શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાજા પરિક્ષિત, જે વિષ્ણુના પદપદ્મોમાં અખંડ ભક્તિ ધરાવતા હતા, તેઓ પાંડવોની ખૂબ જ સ્નેહપૂર્વક સેવા કરતા—ક્યારેક રથચાલક બની, ક્યારેક સાથી, ક્યારેક દૂત, મિત્ર અને સહયોગી બની, તેમની સાથે બિરુદાસન પર બેસતા, તેમની પાછળ ચાલતા, તેમનું સ્તવન કરતા અને નમન કરતા. આ રીતે, રાજા પરિક્ષિતે સમગ્ર વિશ્વને પણ વિષ્ણુના ચરણોમાં નમાવ્યું. આ રીતે, પોતાના પૂર્વજોના આદર્શને દિનપ્રતિદિન અનુસરી રહ્યા હતા, ત્યારે અચાનક એક અદભૂત ઘટના નજીક જ ઘટી—હવે તમે તેને ધ્યાનથી સાંભળો. ધર્મ, એક પગ પર ચાલતા, પૃથ્વીને જોયા, જેની છાયાએ ઘટી ગઈ હતી અને જે પોતાના વાછરડા વિના ગાયની જેમ રડી રહી હતી. ધર્મે પૃથ્વીને પૂછ્યું: “હે સુમધુરે! બધું ઠીક છે ને? તમે કેમ આવાં પીળા અને સુકાઈ ગયેલા દેખાવ છો? તમારી અંદર કોઈ દુઃખ છુપાયું છે એવું મને લાગે છે—શું તમે કોઈ દૂરના સ્વજનો માટે શોક કરી રહ્યા છો, મા?” પછી ધર્મે પુછ્યું: “શું તમે તમારા કોઈ અંગના ગુમ થવાને કારણે દુઃખી છો? કે દુષ્ટો દ્વારા તમારો નાશ થવાનો ભય છે? કે દેવતાઓ માટે દુઃખી છો, જેમની યજ્ઞ ભાગ ગુમાવાઈ ગઈ છે? કે લોકો માટે, જેમને ઇન્દ્ર હવે વરસાદ આપતો નથી?” “શું તમે પૃથ્વી પર અનાથ થયેલી સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે દુઃખી છો, જે ક્રૂર પુરુષો દ્વારા પીડાઈ રહ્યા છે? કે બ્રાહ્મણ વર્ગમાં પવિત્ર વાણીના બગાડવા માટે? કે ધર્મહીન રાજાઓના કારણે પતિત થયેલી ઉન્નત કુળો માટે?” “શું તમે કળિદોષથી પીડાતા ક્ષત્રિય વર્ગ માટે દુઃખી છો? કે તેઓએ વિનાશ પામેલા રાજ્ય માટે? કે લોકો માટે, જે અન્ન, પાણી, આશ્રય અને સ્નાન માટે ઇधर-ઉધર ભટકાઈ રહ્યા છે?” “કે મા, તમે હરિના એ વિહિત કાર્યોને યાદ કરો છો, જેમણે તમારો ભાર ઉતારવા અવતાર લીધો હતો અને હવે તો તેઓ વિદાય લઈ ચૂક્યા છે, અને તમારું મુક્તિ વિલંબિત થઈ છે?” “મને કહો, પૃથ્વી, તમારા દુઃખનું મૂળ શું છે, કે જેના કારણે તમે પીડાઈ રહ્યા છો? શું તમારું એ સૌભાગ્ય, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, કાળે, સર્વશક્તિશાળી એ સમય દ્વારા છીનવાઈ ગયું છે?” પૃથ્વીએ ઉત્તર આપ્યો: “હે ધર્મ! તમે જે પૂછો છો તે બધું તમને જ જાણીતું છે, કારણ કે તમે તો એ ચાર પગ છો, જે દુનિયાને સુખ આપે છે—સત્ય, પવિત્રતા, દયા અને ક્ષમા.” “ત્યાગ, સંતોષ, સાદગી, શાંતિ, આત્મસંયમ, તપ, સમત્વ, ક્ષમાશીલતા, વિમુખતા અને