શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યાદવો પરમાદથી વારુણી મદિરા પી ગયા હતા. માદકતા અને ઉન્માદમાં તેઓ એકબીજાને ઓળખી ન શક્યા અને પોતે જ પરસ્પર યુદ્ધમાં ઉતરી પડ્યા. પરિણામે, માત્ર ચાર કે પાંચ જ જીવિત બચ્યા. રાજા, ભગવાનના અદ્ભુત અને અપરિચિત ક્રમ એવા છે કે, જીવીઓ એકબીજાને વિનાશ પણ કરે છે અને એકબીજાનું પાલન પણ કરે છે—આ બધું ભગવાનની ઈચ્છાથી થાય છે. જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચરોને ભક્ષે છે, તેમ મનુષ્યમાં પણ શક્તિશાળી નિર્બળને દબાવે છે. આ રીતે, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવા માટે શક્તિશાળી યાદવોને પરસ્પર વિનાશ કરાવ્યો, જેમ શક્તિશાળી નિર્બળને નાશ કરે છે. જે ગોવિંદના શબ્દો સમય, સ્થળ અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ હોય છે, તે હૃદયની પીડા શમાવે છે અને જે તેમને સ્મરે છે, તેમના મનને મોહી લે છે. સૂતજી કહે છે: આ રીતે, અર્જુને શ્રીકૃષ્ણના કમળ જેવા ચરણોમાં ગાઢ પ્રેમપૂર્વક ધ્યાન કર્યું, જેથી તેનું મન શાંત અને પવિત્ર થઈ ગયું. અર્જુન, જેનું મન ભક્તિ અને વાસુદેવના ચરણોમાં સતત ધ્યાનથી સર્વ અપવિત્રતાઓથી શુદ્ધ થઈ ગયું હતું, તે પરમ ચેતનામાં સ્થિર થયો. તે મહાન અર્જુને, યુદ્ધભૂમિ પર ભગવાને ગાયું તે જ્ઞાન સ્મરણ કર્યું અને સમય, ભાગ્ય અને મોહના અંધકારને હરાવ્યો. શોકથી મુક્ત થઈ, બ્રહ્મસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી, દ્વૈતના તમામ સંશયો કાપી નાખ્યા અને શરીરભાવથી પર થઈ, જન્મમૃત્યુથી પર નીકળી ગયો. યુધિષ્ઠિરે, મન સ્થિર કરીને, ભગવાનના અવતાર વિલય અને યાદવકુલના અંતની વાત સાંભળી, ઉચ્ચ માર્ગે જવાનું નક્કી કર્યું. પૃથા (કુંતિ) એ પણ, અર્જુન પાસેથી યાદવોના વિનાશ અને ભગવાનના વિદાયની વાત સાંભળી, પોતાના મનને પરમ ભગવાનમાં એકાગ્ર કર્યું અને જન્મમરણના ચક્રમાંથી બહાર નીકળી ગઈ. જેણે પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો હતો, એ અજન્મા ભગવાને પોતાના શરીરને પણ આ રીતે ત્યજી દીધું, જેમ એક કાંટાને બીજા કાંટાથી કાઢીને બંને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જેમ અભિનેતા માછલી વગેરેનાં રૂપ ધારણ કરે છે અને પછી ત્યજી દે છે, તેમ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારનાર ભગવાને પણ પોતાનું રૂપ ત્યજી દીધું. જ્યારે મુકુંદ ભગવાને પોતાનું શુભ રૂપ લઈને પૃથ્વી છોડી, એ જ ક્ષણે કલિ—અધર્મના કારણ—એવા લોકોમાં પ્રવેશ્યો, જેમનું મન જાગૃત નહોતું. યુધિષ્ઠિરે, જ્ઞાની અને વિચારશીલ, કલિનું આગમન પોતાના શહેર, રાજ્ય, ઘર અને પોતામાં પણ લોભ, અસત્ય અને હિંસા રૂપે જોઈ, વિદાય માટે તૈયાર થયા. રાજાએ પોતાના પૌત્રને, જે ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન હતો, હસ્તિનાપુરમાં ગંગા કાંઠે પૃથ્વીનો રાજા બનાવી દીધો. મથુરામાં, તેણે વજ્રને શુરસેનાનો અધિપતિ બનાવ્યો અને પછી યોગ્ય વિધિથી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં તેણે સંબંધીઓ, અનુયાયીઓ અને સંપત્તિ વગેરે સર્વે ત્યજી દીધા, સર્વ સ્વામિત્વ અને અહંકારનો પરિત્યાગ કર્યો. પછી તેણે પોતાની વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયો અંધકારમાં, અને શ્વાસને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, વિલય અવસ્થામાં પ્રવેશ કર્યો. પાંચ મહાભૂતોને પરસ્પર અને પછી એકમાં અર્પણ કર્યા, પછી સર્વેને આત્મામાં અને આત્માને