શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

હે રાજન, તમારી શક્તિથી, ભીમ – તમારા વિરુદ્ધમાં જન્મેલા અને દસ હજાર હાથીઓ જેટલી તાકાત ધરાવતો ભાઈ – એ પૃથ્વીના મહારાજાઓને મહાયજ્ઞ માટે વિજય કરી, અને તે બધા રાજાઓ તમારી પાસે ભેટ લઈને આવ્યા હતા. એ મહાયજ્ઞમાં, જ્યારે તમારી પત્ની દ્રૌપદી રાજસૂય અભિષેક માટે શોભાયમાન બની હતી, ત્યારે જુગારીઓએ સભામાં તેનું અપમાન કર્યું; તેના રડતાં અશ્રુ તમારા પગ પાસે પડ્યા, અને તેના રક્ષકો હાર્યા ત્યારે તેના વાળ ખુલ્લા રહી ગયા – એ સ્ત્રીઓએ અત્યંત દુ:ખ સહન કર્યું. જ્યારે અમારે પર દુર્વાસાદિ ઋષિઓના કઠિન ઉપદ્રવ, દુશ્મનોના આક્રમણો, અને જંગલમાં માત્ર શાકાહાર પર જીવતા બધા ઉપાય ખૂટેલા, ત્યારે જેણે અમને બચાવ્યા – એ ભગવાન, જેમની કૃપાથી ત્રણેય લોક સંતૃપ્ત થયા, અને પાણીમાં પણ જ્યારે અમે સંકટમાં હતા ત્યારે અમને બચાવ્યા. તમારી કૃપાથી, હે પ્રભુ, ત્રિશૂલધારી મહાદેવ પણ યુદ્ધમાં આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનો શસ્ત્ર મને આપી દીધો; અને આ જ શરીરે મેં ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માનનું સ્થાન મેળવ્યું. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બંને બળવાન હાથ, જેમાં ગાંડીવ ધનુષ્યના નિશાન હતા અને દુશ્મનોનો નાશ કરવા માટે હતા, તે દેવતાઓએ ઇન્દ્ર સહિત પ્રશંસા કરી, અને તેઓએ મારી પાસે આશ્રય લીધો; પણ હવે, હે પ્રભુ, તમારી વિદાય પછી, હું એ શક્તિથી વંચિત થયો છું, સામાન્ય મનુષ્ય જેવો બની ગયો છું. જેણે કૃપા કરી, એના કારણે હું એકમાત્ર રથ પર કુરુ સેનાના અગણિત સૈનિકોને પાર કરી શક્યો, મહાન વીરતા દર્શાવી, દુશ્મનોથી ઘણું ધન-રત્ન મેળવ્યું, અને તેમના તેજસ્વી મુકુટો ઉતારી લીધા. યુદ્ધમાં, જે શ્રેષ્ઠ સારથી તરીકે મારા પૂર્વે ચાલતો, નિર્મળ રાત્રે શ્રેષ્ઠ રથીઓની મંડળીમાં ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે ઊભો રહ્યો – એના દૃષ્ટિથી મારા દુશ્મનોના નેતાઓની તાકાત અને મનોબળ દબાઈ ગયા. જેણે કૃપા કરી, એના લીધે ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાવીરોના અપરાજિત અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો મને સ્પર્શી પણ શક્યા નહીં, જેમ કે દૈત્યોના શસ્ત્રો શ્રીહરિના સેવક નૃસિંહને સ્પર્શી શક્યા નહીં. પ્રભાસના યુદ્ધમાં, જ્યારે દુષ્ટ મનુષ્યોથી ઘેરાયેલો હતો, ત્યારે ભગવાન – જેમના કમળ જેવા ચરણો મુક્તિ માટે પુણ્યશાળી લોકો દ્વારા પૂજાય છે – એણે મને રક્ષ્યા; એ સમયે મારા ઘોડા થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં દુશ્મન રથીઓ, ભગવાનના પ્રભાવે, ભટકી ગયા અને મને હાનિ કરી શક્યા નહીં. પ્રભુના રમૂજી, મીઠા શબ્દો, મોહક સ્મિત સાથે – "પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુકુલના આનંદ!" – એ શબ્દો મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને જ્યારે યાદ આવે ત્યારે પથ્થર જેવા હૃદયને પણ પગળી નાંખે છે. એક જ શય્યા, બેઠક, ચાલવું, વાતચીત, ભોજન – બધું સાથે વહેંચતા, હું