શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પાંડુપુત્રે ત્યાં બધાં સંબંધો, અનુયાયીઓ અને સંપત્તિનો પરિત્યાગ કર્યો; તેમણે સર્વ પ્રકારની માલિકીની લાગણી અને અહંકાર છોડી, બધાં બંધનો કાપી નાખ્યા અને સંપૂર્ણ રીતે નિર્લિપ્ત થયા. પછી તેમણે પોતાની વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અને અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં અર્પણ કરી દીધી; બહાર જતો શ્વાસ મૃત્યુમાં અર્પણ કર્યો અને આ રીતે તેઓ અંતિમ વિલયાવસ્થામાં પ્રવેશ્યા. પછી, મહર્ષિએ પાંચ મહાભૂત તત્વોને એકબીજામાં અને પછી એકતામાં અર્પણ કર્યા; પછી બધું આત્મામાં અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કર્યું. તેઓ વાળ જટાવાળાં, છાલ પહેરી, ઉપવાસમાં, ખુલ્લા માથા અને માનવીઓની નજરે જાણે મૂર્ખ કે ઉન્મત્ત જણાતા, તેમ છતાં પોતાના સાચા સ્વરૂપે પ્રકાશિત થયા. એવી નિર્લિપ્ત અવસ્થામાં, તેઓ જાણે બેહરા હોય એમ, કંઈ સાંભળ્યા વિના, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા—જેમ મહાન આત્માઓએ અગાઉ કર્યું હતું—હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મ પર ધ્યાન ધરી, જે સ્થાનેથી પાછા આવવું નથી. તેમના બધા ભાઈઓએ પણ દૃઢ સંકલ્પ કરીને તેમનો અનુસરણ કર્યું, કેમ કે ધરતીના લોકો અધર્મના મિત્ર કલીથી પીડાઈ રહ્યા હતા. પાંડવો સૌએ પોતાના સર્વ કર્મો પુર્ણ કરીને, આત્માના પરમ લક્ષ્યને જાણી, મનને વૈકુંઠના સ્વામીના કમળ જેવા ચરણોમાં સ્થિર કર્યું. નિર્વિકલ્પ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી, તેમણે મનને માત્ર પરમ નારાયણના ધામમાં એકાગ્ર કર્યું. તેઓ એ અતિ દુર્લભ અવસ્થામાં પહોંચી ગયા, જે ઇન્દ્રિયસુખ અને અશુદ્ધિમાં લિપ્ત લોકો માટે અપ્રાપ્ય છે, પણ શુદ્ધ આત્મા માટે પ્રાપ્ત છે. વિદુરાએ પણ પ્રભાસમાં શરીર ત્યાગી, મનને કૃષ્ણમાં લીન કરી, પોતાના પૂર્વજોમાં એકરૂપ થઈ, પોતાનું ધામ પ્રાપ્ત કર્યું. એ સમયે, દ્રૌપદીયે પોતાના પતિઓના વૈરાગ્યને અનુભવી, મનને માત્ર શ્રીવાસુદેવમાં સ્થિર કર્યું અને એ પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુપુત્રોના વિયોગની આ પવિત્ર અને શુભકર કથા સાંભળે છે, તેને હરિપ્રિતિ અને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. સૂતજી કહે છે: ત્યારબાદ પરિક્ષિત મહારાજે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના ઉપદેશ અનુસાર, જેમ કુશળ માર્ગદર્શક નવજાત રાજકુમારને માર્ગદર્શન આપે છે, તેમ પૃથ્વી પર રાજ્ય કર્યું. તેમણે ઉત્તરાની પુત્રી ઇરાવતી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેના ગર્ભથી જનમેજય વગેરે ચાર પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. ગંગાતટે તેમણે ત્રણ અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા, જ્યાં શારદ્વત પુરોહિત હતા અને દેવતાઓ પણ દર્શન આપવા આવ્યા. એક વખત દિશાઓ વિજય કરતાં, પરિક્ષિત રાજાએ એક અજાયબી જોઈ: એક રાજા રૂપે છુપાયેલો, વાસ્તવમાં શુદ્ર કલિ, એક ગાય અને એક બળદને પગથી મારતો હતો—તેણે તેને પકડી લીધો. શૌનકજીએ પૂછ્યું: રાજાએ દિશા વિજય વખતે કલિને કેમ પકડ્યો? એ શુદ્ર કોણ હતો, જે રાજા જેવા ચિહ્નો ધારણ કરીને ગાયને