શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન પોતાના જીવનના અંતિમ દિવસોમાં ધીરજપૂર્વક પોતાના ભાઈ યુધિષ્ઠિરને કહે છે: “ભાઈ, એ દિવસો યાદ આવે છે જ્યારે હું ગાંડીવ ધારીને શત્રુવિનાશ માટે તૈયાર થતો અને દેવતાઓ પણ ઇન્દ્રસહીત મારી બાહુબળની પ્રશંસા કરતાં. તેઓ મારી પાસે આશ્રય લેતાં. પણ હવે, પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણના વિયોગથી, મારી અંદરથી એ શક્તિ જાણે ઓગળી ગઈ છે; હવે હું સામાન્ય માનવી જેવો બની ગયો છું. પ્રભુની કૃપાથી જ, હું એકમાત્ર રથમાં બેસી અંતહીન કુરુ સેના પાર કરી શક્યો, મહાન વીરતાનો પરિચય આપ્યો, દુશ્મનો પાસેથી અનમોલ ધન અને મણકાં મેળવ્યાં અને તેમના તેજસ્વી મુકુટો હટાવ્યાં. યુદ્ધભૂમિમાં સર્વોત્તમ સારથીઓની મંડળીમાં શ્રીકૃષ્ણ મારા આગળ-આગળ રથ હંકારી રહ્યા હતા, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય અને અન્ય મહાવીરો સામે. પ્રભુના એક દૃષ્ટિથી જ મારા દુશ્મનોના મન અને બળ પર વિજય પ્રાપ્ત થતો. પ્રભુની કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાવીરોના અમોઘ અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ કે દૈત્યોના શસ્ત્રો હરિના સેવક નૃહરિને સ્પર્શી શક્યા નહોતા. પ્રભુના ચરણોમાં નમન કરનારા સાધુઓ મોક્ષ માટે જેમ પ્રાર્થના કરે છે, એમ પ્રભુએ પ્રભાસના યુદ્ધમાં, જ્યારે દુષ્ટો四 તરફથી ઘેરી રહ્યા હતા, ત્યારે પણ મારા થાકી ગયેલા ઘોડા અને જમીન પર ઊભેલા મને રક્ષ્યા; દુશ્મન રથીઓ પ્રભુની માયાથી ભ્રમિત થઈ ગયા અને મને સ્પર્શી પણ શક્યા નહીં. પ્રભુના રમૂજી, મધુર શબ્દો—‘પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુકુલના આનંદ!’—મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને જ્યારે પણ યાદ આવે, પથ્થર જેવા હૃદયને પણ ઓગાળી દે છે. અમે એક જ શય્યા, એક જ આસન, સાથે ચાલતા-ફરતા, વાતો કરતા, ભોજન કરતા—એમાં ઘણી વાર હું તેમને મારા સમાન મિત્ર કે પિતા-પુત્ર સમજીને ભુલ કરતો, પણ પ્રભુએ પોતાના અતિશય પ્રેમથી મારી અજ્ઞાનજન્ય ભૂલો સહન કરી. હવે, રાજન, એ પરમાત્મા, એ પ્રિયમિત્ર વિના મારું હૃદય ખાલી છે; જીવનપથ પર, તેમનાં મહાન કાર્યોની છત્રછાયા હોવા છતાં, હું જાણે લૂંટારૂઓ દ્વારા હારેલી સ્ત્રી જેવી નિરાધાર બની ગયો છું. એ ગાંડીવ, એ બાણો, એ રથ, એ ઘોડા અને હું—જેની સામે રાજાઓ પણ નમતા—આ બધું એક ક્ષણે નિષ્પ્રભ અને નિષ્પ્રયોજન બની ગયું છે, જાણે માયાના જાદુથી ભસ્મમાં સમાઈ ગયું હોય. રાજન, તમારી ઈચ્છાથી, યદુઓ—જેઓ પોતાના શહેરના સાચા મિત્ર નહોતા—બ્રાહ્મણોના શાપથી મોહિત થઈ ગયા અને એકબીજા પર મુક્કા ચલાવવાની શરૂઆત કરી. વરુણી મદિરા પીવાથી તેઓ ઉગ્ર મદમાં મોહિત થઈ ગયા, પોતાને ઓળખી શક્યા નહીં અને એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરી માત્ર ચાર-પાંચ જ બચ્યા. આ પ્રભુના અદ્ભુત લીલાનો માર્ગ છે: જીવ એકબીજાને વિનાશ પણ કરે છે અને પોષણ પણ, બધું પ્રભુની વ્યવસ્થા પ્રમાણે. જેમ પાણીમાં મોટા જલચર નાના જલચરોને ભક્ષે છે, એમ મનુષ્યમાં પણ શક્તિશાળી દુર્બળને જીતે છે. એમ કરીને પ્રભુએ પૃથ્વીનો ભાર યદુઓને પરસ્પર વિનાશ કરાવીને દૂર કર્યો. ગોવિંદના સમય, સ્થળ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ઉચ્ચારેલા મધુર શબ્દો હૃદયની વ્યથા શમાવે છે અને જે તેમને યાદ કરે છે, તેનું મન મોહી લે છે. આ રીતે, અર્જુન શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોમાં મન લગાવી, અત્યંત પ્રેમથી ચિંતન કરતા, મનથી શાંત અને શુદ્ધ થયા. અવિરત ભક્તિ અને ચરણસ્મરણથી અર્જુનના અંતઃકરણના બધા કલુષ દૂરી ગયા અને તેઓ પરમ ચૈતન્યમાં સ્થિર થયા. મહાન અર્જુને યુદ્ધભૂમિ પર શ્રીકૃષ્ણે