વિદ્યા—” “જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઈશ્વરપણું, પરાક્રમ, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા—” “હિંમત, વિનમ્રતા, સદાચાર, સહનશક્તિ, ઉર્જા, સંપન્નતા, ઊંડાણ, સ્થિરતા, શ્રદ્ધા, યશ, માન અને અહંકારનો અભાવ—” “આવી બધી અને અન્ય મહાન ગુણો, હે પુણ્યશાળી, સદા તમારા અંદર વસે છે; મહાનતા ઈચ્છનારા લોકો તેમને શોધે છે, કારણ કે તે ક્યારેય ઓછી થતી નથી.” “તેથી, હવે હું વિશ્વ માટે દુઃખી છું, કારણ કે શ્રીનિવાસ, સર્વગુણનિધિ, હવે પૃથ્વી પર નથી અને કળીના પાપી દૃષ્ટિએ મને પીડાવી છે.” “હું મારી જાત માટે, તમારા માટે, શ્રેષ્ઠ રાજાઓ માટે, દેવો, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ પુણ્યશાળીઓ અને બધા varnashrama માટે શોક કરું છું.” “બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ, માત્ર ભગવાનના એક તિરસ્કૃત દૃષ્ટિ માટે, ઘોર તપસ્યા કરે છે; છતાં એ જ શ્રીદેવી, પોતાના કમળવનના નિવાસને છોડીને, પ્રેમથી ભગવાનના ચરણરજને પૂજે છે, જે શુભ ચિહ્નોથી શોભિત છે.” “મારા ઉપર ભગવાનના એ પદચિહ્નો—કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને અન્ય ચિહ્નો—પડ્યા હતા, છતાં મને એ મહિમા પ્રાપ્ત થયો છતાં પણ ભગવાને અંતે મને ત્યજી દીધી, અને જગત પણ મને અવગણના સાથે છોડી દીધું.” “ભગવાને પોતાની શક્તિથી પૃથ્વી પરના અસહ્ય ભાર—શતશ: અસુર વંશોની સેના—દૂર કરી, અને તમને, ધર્મ, જેઓના પગ ઘટી ગયા હતા, ફરીથી પોતાના બળમાં સ્થાપિત કર્યા, અને યદુવંશને આનંદિત કર્યા.” “કોણ ભગવાનના વિયોગને સહન કરી શકે? જેમની પ્રેમભરી દૃષ્ટિ, તેજસ્વી સ્મિત અને મીઠા બોલ, મધુમાખીઓની પણ સ્થિરતા હરી લે છે—જ્યારે તેમના પદરજનો સ્પર્શથી મને પણ આનંદ થાય છે.” ધર્મ અને પૃથ્વી વચ્ચે આવી વાતચીત ચાલી રહી હતી, ત્યારે એ સમયે રાજા પરિક્ષિત, જે તપસ્વી રાજા હતા, પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદીના કિનારે આવી પહોંચ્યા. એ સમયે, સર્વે ભવ્યોના આશ્રય, પરમાત્મા, મહાન આત્મા, સર્વના મૂળ, પરમ, અવિનાશી ભગવાનને repeatedly નમન કરવામાં આવ્યું—“હે ભગવાન! તમને repeatedly નમન. તમે જ જ્ઞાન અને વિદ્યા રૂપ, સર્વશક્તિમાન, ગુણાતીત, અવિચલ અને અપ્રપંચ છો.” “સમયના પણ કારણ, સમયના સાક્ષી, જગત સ્વરૂપ, સર્વના નિયંત્રક, સર્જનહાર અને કારણરૂપ, તમને repeatedly નમન.” “પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંત:કરણના સ્વરૂપ, અંદરથી અનુભૂતિ પામનારા, પણ ત્રિગુણના અભિમાનથી છુપાઈ ગયેલા, તમને repeatedly નમન.” “અનંત, સુક્ષ્મ, અવિચાર્ય, સર્વજ્ઞ, સર્વ શાસ્ત્રોના આધાર, બોલાયેલા અને અબોલાયેલા બંનેના