પગથી મારતો હતો? જો એ કૃષ્ણકથા સાથે સંબંધિત હોય, તો કૃપા કરીને જણાવો. અથવા, જે લોકો ભગવાનના કમળચરણોના અમૃતરસમાં તૃપ્તિ મેળવે છે, તેમના માટે અન્ય નિર્મૂળ વાતો શું કામ? એ તો જીવન વ્યર્થ જ કરે છે. હે સૌમ્ય, નાશવંત જીવન ધરાવતાં અને અમરતા ઇચ્છતા મનુષ્યો માટે, ભગવાન સ્વયં મૃત્યુરૂપે અહીં ઋષિ શામિકે આવકાર્યા છે. જ્યાં સુધી મૃત્યુ અહીં છે, ત્યાં સુધી કોઈ મરે નહીં; તેથી મહર્ષિઓએ ભગવાનને બોલાવ્યા છે. ચાલો, હરિની લીલાનું અમૃત માણીએ! આ યુગમાં લોકો ધીમી બુદ્ધિ, અલ્પ આયુષ્ય ધરાવે છે; રાતો ઊંઘમાં અને દિવસો વ્યર્થ કાર્યોમાં પસાર કરે છે. સૂતજી કહે છે: જ્યારે પરિક્ષિત રાજાએ, કુરુભૂમિમાં રહીને, સાંભળ્યું કે કલિ તેના રાજ્યમાં પ્રવેશી ગયો છે, ત્યારે તે ધનુષ ઉઠાવી, પોતાના શોભાયમાન રથમાં, કાળી ઘોડાઓ જોડાયેલા, સિંહધ્વજવાળા, અને મોટી સેના સાથે દિશાઓ વિજય કરવા નીકળ્યા. તેમણે ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, ભારત, ઉત્તરી કુરુ, કિમ્પુરુષ અને અન્ય પ્રદેશો વિજય કર્યા અને ત્યાંથી કર વસૂલ કર્યો. તેમણે શહેરો, જંગલો, શુદ્ધ નદીઓ, દેવતાસમાન પુરુષો અને સુંદર સ્ત્રીઓ—allને વિજય કર્યા. ત્યાં અને બીજે પણ, તેમણે પોતાના મહાન પૂર્વજોના યશગાન સાંભળ્યા—જેમાં કૃષ્ણની મહિમા ઉજાગર થતી હતી. તેમણે પોતે કેવી રીતે અશ્વત્થામાનના અગ્નિબાણથી બચ્યા હતા, વૃષ્ણિ અને પાંડવો વચ્ચેના પ્રેમ, અને કેશવ પ્રત્યેની તેમની ભક્તિ—આ બધાં પ્રસંગો પણ સાંભળ્યા. તેમાં આનંદથી, વિશાળ આંખે પ્રસન્ન થઈ, રાજાએ તેમને ધન, વસ્ત્રો અને હાર આપ્યા. રાજા, જે વિષ્ણુના ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવે છે, પાંડવોની સેવા કરે છે—ક્યારેક સારથી, મિત્રો, સહાયક, દૂત, સાથી, પ્રશંસક, નમનાર બની; તેમ કરીને સમગ્ર જગતને વિષ્ણુ સમક્ષ નમાવતો રહ્યો. આ રીતે, પોતાનાં પૂર્વજોની રીત પ્રમાણે રોજિંદા ચાલતાં, એક અજાયબી નજીકમાં ઘટી—હવે તમે સાંભળો. ધર્મ, એક પગે ચાલતાં, પૃથ્વીને જોયા—એની છાયા ઓછી, ગાય જેવી, વાછરડા વગર દુ:ખી થઈ રડી રહી હતી. ધર્મે પૂછ્યું: હે સુમધુરે, શું તને બધું સારું છે? કેમ તું ફિક્કી અને દુ:ખી દેખાય છે? તારા અંદર કોઈ દુ:ખ છે—શું તું કોઈ દૂરના સગાં માટે શોક કરી રહી છે, હે માતા? શું તું પોતાના ગુમ થયેલા અંગ માટે, દુષ્ટો દ્વારા ઉપદ્રવ માટે, દેવતાઓના ભાગ લૂંટાઈ ગયા હોવાથી, અથવા ઇન્દ્રે વરસાદ ન આપતાં લોકોએ પીડા અનુભવી છે એ માટે શોક કરે છે? શું તું પૃથ્વી પર અનાથ સ્ત્રી-બાળકો, દુષ્ટ મનુષ્યોના ઉપદ્રવ માટે, બ્રાહ્મણ વર્ગમાં વિદ્યા-ધર્મના અપમાન માટે, કે અધર્મી રાજાઓથી મહાન કુળોની હાનિ માટે દુ:ખી છે? શું તું કલિથી પીડાતા ક્ષત્રિય વર્ગ માટે, કે તેઓએ નષ્ટ કરેલા પ્રદેશો માટે, કે લોકો અન્ન, પાણી, નિવાસ, સ્નાન માટે ભટકતા હોવાથી દુ:ખી છે? કે, હે માતા, તું હરિના એ કાર્યો યાદ કરે છે, જેમણે તારો ભાર હલકો કરવા અવતાર લીધો હતો, પણ હવે તેઓ વિદાય લઈ ચૂક્યા છે અને તારો ઉદ્ધાર વિલંબિત થયો છે? મને કહો, હે પૃથ્વી, તને કઈ મૂળ પીડા છે, જેનાથી તું દુ:ખી છે? શું તારો એ શુભભાગ્ય, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, એ પણ કાળ દ્વારા હરી લેવામાં આવ્યો છે?