શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન પાસેથી યદુવંશનો વિનાશ અને શ્રીકૃષ્ણના અવતરણના સમાપ્તિની વાત સાંભળીને પૃથા, અર્જુનની માતા, પોતાના મનને એકાગ્ર કરીને પરમ ભગવાન પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન ભક્તિમાં સ્થિર થઈ ગઈ અને જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવી લીધી. પૃથ્વીનો ભાર ઉતારનાર, જન્મરહિત પરમેશ્વરે પોતાનું દેહ પણ એ રીતે ત્યજી દીધું, જેમ એક કાંટાને બીજાં કાંટાથી કાઢીને બંનેને ફેંકી દે છે. જેમ એક અભિનેતા માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરે છે અને પછી તેને ત્યજી દે છે, તેમ ભગવાને પણ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારીને પોતાનું દેહ ત્યજી દીધું. જ્યારે મુકુંદ, શ્રીકૃષ્ણ, પોતાના શુભ રૂપ સાથે પૃથ્વી પરથી વિદાય લીધા, એ ક્ષણે જ કલિયુગ, જે અધર્મનું કારણ છે, તેમણે જેઓના મન જાગૃત નહોતાં એવા લોકોમાં પ્રવૃત્તિ કરવી શરૂ કરી. યુધિષ્ઠિરે, જે વિવેકી અને જ્ઞાની હતા, તેમણે કલિયુગના આગમનને શહેરમાં, રાજ્યમાં, પોતાના ઘરમાં અને સ્વયંમાં પણ લોભ, અસત્ય અને હિંસા રૂપે પ્રસરી રહેલું જોયું અને વિદાય માટે તૈયાર થયા. રાજાએ, પોતાના પુત્ર સમાન ગુણો અને શિસ્ત ધરાવતા પૌત્રને હસ્તિનાપુરમાં ગંગાના કાંઠે પૃથ્વીનો રાજા બનાવ્યો. મથુરામાં તેમણે વજ્રને શૂરસેનાઓનો અધિપતિ બનાવ્યો અને યોગ્ય વિધિથી ભગવાનને અગ્નિમાં આહુતિ આપી. ત્યાં, રાજાએ સંબંધીઓ, અનુયાયીઓ અને સંપત્તિથી સંપૂર્ણ રીતે મુક્ત થઈ, મમત્વ અને અહંકારનો ત્યાગ કર્યો. તેમણે પોતાની વાણીને મનમાં, મનને પ્રાણમાં અને અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં અર્પણ કરી, તથા પ્રાણને મૃત્યુમાં સોંપી, અંતે લીનતા પ્રાપ્ત કરી. પાંચ મહાભૂત તત્વોને એકબીજામાં અને પછી એકતામાં અર્પણ કરીને, સર્વને આત્મામાં અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં લીન કરી દીધું. વલ્કલ ધારણ કરીને, ઉપવાસ કરતાં, જટાધારી અને ઉઘાડા માથે, તેઓ જાણે મૂર્ખ, ઉન્મત્ત કે ભૂતગ્રસ્ત લાગે એમ પોતાના સાચા સ્વરૂપમાં દેખાયા. સર્વથી અલિપ્ત રહી, જાણે બહેરા હોય તેમ કશું સાંભળ્યા વિના, તેઓ ઉત્તરના માર્ગે નીકળી પડ્યા, જેમ પૂર્વજ મહાન આત્માઓએ કર્યું હતું, પોતાના હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મ પર ધ્યાન ધરીને, જ્યાંથી પાછા આવવું નથી. તેમના બધા ભાઈઓએ પણ પુર્ણ નિશ્ચય સાથે તેમનું અનુસરણ કર્યું, કારણ કે પૃથ્વી ઉપર કલિ, અધર્મનો મિત્ર, અસર પાડી રહ્યો હતો. પોતાના સર્વ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરીને અને આત્માનો પરમ લક્ષ્ય જાણી, તેમણે મન ભગવાન વૈકુંઠપતિના ચરણોમાં સ્થિર કર્યું. અવિચલ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેમણે પોતાના મનને માત્ર પરમ નારાયણના પરમ ધામમાં સ્થિર કર્યું. તેઓ એ અત્યંત દુર્લભ અવસ્થામાં પહોંચ્યા, જે સંસારી આસક્તિ અને અશુદ્ધિ ધરાવનારા લોકો માટે અપ્રાપ્ય છે, પણ શુદ્ધ આત્મા માટે પ્રાપ્ત છે. વિદુરએ પણ, પ્રભાસ ક્ષેત્રે શરીર ત્યજી, પોતાની ચિત્તવૃત્તિ કૃષ્ણમાં લીન કરી, પિતૃઓ સાથે એકરૂપ થઈ પોતાની ગતિ મેળવી. એ સમયે દ્રૌપદીએ પણ પોતાના પતિઓના વૈરાગ્યને જાણી, મનને એકાગ્ર કરીને ભગવાન વાસુદેવમાં સ્થિર કર્યું અને પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુના પ્રિય પુત્રોના વિદાયનું આ પાવન અને શુભકર વર્ણન