શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, જેમણે પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો હતો, તેઓએ પોતાનું દેહ પણ એ જ રીતે ત્યજી દીધું—જેમ એક કાંટાને બીજાથી દૂર કરીને, પછી બંને કાંટા ફેંકી દેવામાં આવે છે. ભગવાન, જેમ એક નટ માછલી વગેરેના રૂપ ધારણ કરે અને પછી તેને છોડે છે, એમ ભગવાને પણ પૃથ્વીનો ભાર હટાવ્યા પછી પોતાનું દેહ ત્યજી દીધું. જ્યારે મુકુંદ—શુભ સ્વરૂપ ધરાવતાં ભગવાન—પૃથ્વી છોડીને ગયા, ત્યારે એ ક્ષણે જ અધીર્મનો કારણ બનેલો કલી, જેઓના મન જાગૃત નહોતાં એવા લોકોમાં પ્રવર્તવા લાગ્યો. યુધિષ્ઠિરે, બુદ્ધિશાળી અને વિવેકી, પોતાના શહેર, રાજ્ય, પરિવાર અને પોતાને—even લોભ, અસત્ય અને હિંસા રૂપે કલીના પ્રભાવને જોઈને—વિરક્ત થવાનો નિશ્ચય કર્યો. પછી રાજાએ પોતાના ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન એવા પૌત્ર પરિક્ષિતને હસ્તિનાપુરમાં, ગંગાના કિનારે, પૃથ્વીપતિ તરીકે સ્થાપિત કર્યા. મથુરામાં તેમણે વજ્રને શૂરસેનાઓના રાજા બનાવ્યા અને યોગ્ય વિધિથી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે સંબંધીઓ, અનુયાયીઓ અને સંપત્તિથી સંપૂર્ણપણે સંકલ્પ ત્યજી દીધો—મમત્વ અને અહંકારથી મુક્ત થઇ બધા બંધનો કાપી નાખ્યા. તેમણે પોતાની વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અને અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં અર્પણ કરી; શ્વાસને મૃત્યુમાં સમર્પિત કરીને, સર્વે ભૌતિક તત્ત્વોને એક બીજામાં અને પછી સર્વેને આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કરી દીધા. વાલ્મીક અને કાંઠા પહેરી, અનાહાર અને જટાધારી, ખુલ્લા મસ્તકથી તેઓ જાણે મુર્ખ, ઉન્મત્ત કે ગ્રસ્ત જણાય તેમ દેખાયા—પણ એમાં તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ છલકતું હતું. અનાસક્ત બની, તેઓ કોઈની વાત સાંભળ્યા વિના, ઉત્તર દિશામાં, પૂર્વજ મહાપુરુષોની જેમ, પોતાના હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મનું સ્મરણ કરતા જતા રહ્યા—જેમાંથી પાછા ફરવું નથી. તેમના બધા ભાઈઓએ પણ કલીના પાપી સ્પર્શથી પૃથ્વી દુઃખી થઈ છે જોઈ, દૃઢ નિશ્ચયથી તેમના પગલાં અનુસરી લીધા. બધાએ પોતાના સર્વ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરી, આત્મતત્ત્વને જાણી, મનને વૈકુંઠપતિ ભગવાનના ચરણકમળમાં સ્થાપિત કર્યું. નિર્વિકાર ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેઓએ પોતાના મનને માત્ર પરમ નારાયણધામમાં સ્થિર કર્યું. એમણે એ અતિ દુર્લભ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી, જે ઇન્દ્રિયસુખ અને અશુદ્ધિમાં આસક્ત લોકો માટે અપ્રાપ્ય છે—પણ શુદ્ધ આત્મા માટે પ્રાપ્ત છે. વિદુરાએ પણ પ્રભાસ ક્ષેત્રે પોતાનું દેહ ત્યજી, મનને કૃષ્ણમાં એકાગ્ર કરી, પિતૃઓમાં એકરૂપ થઈ પોતાનું ધામ પ્રાપ્ત કર્યું. એ સમયે, દ્રૌપદીયે પોતાના પતિઓના વૈરાગ્યને જાણી, મનને એકમાત્ર વાસુદેવ ભગવાનમાં સ્થિર કરી, એ અવસ્થાને પામી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુપુત્રોના નિર્વાણનું આ પાવન અને શુભ વર્તમાન સાંભળે છે, તે હરીમાં ભક્તિ અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે. પછી સૂતજીએ કહ્યુ: એ પછી મહાભાગ્યશાળી પરિક્ષિતે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના ઉપદેશ અનુસાર, પૃથ્વીનું રાજ્ય કર્યું—જેમ કુશળ માર્ગદર્શક નવજાત