ગાયેલી ગીતા સ્મરણ કરી, સમય, ભાગ્ય અને મોહના અંધકારને પાર કર્યો. બ્રહ્મસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, દુઃખથી મુક્ત, દ્વૈતના બધા સંશયો કાપી, સ્વરૂપે સ્થિત થયા—દેહભાવથી પર, જન્મમરણથી પર. યુધિષ્ઠિરે, મનને સંયમિત કરીને, શ્રીકૃષ્ણના વિયોગ અને યદુવંશના અંતની વાત સાંભળી, ઉત્તમ માર્ગે જવાનું નક્કી કર્યું. પૃથા (કુંતી)એ પણ અર્જુન પાસેથી યદુઓના વિનાશ અને પ્રભુના વિયોગની વાત સાંભળી, મનને પરમાત્મામાં એકાગ્ર કરીને જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવી. જે પ્રભુએ પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો, તે અજન્મા ભગવાને પોતાના દેહને પણ એમ જ ત્યજી દીધો જેમ એક કાંટાને બીજાએ કાઢી પછી બંનેને ફેંકી દે. જેમ નટ વિવિધ રૂપ ધારણ કરી પછી તેને ત્યજી દે છે, એમ ભગવાને પણ પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરીને એ દેહ ત્યજી દીધો. મુકુંદ ભગવાને જ્યારે પૃથ્વી સાથે પોતાનું શુભ દેહ પણ ત્યજી દીધું, ત્યારે કળીદોષ તરત જ પ્રભુના સ્મરણથી વિમુખ મનુષ્યોમાં પ્રવર્તવા લાગ્યો. યુધિષ્ઠિરે શહેર, રાજ્ય, ઘર અને પોતાના અંદર કળીદોષની greedy, falsehood, અને હિંસાની અસર જોઈ, અને વિરાજ્ય માર્ગે જવાનું નક્કી કર્યું. રાજાએ પોતાના ગુણમાં અને શિસ્તમાં સમાન એવા પૌત્ર પરિક્ષિતને ગંગા કિનારે હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પર બેસાડ્યો. મથુરામાં વજ્રને શૂરસેનાઓના અધિપતિ તરીકે સ્થાપ્યા અને જરૂરી વિધિ કરીને ભગવાનની જેમ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં, બધાં બંધનો—સ્નેહ, સંબંધ, સંપત્તિ—છોડી, મમત્વ અને અહંકારથી મુક્ત થઈ, બધાં બંધોને ત્યજી દીધા. પોતાની વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયો અંધકારમાં, બહાર જતો શ્વાસ મૃત્યુમાં અર્પણ કરીને, દેહના તત્ત્વોને એકમાં, અને પછી સર્વેને આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કર્યા. છાલ પહેરી, ઉપવાસ કરીને, જટાવાળું માથું ખુલ્લું રાખીને જાણે મૂર્ખ, ઉન્મત્ત કે ભૂતગ્રસ્ત જણાય, એમ પોતાના સાચા સ્વરૂપે પ્રગટ થયા. અસંગ બની, જાણે બેરાણાં, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા, જેમ મહાન આત્માઓએ પહેલાં કર્યું, હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતાં, જ્યાંથી પાછા આવવાનું નથી. તેઓના બધા ભાઈઓએ પણ કળીદોષથી પીડિત ધરતી જોઈ, મનથી દૃઢ સંકલ્પ કરીને તેમનો અનુસરણ કર્યો. સર્વ કર્મો પૂર્ણ કરી, આત્મતત્વને જાણી, મનને વૈકુંઠપતિના ચરણોમાં સ્થિર રાખ્યો. નિર્વિકલ્પ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી મનને માત્ર નારાયણના પરમધામમાં સ્થિર કર્યું. તેઓએ એ દુર્લભ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી, જે વિષયાસક્ત અને કલુષિત મનુષ્યો માટે અપ્રાપ્ય છે, પણ શુદ્ધ આત્મા માટે પ્રાપ્ત છે. વિદુરાએ પણ પ્રભાસ ખાતે દેહ ત્યજી, મનને કૃષ્ણમાં લીન કરીને, પિતૃઓમાં એકરૂપ થઈ પોતાના ધામને પ્રાપ્ત કર્યું. એ સમયે, દ્રૌપદીએ પણ પતિઓના વૈરાગ્યને જાણીને, મનને માત્ર શ્રીવાસુદેવમાં એકાગ્ર કરીને પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી. જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંડુપુત્રોના વિયોગની આ પવિત્ર અને કલ્યાણકારી કથા સાંભળે છે, તે હરિભક્તિ અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે. સૂતજી કહે છે: ત્યારબાદ પરિક્ષિત મહાન ભક્ત બની, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના ઉપદેશ મુજબ, જેમ નિષ્ણાત માર્ગદર્શક નવજાત રાજકુમારને માર્ગદર્શન આપે છે, તેમ પૃથ્વી પર રાજ કરવાનું શરૂ કર્યું.