શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન કહે છે: “મારા પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી જ, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને બીજા મહાન વિરોના અપરાજેય અને પ્રબળ શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહોતા—જેમ રાક્ષસોના શસ્ત્રો હરિના દાસ નૃસિંહને અસ્પર્શ રહ્યા હતા. પ્રભાસ ક્ષેત્રની યુદ્ધભૂમિ પર, જ્યારે દુષ્ટ ઇચ્છાવાળા શત્રુઓએ મને ઘેરી લીધો હતો, ત્યારે પણ શ્રીકૃષ્ણે—જેનાં કમળ જેવા ચરણો મુક્તિ માટે મહાન પુરુષો દ્વારા પૂજાય છે—મારે રક્ષા કરી. એ સમયે મારા ઘોડાં થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર ઊભો રહ્યો હતો, છતાં શત્રુ પક્ષના રથીઓ ભગવાનની માયાથી ભ્રમિત થઈને મને હુમલો કરી શક્યા નહોતા. પ્રભુના રમૂજી અને મનોહર શબ્દો—‘પાર્થ! અર્જુન! મારો મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!’—જે હંમેશાં સ્મરણ કરતાં મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગાળી દે છે. એમની સાથે એક જ શય્યા, આસન, ચાલવું, વાતચીત અને ભોજનમાં સહભાગી થતાં, હું ઘણીવાર એમને મારા સમાન મિત્ર કે પિતા-પુત્ર સમજીને અજ્ઞાનવશ અપમાન પણ કરી બેઠો, છતાં એમણે મારી એ અજ્ઞાનજન્ય ભૂલોને અતિ પ્રેમથી સહન કરી. હવે, રાજન! એ પરમાત્મા મારા પ્રિય મિત્ર અને જીવનસાથી વિના મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે. જીવનપથ પર એમનાં મહાન કાર્યોની યાદ સાથે પણ હું એવી સ્ત્રી જેવું છું કે જેને ચોરોએ હરાવીને એકલાં પાડી દીધી હોય. તે ધનુષ્ય, તે બાણ, તે રથ, તે ઘોડાં અને હું—જેની સામે રાજાઓ પણ નમતા—હવે એક ક્ષણમાં માયાના પ્રભાવે નિષ્પ્રભ અને નિષ્ક્રિય થઈ ગયા છે, જાણે હવનના અવશેષ ભસ્મમાં ફેંકી દેવાયા હોય. રાજન, તમારી ઈચ્છાથી યદુવંશીઓ, જે પોતાના શહેર માટે પણ સાચા મિત્ર ન હતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મોહિત થઈ એકબીજાને મુક્કાબાજીથી મારવા લાગ્યા. વરુણી મદિરા પીધા પછી, તેઓ ઉન્મત્ત થઈ ગયા અને એકબીજાને ઓળખ્યા વિના લડવા લાગ્યા, પરિણામે માત્ર ચાર કે પાંચ જ બચ્યા. ભગવાનના અદભુત લીલાઓનો સ્વભાવ એવો છે કે, એમના આયોજનથી જીવ એકબીજાને વિનાશ પણ કરે છે અને પોષણ પણ. જેમ પાણીમાં મોટાં જળચર નાનાંને ભક્ષે છે, તેમ મનુષ્યમાં પણ શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. એ રીતે, યદુવંશના વીરોએ એકબીજાનો વિનાશ કરીને ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો. ગોવિંદના સમયોચિત, સ્થળોચિત અને પરિસ્થિતિ અનુસાર ઉચિત વચનો, જે હૃદયની પીડાને શમાવે છે, સ્મરણ કરતાં મનને મોહી લે છે. સુતજી કહે છે: આમ, અર્જુન શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોમાં ગાઢ પ્રેમથી મન એકાગ્ર કરીને શાંત અને શુદ્ધ થયો. અર્જુન, જેમનું મન ભક્તિ અને વાસુદેવના ચરણોમાં સતત ધ્યાનથી સર્વપાપથી શુદ્ધ થયું, તે પરમ ચેતનામાં સ્થિર થયા. એ મહાવીર અર્જુને, યુદ્ધભૂમિ પર ભગવાને આપેલું જ્ઞાન સ્મરણ કરીને, સમય, પ્રારબ્ધ અને મોહના અંધકારને પાર કરી લીધો. બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વ શોકથી મુક્ત, દ્વૈતના સંદેહો વિહોણા, પ્રકૃતિથી પર અને શરીરભાવથી રહિત બની, જન્મમરણથી પર થયા. યુધિષ્ઠિરે, મનને સ્થિર કરીને, ભગવાનના અવતરણ સમાપ્ત અને યદુવંશના અંતની ખબર સાંભળી, મહાન માર્ગે જવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. પૃથા (કુંતી) એ પણ, અર્જુન પાસેથી યદુઓના વિનાશ અને ભગવાનના વિદાયના સમાચાર સાંભળી, મનને પરમ ભગવાનમાં એકાગ્ર કરીને જન્મમરણના ચક્રથી મુક્ત થઈ. જે ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો, એ અજન્મા પ્રભુએ એ શરીરને પણ ત્યજી દીધું—જેમ એક કાંટાથી બીજું કાઢીને બંને ફેંકી દેવામાં આવે. જેમ નટ (અભિનેતા) માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરે અને પછી ત્યજી દે, તેમ ભગવાને પણ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારી પોતાનું રૂપ ત્યજી દીધું. જ્યારે મુકુન્દ ભગવાન પોતાના શુભ રૂપ સાથે પૃથ્વીથી વિદાય પામ્યા, ત્યારે જ કલિયુગ, અધર્મનું કારણ, જેઓ જાગૃત ન હતા એમના હૃદયમાં પ્રવેશી ગયો. યુધિષ્ઠિરે, બુદ્ધિમાન અને વિવેકી, કલિયુગના આગમનને—નગર, રાજ્ય, કુટુંબ અને પોતાના અંદર—લોભ, અસત્ય અને હિંસાના રૂપમાં જણાયું, એટલે વિદાય લેવાની તૈયારી કરી. રાજાએ પોતાના પૌત્રને, ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન, હસ્તિનાપુર ખાતે ગંગાના તટ પર પૃથ્વીપતિ તરીકે સ્થાપિત કર્યો. મથુરામાં, તેણે વજ્રને શૂરસેનાઓના અધિપતિ બનાવી, અને પછી યોગ્ય વિધિથી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં, બધાં સંબંધો, અનુયાયીઓ અને સંપત્તિ ત્યજી, સ્વામિત્વ અને અહંકાર છોડી, સર્વ બંધનો તોડી નાખ્યા. પછી તેણે વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં, અને પ્રાણને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, અને અંતે વિલયની અવસ્થામાં પ્રવેશ કર્યો. પાંચ મહાભૂત તત્વો એકબીજામાં અને પછી એકતામાં અર્પણ કરી, સર્વને આત્મામાં અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કર્યા. છાલના વસ્ત્ર, ઉપવાસ, જટાવાળું માથું અને ખુલ્લું મસ્તક ધારણ કરીને, જાણે મૂર્ખ કે ઉન્મત્ત કે પીડિત જણાય, તેમ પોતાના સ્વરૂપે વિહાર કર્યો. સર્વથી નિરલિપ્ત થઈ, કાનનો સાંભળતો નહિ એવો બની, ઉત્તર દિશામાં મહાન આત્માઓના માર્ગે, હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતાં, વિદાય લીધો—જેમાંથી ફરી પાછા આવવું નથી. એના બધા ભાઈઓએ પણ, કલિયુગના સ્પર્શથી પૃથ્વી દુઃખી થઈ ગઈ હોવાથી, દૃઢ સંકલ્પ કરીને એના પગલે ચાલ્યા. સર્વે ભાઈઓએ, સર્વ કર્મો પૂર્ણ કરીને અને આત્મતત્વ જાણીને, મનને વૈકુંઠપતિના પાદપદ્મોમાં સ્થિર કર્યું. અડગ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી નારાયણના પરમ ધામમાં મન એકાગ્ર કર્યું. એમણે એ અતિ દુર્લભ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી, જે ઇન્દ્રિયસુખ અને પાપમાં આસક્ત વ્યક્તિઓ માટે અપ્રાપ્ય છે, પણ શુદ્ધ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે. વિદુર એ પણ, પ્રભાસે શરીર ત્યજી, મનને કૃષ્ણમાં એકાગ્ર કરીને, પિતૃઓમાં એકરૂપ થઈ પોતાના ધામે ગયા. એ સમયે, દ્રૌપદીએ પણ પોતાના પતિઓની વૈરાગ્યભાવના જાણી, મનને માત્ર શ્રીવાસુદેવમાં એકાગ્ર કરીને એ પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુપુત્રોના વિદાયનું આ પવિત્ર અને શુભ કથા શ્રવણ કરે છે, તે હરિભક્તિ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. સૂતજી કહે છે: ત્યારબાદ પરિક્ષિતે, મહાન ભક્ત, પૃથ્વી પર રાજ કર્યું—જેમ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો જન્મેલા સુજાન બાળકને માર્ગદર્શન આપે તેમ. તેણે ઉત્તરાની પુત્રી ઇરાવતી સાથે લગ્ન કરીને ચાર પુત્રો, જેમાં પ્રથમ જનમેજય છે, ઉત્પન્ન કર્યા. ગંગાના તટે ત્રણ અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા, વિશાળ દાન આપ્યું, અને શારદ્વત (કૃપાચાર્ય) યજમાન હતા—જ્યાં દેવતાઓ પણ દર્શન માટે આવ્યા. એકવાર, દિશાવિજય માટે નીકળેલા પરિક્ષિતે, એક રાજા તરીકે ભેસ ધારણ કરેલો પણ વાસ્તવમાં શૂદ્ર, એવો કલિને જોઈ લીધો, જે એક ગાય અને બળદને પગથી મારતો હતો—ત્યારે પરિક્ષિતે તેને પકડી લીધો.