આધાર, તમને repeatedly નમન.” “પ્રમાણનું મૂળ, ઋષિ, શાસ્ત્રોના પ્રેરક, કર્મ અને ત્યાગના માર્ગ, વેદ સ્વરૂપ, તમને વારંવાર નમન.” “કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, સાત્વતપ્રભુને repeatedly નમન.” “ગુણોના પ્રકાશરૂપ, ગુણોથી પોતાને ઢાંકી લેતા, ગુણોના કાર્યથી ગ્રહ્ય, ગુણોના દ્રષ્ટા, અને આંતરાત્મા, તમને repeatedly નમન.” “અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, વ્યક્તમાં પૂર્ણતા લાવતા, હૃષીકેશ, ઋષિ, મૌનવ્રતી, તમને repeatedly નમન.” “ઉચ્ચ-નીચના માર્ગના જ્ઞાતા, સર્વના દ્રષ્ટા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત બંને સ્વરૂપ, સર્વનું કારણ અને દ્રષ્ટા, તમને repeatedly નમન.” “હે ભગવાન! તમે ગુણોથી રહિત હોવા છતાં, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયના અધિપતિ છો, સમયશક્તિને ધારણ કરો છો, પ્રાણીઓમાં વિવિધ સ્વભાવ જગાવી, તમારી અવિચલ દૃષ્ટિથી અદભુત લીલા કરો છો.” “ત્રણ લોકમાં તમારા આ શરીરો—કેટલાક શાંત, કેટલાક ચંચળ, કેટલાક મોહથી જન્મેલા—તમને પ્રિય છે; તેમા શાંત સ્વરૂપો વિશેષ પ્રિય છે, કારણ કે હવે તમે ધર્મની રક્ષા માટે, પુણ્યશાળીઓની સુરક્ષા માટે પ્રયત્ન કરો છો.” “પોતાના પ્રજાના એક પણ અપકર્મને રાજાએ સહન કરવું જોઈએ; જે અજ્ઞાનતાથી આપના સામે દુષ્કર્મ કરે, તેને શાંતચિત્તે ક્ષમા કરવી જોઈએ.” “અમારા પર દયા કરો, હે ભગવાન! કારણ કે સાપ પોતાનું જીવન છોડી રહ્યો છે; પતિ, જે અમારો પ્રાણ છે, તેને અમને પાછો આપો—અમે દુર્ભાગ્યશાળી અને દયાની પાત્ર છીએ.” “અમને આજ્ઞા આપો, હે સ્વામી! જેથી અમે તમારી આજ્ઞા પૂર્ણ કરીએ; શ્રદ્ધાથી જે તમારી આજ્ઞા પાળે છે, તે સર્વ ભયથી મુક્ત થઈ જાય છે.” શુકદેવજી કહે છે: આ રીતે, સાપની પત્નીઓએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાને, whose માથું તૂટી ગયું હતું અને અચેતન હતો, તેના પગરાંદળમાંથી મુક્ત કર્યો. પછી કાલિયાને જ્ઞાન અને શ્વાસ ફરી મળ્યા, ધીરે-ધીરે તેણે હરિને જોયો; તે દુઃખી, નબળો અને શ્વાસ માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો હતો, અને હાથ જોડીને કૃષ્ણને કહ્યું: “અમે જન્મથી જ દુષ્ટ છીએ, અંધકાર અને લાંબા ગાળાના ક્રોધથી ઘેરાયેલા છીએ; હે ભગવાન! આ સ્વભાવ છોડવો બહુ મુશ્કેલ છે, કારણ કે એ તો સર્વ જીવોમાં રહેલું મિથ્યા આસક્તિ છે.” “એ ભગવાન! તમારા દ્વારા જ આ સૃષ્ટિ રચાઈ છે; ગુણોની વિવિધતાઓ, સ્વભાવ, શક્તિ, રૂપ, બીજ અને વૃત્તિઓ બધું તમારી તરફથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.