અક્ષય બ્રહ્મમાં અર્પિત કર્યા. છાલના વસ્ત્રો પહેરી, ઉપવાસ કરીને, જટાઓ બાંધેલી અને માથું ખુલ્લું રાખી, તે જાણે મૂર્ખ, ઉન્મત્ત કે પિષાચી હોય તેમ દેખાતા પોતાના સાચા સ્વરૂપે પ્રગટ થયા. પરમ નિરલિપ્ત થઈ, જાણે બહેરો હોય તેમ સાંભળ્યા વગર, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા—જે માર્ગે મહાન આત્માઓ ગયા હતા—હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતા, જ્યાંથી પાછા આવવું નથી. તેઓના બધા ભાઈઓએ પણ દૃઢ સંકલ્પ કરીને તેમનું અનુસરણ કર્યું, કારણ કે પૃથ્વીના લોકો કલિના સ્પર્શથી પીડાઈ રહ્યા હતા. સર્વે ભાઈઓએ સર્વ કર્મો પૂર્ણ કરીને અને આત્મા માટેના પરમ લક્ષ્યને જાણી, મન ભગવાન વૈકુંઠના ચરણોમાં સ્થિર કર્યું. નિર્વિકલ્પ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેમણે મન માત્ર પરમ નારાયણના ધામમાં એકાગ્ર કર્યું. તેઓએ એ દુર્લભ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, જે ઇન્દ્રિયસુખ અને અપવિત્રતામાં આસક્ત લોકો માટે અપ્રાપ્ય છે, પણ શુદ્ધ આત્મા માટે પ્રાપ્ત છે. વિદુરાએ પણ, પ્રભાસ ખાતે શરીર ત્યજી, મન કૃષ્ણમાં લીન કર્યું અને પૂર્વજોની સાથે એકરૂપ થઈ પોતાના ધામમાં ગયા. એ સમયે, દ્રૌપદીએ પોતાના પતિઓના વૈરાગ્યને જોઈ, મન માત્ર શ્રીવાસુદેવમાં એકાગ્ર કર્યું અને પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુપુત્રોના વિદાયનું આ પવિત્ર અને શુભ કથા સાંભળે છે, તે હરિભક્તિ અને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. સૂતજી કહે છે: ત્યારબાદ પરિક્ષિત મહારાજે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના માર્ગદર્શન મુજબ, પૃથ્વીનું શાસન કર્યું—જેમ નિપુણ ગુરુઓ નવજાત ઉન્નત બાળકને માર્ગદર્શન આપે છે. તેણે ઉત્તરાની પુત્રી ઇરાવતી સાથે વિવાહ કર્યો અને તેના ગર્ભેથી જનમેજયાદિ ચાર પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. ગંગા કાંઠે તેણે ત્રણ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા, જેમાં પ્રસન્નતાપૂર્વક દાન આપ્યું અને શારદ્વત પુરોહિત હતા—જેમાં દેવતાઓ પણ પ્રગટ થયા. એક વખત, દિશાઓના વિજય યાત્રા દરમિયાન, પરાક્રમી રાજાએ કલિને પકડી લીધો, જે રાજાના વેશમાં પણ વાસ્તવમાં શૂદ્ર હતો અને ગાય તથા બળદને પગથી મારતો હતો. શૌનકજીએ પૂછ્યું: રાજાએ દિશા વિજય દરમિયાન કલિને શા માટે પકડ્યો? એ શૂદ્ર કોણ હતો, જે રાજાના ચિહ્નો ધરાવતા હતા અને ગાયને પગથી મારતો હતો? કૃપા કરીને કહો, જો એ કૃષ્ણકથાઓ સાથે સંકળાયેલું હોય. અથવા, ભગવાનના ચરણકમળના અમૃત રસમાં રત ભક્તો માટે અન્ય નિર્ફળ વાતોનો શું ઉપયોગ? એ તો જીવનનો સમય વ્યર્થ જ કરે છે. હે સુજાન, નાના આયુષ્ય ધરાવતા, અમરતા ઇચ્છતા લોકો માટે, ભગવાન સ્વયં યમરૂપે અહીં મહર્ષિ શામિક દ્વારા બોલાવવામાં આવ્યા છે. મૃત્યુ અહીં છે ત્યાં સુધી કોઈ મરે નહીં; તેથી મહાન ઋષિઓએ ભગવાનને બોલાવ્યા છે. હે મનુષ્યલોક, હવે હરિની લીલાનું અમૃત પીઓ! આયુષ્ય ઓછું, બુદ્ધિ મંદ અને આયુષ્ય ટૂંકું—આવું કલિયુગ છે; રાતો ઊંઘમાં અને દિવસ વ્યર્થ કાર્યોમાં વિતાવે છે. સૂતજી કહે છે: જ્યારે પરિક્ષિતે, કુરુ પ્રદેશમાં નિવાસ કરતી વખતે, કલિના રાજ્યમાં પ્રવેશની દુ:ખદ સમાચાર સાંભળ્યા, ત્યારે પરાક્રમી ધનુર્ધરે પોતાનો ધનુષ ઉઠાવ્યો. તેણે કાળાં ઘોડા જોડેલાં, સિંહધ્વજયુક્ત સુંદર રથ પર આરૂઢ થઈ, પોતાની રથ, ઘોડા, હાથી અને પદાતિથી સજ્જ સેના સાથે દિશાઓ વિજય માટે પ્રસ્થાન કર્યું.