષી, તમને વંદન.” “હે ભગવાન, તમે ગુણોમાં આસક્ત ન હોવા છતાં, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના અધિપતિ છો, સમયશક્તિને ધારણ કરો છો, જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવને જગાવો છો અને તમારી અવિચલ દૃષ્ટિથી અદ્ભુત લીલા કરો છો.” “ત્રણે લોકમાં તમારા અનેક સ્વરૂપો છે—કેટલાક શાંત, કેટલાક ચંચળ, કેટલાક મોહથી જન્મેલા—પરંતુ શાંત સ્વરૂપો તમને વિશેષ પ્રિય છે, કેમ કે હવે તમે ધર્મની રક્ષા માટે પ્રયત્નશીલ છો.” “રાજા તરીકે તમારાં પ્રજાજનોના એક માત્ર અપકર્મને પણ સહન કરવો જોઈએ; જેમણે અજ્ઞાનવશે તમારા પ્રત્યે દુર્વ્યવહાર કર્યો હોય, તેમને શાંત મનથી ક્ષમા આપવી જોઈએ.” “હે ભગવાન, અમારો ઉદ્ધાર કરો, કેમ કે સાપ પોતાનું જીવન છોડે છે; પતિ, જે અમારું જીવન છે, તેને દયાથી અમને પાછો આપો, અમે દયાની અધિકારી છીએ.” “અમને આજ્ઞા આપો, તમારી દાસીઓ શું કરે, જેથી અમે શ્રદ્ધાથી તેને પાળીએ; જે શ્રદ્ધાથી સેવા કરે છે, તેને ક્યારેય કોઈ ભય રહેતું નથી.” શુકદેવજી કહે છે: “સાપની પત્નીઓએ આવી પ્રાર્થના કરી, ત્યારે ભગવાને, જેણે કાળિયાના મસ્તકને પીસી નાખ્યો હતો, તેને મુક્ત કર્યો.” કાળિયા શ્વાસ લઈ, થોડીવારમાં ચેતન થયો અને હરિને જોયો; દુર્બળ અને શ્વાસે હાંફતો, હાથે જોડીને કૃષ્ણને કહ્યું: “પ્રભુ, અમે જન્મથી દોષી, અંધકાર અને ક્રોધથી ઘેરાયેલા છીએ; આ સ્વભાવ ત્યજી શકાતો નથી, કેમ કે એ સર્વ જીવોમાં રહેલો મોહિત અભિમાન છે.” “હે સર્જનહાર, તમે ગુણોના વિભાજનથી જગત રચ્યું છે; વિવિધ સ્વભાવ, શક્તિ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ તમારામાંથી જ આવે છે.” “તેમા પણ, હે પ્રભુ, અમે સાપો ક્રૂર ક્રોધથી જન્મેલા; તમારી માયાને કેવી રીતે ત્યજી શકીએ, જ્યારે આપણે જ એમાં મોહિત છીએ?” “તમે જ સર્વના કારણ, સર્વજ્ઞ, જગતના સ્વામી છો; દયા કરો કે દંડ આપો—અમારા માટે જે યોગ્ય હોય તે કરો.” શુકદેવજી કહે છે: “આ સાંભળીને ભગવાને માનવરૂપે કહ્યું: ‘હે સાપ, હવે અહીં ન રહેવું; વિલંબ કર્યા વિના સમુદ્રમાં જાવ. આ નદી ગાય, માનવ, અને તમારા કુટુંબ માટે છોડી દો.’” “જે મનુષ્ય મારા આ ઉપદેશને સ્મરે અને પ્રભાત-સંધીયા સમયે પઠન કરે, તેને તમારો ભય નહીં રહે.” “જે અહીં, જ્યાં હું રમ્યો, ત્યાં સ્નાન કરે, દેવાદિકોને જળ અર્પે, ઉપવાસ કરે અને મને સ્મરે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ જશે.