સાંભળે છે, તે હરિપ્રતિ ભક્તિ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી સૂતજી કહે છે: ત્યારબાદ પરિક્ષિતે, જે મહાન ભક્ત હતા, પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના માર્ગદર્શન હેઠળ, જેમ કુશળ માર્ગદર્શક નવજાત સૌમ્ય બાળકને માર્ગ બતાવે છે તેમ, રાજ્ય કર્યું. પરિક્ષિતે ઉત્તરાની પુત્રી ઇરાવતી સાથે વિવાહ કરી અને તેના ગર્ભેથી જનમેજયાદિ ચાર પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. તેમણે ગંગાના કાંઠે ત્રણ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા, જેમાં ઋત્વિજ તરીકે શારદ્વત હતા, અને ત્યાં દેવતાઓ પણ દર્શન આપતા હતા. એક વખત દિશાઓ વિજય કરવા નીકળ્યા ત્યારે, પરાક્રમી રાજાએ કલિને પકડ્યો, જે રાજા જેવા વેશમાં હતો પણ વાસ્તવમાં શૂદ્ર હતો, અને ગાય અને બળદને પગથી મારતો હતો. શૌનકે પુછ્યું: રાજાએ દિશા વિજય દરમ્યાન કલિને શા માટે પકડ્યો? એ શૂદ્ર કોણ હતો, જે રાજા જેવા ચિહ્નો ધરાવતો હતો અને ગાયને પગથી મારતો હતો? હે પુણ્યશાળી, કૃપા કરીને કહો, જો એ કૃષ્ણની કથા સાથે સંબંધિત હોય. અથવા, ભગવાનના ચરણકમળના અમૃતનું પાન કરવા વાળાઓ માટે બીજી નિષ્ફળ વાતોમાં શું ધ્યેય? એ તો જીવનનો સમય વ્યર્થ જ કરે છે. હે સૌમ્ય, આ નશ્વર શરીર ધરાવતા લોકો, જેઓ અમરત્વ ઇચ્છે છે, તેમના માટે ભગવાન, મૃત્યુ સ્વરૂપે, ઋષિ શામિક દ્વારા અહીં આમંત્રિત થયા છે. મૃત્યુ અહીં રહે છે ત્યાં સુધી કોઈ મરે નહીં; તેથી મહાન ઋષિઓએ ભગવાનને બોલાવ્યા. હાય! ભગવાન હરિના લીલામૃતનું પાન માનવલોકમાં થતું રહે! આ યુગમાં લોકો મંદ, બુદ્ધિહીન અને ટૂંકા આયુષ્યવાળા છે; તેમની રાતો ઊંઘમાં અને દિવસો વ્યર્થ પ્રવૃત્તિમાં વીતે છે. સૂતજી કહે છે: જ્યારે પરિક્ષિતે, કુરુભૂમિમાં વસતા, સાંભળ્યું કે કલિ તેમના રાજ્યમાં પ્રવેશી ગયો છે, ત્યારે પરાક્રમી ધનુર્ધરે પોતાનો ધનુષ ઉચક્યો. તેમણે સુંદર રીતે શોભાયમાન, કાળાં ઘોડાઓ જોડેલી, સિંહધ્વજથી સજ્જ રથમાં આરૂઢ થયા અને પોતાના રથ, ઘોડા, હાથી અને પગદળની સેનાથી ઘેરાયેલા દિશાઓ વિજય કરવા નીકળ્યા. તેમણે ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, ભારત, ઉત્તરકુરુ, કિમ્પુરુષાદિ પ્રદેશો વિજય કર્યા અને ત્યાંથી કર વસૂલ કર્યો. તેમણે શહેરો અને જંગલો, શુદ્ધ જળવાળી નદીઓ, દેવતુલ્ય પુરુષો અને સુંદર સ્ત્રીઓને પણ જીત્યા. ત્યાં અને અન્યત્ર ધનંજયે પૂર્વજોનું ગાન સાંભળ્યું, જેમાં કૃષ્ણની મહિમા ઉજાગર થતી હતી. તેમણે પોતે અશ્વત્થામાના અગ્નિબાણથી કેવી રીતે બચ્યા, વૃષ્ણિ અને પાંડુપુત્રો વચ્ચેનો પ્રેમ, તથા તેમનો કેશવ પ્રતિ ભક્તિ વગેરે પણ સાંભળ્યું. આ બધાથી ખૂબ પ્રસન્ન થઈ, પરિક્ષિતે પ્રસન્ન ચિત્તે તેમને ધન, વસ્ત્ર અને હાર વગેરે પુરસ્કાર આપ્યા. રાજા, જે વિષ્ણુના ચરણોમાં ભક્તિ ધરાવે છે, તે પાંડવોની સેવા કરે છે—રથચાલક, મિત્ર, સહયોગી, દૂત, શૂરવીર, અનુયાયી, સ્તુતિગાન અને નમન કરીને—અને એ રીતે વિશ્વને વિષ્ણુ સમક્ષ નમાવાવે છે. આ રીતે, પોતાનાં પૂર્વજોનાં આચરણનું અનુસરણ કરતાં, એક દિવસ નજીકમાં એક અજાયબી ઘટી—હવે હું એ કહું છું. ધર્મ, એક પગે ચાલતાં, પૃથ્વીને જોયા, જેનું છાયારૂપ ક્ષીણ થઈ ગયું હતું, અને જે પોતાના વાછરડા વિના ગાય જેવી રડી રહી હતી. ધર્મે તેને પૂછ્યું: "હે સૌમ્યે, શું તને બધું સારું છે? કેમ તું આવી કૃશ અને નિર્વર્ણ દેખાય છે? હું તારા અંતરમાં કોઈ દુઃખ અનુભવું છું—શું તું કોઈ દૂરના સગાના શોકમાં છે, હે માતા?