શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પરિક્ષિત રાજા જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાં તેમને તેમના મહાન પૂર્વજોની કીર્તિ ગવાતી સાંભળવા મળી—આ પ્રસંશાઓમાં શ્રીકૃષ્ણની મહિમા ઉજાગર થતી હતી. તેમને પોતાને પણ યાદ આવ્યું કે કઈ રીતે અશ્વત્થામાનના અગ્નિઅસ્ત્રથી તેઓ બચી ગયા હતા, અને વૃષ્ણિ તથા પાંડવોના પરસ્પર પ્રેમ અને કેશવ પ્રત્યેની તેમની ભક્તિ વિશે પણ તેમણે સાંભળ્યું. આ બધું સાંભળી પરિક્ષિત રાજાનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું. તેઓ પ્રસન્ન ચિત્તે, વિશાળ આંખોમાં આનંદ છલકાવતાં, સૌને ધન, વસ્ત્રો અને હાર વગેરે ઉદારપણે આપ્યા. ભગવાન વિષ્ણુના ચરણોમાં અખંડ ભક્તિ ધરાવતાં પરિક્ષિત રાજા પાંડવો પ્રત્યે પ્રેમથી સેવા કરતા—ક્યારેક રથચાલક, ક્યારેક સાથી, ક્યારેક દૂત, ક્યારેક મિત્ર બની, તેઓ સાથે બેસતા, તેમની પ્રશંસા કરતા, અને તેમને નમન કરતા—અને આ રીતે સમગ્ર જગતમાં વિષ્ણુની મહિમા સ્થાપિત કરતા. આ રીતે, પોતાના પૂર્વજોની પરંપરા પ્રમાણે રોજિંદા જીવનમાં પરિચિત રાજા લીન હતા, ત્યારે અચાનક નજીકમાં એક અદ્ભુત ઘટના ઘટી—હવે તમે તેનું વર્ણન સાંભળો. ધર્મદેવ એક પગે ચાલતા હતા. તેમણે પૃથ્વીને જોયા—પૃથ્વીનો છાંયો ક્ષીણ થઈ ગયો હતો, અને પૃથ્વી પોતાના વાછરડા વિના દુઃખી ગાય જેવી રડતી હતી. ધર્મદેવે પૃથ્વીને પૂછ્યું: “હે સૌમ્યે, શું તારા સાથે બધું ઠીક છે? તું કેમ સુકાઈ અને નિર્વર્ણ દેખાય છે? હું તારા અંતરમાં કોઈ દુઃખ અનુભવું છું—શું તું કોઈ દૂરના સંબંધીએ વિયોગમાં શોક કરી રહી છે, માતા?” પછી ધર્મદેવે પૂછ્યું: “શું તું તારા ગુમ થયેલા અંગ માટે દુઃખી છે? કે દુષ્ટો દ્વારા તને ભક્ષાઈ જવાનો ભય છે? કે દેવતાઓ માટે, જેમના યજ્ઞફળો હવે ચોરાઈ ગયા છે? કે પ્રજાઓ માટે, કારણ કે ઇન્દ્ર હવે વરસાદ નથી વરસાવતો?” “શું તું પૃથ્વી પર અનાથ સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે દુઃખી છે, જેમને ક્રૂર પુરુષો ત્રાસ આપે છે? કે બ્રાહ્મણ વર્ગમાં પવિત્ર વાણીનું અપવિત્રતા માટે? કે ધર્મહીન રાજાઓ દ્વારા ઉન્નત કુળોના અપમાન માટે?” “શું તું કલિદોષથી પીડાયેલી ક્ષત્રિય જાતિઓ માટે, કે તેઓએ નાશ પામેલા રાજ્યો માટે શોક કરી રહી છે? કે લોકો માટે, જે ભોજન, પાણી, આશ્રય અને સ્નાન માટે અહીંથી ત્યાં ભટકે છે, તેમનું જીવન અસ્થિર થઈ ગયું છે?” “કે, માતા, તને હરીના કાર્યો યાદ આવે છે, જેમણે તારો ભાર ઉતારવા અવતાર લીધો હતો, પણ હવે તેઓ વિદાય લઈ ચૂક્યા છે અને તારી મુક્તિ વિલંબિત થઈ છે?” “મને સાચું કહો, પૃથ્વી, તારા દુઃખનું મૂળ શું છે? શું એવું તો નથી કે દેવતાઓએ પૂજેલી તારી શુભતા, સમયના પ્રભાવે, તારી પાસે રહી નથી?” પૃથ્વીએ ધર્મદેવને ઉત્તર આપ્યો: “હે ધર્મ, તું જે કંઈ પૂછે છે, તે બધું તને તો જાણીતું જ છે, કેમ કે તું એ ચાર પગ છે, જે જગતમાં સુખ લાવે છે.” પૃથ્વીએ કહ્યું: “સત્ય, પવિત્રતા, દયા, ક્ષમા, વૈરાગ્ય, સંતોષ, સરળતા, શાંતિ, આત્મસંયમ, તપ, સમતા, સહનશક્તિ, વિષયોથી વિમુખતા અને શિક્ષા—” “જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સ્વામીપણું, શૌર્ય, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા—” “સાહસ, વિનમ્રતા, સદાચાર, સહનશક્તિ, તપસ્વિત્વ, બળ, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, શ્રદ્ધા, યશ, માન અને અહંકારનો અભાવ—” “આવી બધી મહાન ગુણો હંમેશા તારા અંદર વસે છે, હે ધન્ય. જે મહાનતા ઇચ્છે છે, તેઓ તને શોધે છે, કેમ કે એ ગુણો કદી તારા અંદર ક્ષીણ થતા નથી.” “આથી, હું આજે જગત માટે દુઃખી છું, કારણ કે શ્રીનિવાસનું વિયોગ થયું છે—જે સર્વગુણોના ધારક હતા—અને હવે કલિદોષના પાપી દૃષ્ટિથી જગત પીડાય છે.” “હું મારા માટે, તારા જેવા શ્રેષ્ઠ શાસક માટે, દેવતાઓ માટે, પિતૃઓ માટે, ઋષિઓ માટે, સર્વ સદ્ગુણીઓ માટે, અને સર્વ varnashrama માટે પણ શોક કરી રહી છું.” “બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ પણ, માત્ર ભગવાનના એક તિરસ્કૃતિ દૃષ્ટિ માટે, ભારે તપસ્યા કરતા હતા; પણ એ શ્રીદેવી, જે પોતાનું કમળવન છોડી દે છે, પ્રેમપૂર્વક ભગવાનના ચરણરજને પૂજે છે, જેના ચિહ્નો શુભ છે.” “મારે પણ એ ભગવાનના પદચિહ્નોથી શોભિત થવાનો સૌભાગ્ય મળ્યું—કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને અન્ય ચિહ્નોથી—but, એ મહિમા પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, ભગવાને અંતે મને ત્યજી દીધી, અને જગતએ પણ મને અવગણના કરી.” “એ ભગવાન, જેમણે પોતાના બળથી પૃથ્વીનો અસહ્ય ભાર—શતાવધિ અસુર રાજાઓના સેના—દૂર કરી, અને તને, તારી સ્થિતિ અસ્થિર અને ક્ષીણ હોવા છતાં, પુનઃ સ્થાપિત કરી, અને યદુવંશને આનંદ આપ્યો.” “જે ભગવાનના પ્રેમભર્યા દૃષ્ટિ, તેજસ્વી સ્મિત અને મધુર વચન, માદક ભમરાઓ પણ સ્થિર રાખી શકતા નથી, એ ભગવાનના ચરણરજથી મને હર્ષ થાય છે—તો એવા ભગવાનથી વિયોગ કોણ સહન કરી શકે?” જ્યારે પૃથ્વી અને ધર્મદેવ વચ્ચે આવી વાતચીત થઈ રહી હતી, એ સમયે રાજા પરિક્ષિત, જે રાજર્ષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદીની કિનારે આવી પહોંચ્યા. એ સમયે, ભગવાનને પ્રણામ કરાયા: “હે ભગવાન, હે સર્વોત્તમ પુરુષ, મહાત્મા, સર્વ જીવોના આશ્રય, સર્વનું મૂળ, સર્વોત્તમ, પરમાત્મા—તમને પ્રણામ.” “હે જ્ઞાન અને વિવેકના ખજાના, પરમ તત્વ, અનંત શક્તિશાળી, ગુણાતીત, અવિનાશી, અપ્રપંચ, તમને વંદન.” “સમય, સમયના મૂળ, સમયના વિભાજનના સાક્ષી, જગત સ્વરૂપ, સર્વના દ્રષ્ટા, સર્જક અને કારણ—તમને વંદન.” “પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના આત્મા, અંદર અનુભૂતિ થનાર, પણ ત્રિગુણથી ઢંકાયેલા—તમને વંદન.” “અનંત, સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, સર્વજ્ઞ, સર્વ તત્ત્વોને સમેટનાર, બોલાયેલ અને અબોલ તત્વના પ્રેરક—તમને વંદન.” “સર્વપ્રમાણનું મૂળ, મુનિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, કર્મ અને ત્યાગના માર્ગ, વેદ સ્વરૂપ—પુનઃ પુનઃ તમને વંદન.” “કૃષ્ણ, રામ, વસુદેવપુત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, સાત્વતપતિ—તમને વંદન.” “ગુણોના પ્રકાશક, ગુણોથી આવૃત, ગુણોના કાર્યથી જ્ઞાનગમ્ય, ગુણોના દ્રષ્ટા, અંતરાત્મા—તમને વંદન.” “અવ્યક્તમાં વિહાર કરતા, વ્યક્તને પરિપૂર્ણ કરતા, હૃષીકેશ, મુનિ, મૌન તપસ્વી—તમને વંદન.” “ઉચ્ચ અને નીચના માર્ગ જાણનારા, સર્વના દ્રષ્ટા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ, સર્વનું કારણ અને દ્રષ્ટા—તમને વંદન.” “ગુણોથી અલિપ્ત રહીને પણ, જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતી અને લયમાં તું ત્રિકાળશક્તિને આધાર આપીને, સર્વ જીવોમાં વિવિધ સ્વભાવ જગાડીને, તારી અવિચલ દૃષ્ટિથી લિલા કરે છે.” “ત્રણે લોકમાં તારા આ શરીરો—કેટલાક શાંત, કેટલાંક ચંચળ, કેટલાંક મોહથી જન્મેલા—તને પ્રિય છે, હે ઇન્દ્રકુળ. શાંત સ્વરૂપો તને વિશેષ પ્રિય છે, કેમ કે હવે તું ધર્મની રક્ષા માટે સજ્જ છે.” “રાજાને પોતાના પ્રજાના એક ગુનાહને પણ સહન કરવો જોઈએ; અને જે અજાણતા દોષ કરે, તેને શાંત ચિત્તે માફ કરવું જોઈએ.” “હે ભગવાન, અમ પર કૃપા કરો, કેમ કે સાપે પોતાનું જીવન છોડી દીધું છે; પતિ, જે અમ સ્ત્રીઓનું જીવન છે—દુઃખી અને દયાની લાયક—તે અમને પરત આપો.” “તમારા દાસીગણને જે આદેશ આપો, અમે તે કરશું; શ્રદ્ધાથી જે આદેશનું પાલન કરે છે, તે સર્વ ભયથી મુક્ત થાય છે.” શુકદેવજી કહે છે: “આ રીતે, સાપની પત્નીઓ દ્વારા ભગવાનની સ્તુતિ થતાં, ભગવાને, જેણે અજ્ઞાનતાથી પાપી કાર્ય કર્યું હતું, એ બેભાન પડેલા, ફાટી ગયેલા મસ્તકવાળા સાપને પોતાના પગની પીડાથી મુક્ત કર્યો.