રાજકુમારને માર્ગદર્શન આપે છે. તેણે ઉત્તરાની પુત્રી ઇરાવતી સાથે લગ્ન કરીને, જનમેજય સહિત ચાર પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. ગંગાના કિનારે, શારદ્વતને ઋત્વિજ રાખી, પરિક્ષિતે ત્રણ અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા અને દાન-દક્ષિણાથી દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થયા. એક વખત દિશા વિજય દરમિયાન, પરાક્રમી રાજાએ કલીને પકડી લીધો—જે રાજા તરીકે ભેસમાં, પણ વાસ્તવમાં શૂદ્ર હતો, અને ગાય અને વાછરડાને પગથી મારતો હતો. એ સાંભળીને શૌનકમુનિએ પૂછ્યું: રાજાએ દિશા વિજય દરમિયાન કલીને કેમ પકડ્યો? એ શૂદ્ર કોણ હતો, જે રાજચિહ્ન ધારણ કરીને ગાયને મારતો હતો? જો એ શ્રીકૃષ્ણની કથાઓ સાથે સંબંધિત હોય તો કૃપા કરીને કહો. અથવા, ભગવાનના ચરણકમળના અમૃતનો આસ્વાદ લેતા ભક્તોને બીજા નિરર્થક વાતચીતથી શું લાભ? એ તો જીવનનો સમય વ્યર્થ કરે છે. હે સૌમ્ય, મૃત્યુલોકના અલ્પ આયુષ્ય ધરાવતા લોકો માટે અમરત્વ ઈચ્છતા, ભગવાન સ્વયં યમરૂપે ઋષિ શામિક દ્વારા અહીં બોલાવાયા છે. મૃત્યુ અહીં રહે છે ત્યાં સુધી કોઈ મરે નહીં, તેથી મહર્ષિઓએ ભગવાનને બોલાવ્યા; હવે જગતમાં હરિની લીલાનું અમૃત પીવાય! આ કલીયુગમાં લોકો ધીમી બુદ્ધિ, અલ્પ આયુષ્ય ધરાવે છે; રાતો ઊંઘમાં, દિવસ વ્યર્થ કાર્યોમાં વિતાવે છે. પછી સૂતજીએ જણાવ્યું: જ્યારે પરિક્ષિતે, કુરુભૂમિમાં રહીને, કલીના રાજ્યમાં પ્રવેશવાનું દુઃખદ સમાચાર સાંભળ્યા, ત્યારે તે ધનુર્ધર પોતાના ધનુષ્ય લઈને ઊભો થયો. તેણે કાળી ઘોડાઓથી જોત, સિંહધ્વજાવાળી, સુશોભિત રથ પર ચઢીને, પોતાની ચતુરંગી સેના સાથે દિશા વિજય માટે નીકળ્યો. તે ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, ભારત, ઉત્તરકુરુ, કિમ્પુરુષાદિ પ્રદેશો વિજેતા કરી, તેમને કર પણ વસૂલ કર્યો. તેણે શહેરો, જંગલો, શુદ્ધ જળવાળી નદીઓ, દેવતુલ્ય મનુષ્યો અને રૂપવતી સ્ત્રીઓ પણ વિજય કરી. એ સ્થળે અને બીજે, તેણે પોતાના મહાન પૂર્વજોનું યશ સાંભળ્યું—જેમાં કૃષ્ણની મહિમા પ્રકાશિત થતી. તેણે પોતે કેવી રીતે અશ્વત્થામાનના અગ્નિબાણથી બચી ગયો, વૃષ્ણિ અને પાંડુપુત્રો વચ્ચેનું સ્નેહ અને તેમનું કેશવમાં ભક્તિ—આ બધું પણ સાંભળ્યું. તેમાં આનંદિત થઈ, પ્રસન્ન ચિત્તે, તેણે તેમને ધન, વસ્ત્ર અને હાર વગેરે દાનમાં આપ્યા. એ રાજા, જે વિષ્ણુના ચરણકમળમાં ભક્તિ ધરાવે છે, પાંડવોની સેવા—રથ ચાલક, મિત્ર, દૂત, સહયોગી, શૌર્યમાં ભાગીદાર, અનુયાયી, સ્તુતિ અને વંદન દ્વારા—કરે છે, અને આમ, સમગ્ર જગતને વિષ્ણુ સમક્ષ નમાવાવે છે. એ રીતે, પૂર્વજોનું વર્તન અનુસરીને, એક અદ્ભુત ઘટના નજીક જ બની—હવે એ કહું છું. ધર્મ, એક પગે ચાલતાં, પૃથ્વી (ધરતી)ને જોયા—એની છાયાની હાની થઈ હતી, અને એ ગાય તરીકે, વાછરડાથી વિતાયેલી હોય તેમ, રડતી હતી. ધર્મે એ પૃથ્વીને પૂછ્યું: “હે સુંદરી, શું તને બધું સારું છે? તું કેમ કૃશ અને ક્ષીણ દેખાય છે? તારી અંદર કોઈ દુઃખ છુપાયેલું લાગે છે—શું તું કોઈ દૂરના સ્નેહી માટે દુઃખી છે, માતા? શું તું ગુમ થયેલા અંગ માટે દુઃખી છે? શું તને દુઃખ છે કે તને દુરાચારી લોકો ખાઈ જશે? શું તું દેવતાઓના હિસ્સાના યજ્ઞ ચોરાવાયા છે એથી દુઃખી છે? કે પછી, લોકો માટે દુઃખી છે, કારણ કે ઇન્દ્ર હવે વરસાદ વરસાવતો નથી?” આ રીતે, ભગવાનના અવતરણ અને પાંડુવંશના નિર્વાણ પછી કલીયુગનો પ્રભાવ, પરિક્ષિતના રાજ્ય અને ધર્મ-પૃથ્વી સંવાદની આ પવિત્ર કથા પ્રસંગે પ્રગટ થાય છે.