ઘણીવાર એમ માનતો કે તેઓ મારા સમાન છે, મિત્ર મિત્રને જેમ, કે પિતા પુત્રને જેમ; પણ તેમ છતાં, તેમની અમાપ સ્નેહવશ, મારા અજ્ઞાનથી થયેલા બધા અપમાન સહન કર્યા. હવે, હે રાજન, એ પરમાત્મા, અતિપ્રિય મિત્ર અને સાથી વિના, મારું હૃદય ખાલી છે; જીવનના પંથ પર, તેમનાં મહાન કાર્યોની રક્ષા છતાં, હું એવી સ્ત્રી જેવી બની ગયો છું જે ચોરોથી હારી અને અસહાય રહી ગઈ હોય. એ ધનુષ્ય, એ બાણ, એ રથ, એ ઘોડા, અને હું – જેમણે રાજાઓ પણ વંદન કરતા – હવે ક્ષણમાં જ શક્તિવિહિન અને નિષ્પ્રયોજક થઈ ગયા, જાણે માયાના જાદુથી રાખમાં ફેંકાયેલા હવનકુંડ જેવા. હે રાજન, તમારી ઇચ્છાથી, યદુવંશીઓ – જે પોતાના શહેર માટે પણ સાચા મિત્ર નહોતા – બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી ભ્રમિત થઈ, એકબીજાને મુક્કા મારી મારવા લાગ્યા. વરુણી મદિરા પીધા બાદ, મદમાં ઉશ્કેરાયેલા, એકબીજાને ઓળખ્યા વિના, પોતે જ લડી પડ્યા અને માત્ર ચાર-પાંચ જ બચ્યા. હે રાજન, ભગવાનના ગૂઢ કાર્યનો એ સ્વભાવ છે – એના આયોજનથી જ જીવ એકબીજાનો નાશ કરે છે, અને એકબીજાનું પોષણ પણ કરે છે. જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચરનો ભક્ષણ કરે છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ શક્તિશાળી દુર્બળને પરાજય આપે છે. આ રીતે, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર હલકો કર્યો, યદુવંશના મહાબળીઓને જ એકબીજાના હાથે વિનાશ કરાવ્યો, જેમ શક્તિશાળી દુર્બળને નાશ કરે છે. ભગવાન ગોવિંદના સમય, સ્થાન અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ વચન, જે હૃદયને શાંત કરે છે અને સ્મરણ કરતાં મનને મોહી લે છે. સૂતજી કહે છે: આમ, અર્જુન ભગવાન કૃષ્ણના કમળચરણોમાં ગાઢ ભાવથી ધ્યાન માંડતા, તેમનું મન શાંત અને શુદ્ધ બન્યું. અર્જુન, જેમનું મન ભક્તિ અને સતત વાસુદેવના સ્મરણથી બધા અવશેષ દોષોથી મુક્ત થયું હતું, તેઓ પરમ ચેતનામાં સ્થિર થયા. એ મહાન અર્જુને, યુદ્ધક્ષેત્રે ભગવાને ગાયું તે જ્ઞાન સ્મરણ કરીને, સમય, પ્રારબ્ધ અને મોહના અંધકારને જીત્યા. બ્રહ્મસ્થિતિ પામી, દુઅૈતના બધા સંશયો ત્યજી, તેઓ ગુણાતીત સ્વરૂપે લીન થયા, દેહભાવથી પર થયા અને જન્મમરણથી મુક્ત બન્યા. યુધિષ્ઠિરે, મનને સ્થિર કરીને, ભગવાનના વિયોગ અને યદુવંશના અંતનાં સમાચાર સાંભળી, ઉચ્ચ માર્ગે જવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. પૃથા (કુંતી) એ પણ, અર્જુન પાસેથી યદુવંશના વિનાશ અને ભગવાનના વિદાયના સમાચાર સાંભળી, મનને પરમ ભગવાનમાં એકાગ્ર કરી, જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ ગઈ. જે ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર હલકો કર્યો, એ અજન્મા ભગવાને એ દેહ ત્યજી દીધો, જેમ કાંટો કાંટાથી કાઢી બંને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જેમ નટ જુદા-જુદા રૂપ ધારણ કરે છે અને પછી છોડે છે, તેમ ભગવાને પણ પૃથ્વીનો ભાર ઉતારી એ દેહ ત્યજી દીધો. જ્યારે મુકુંદ – એ પાવન સ્વરૂપવાળા ભગવાન – પૃથ્વી પરથી વિદાય લીધા, એ જ ક્ષણે, કલિયુગ, અધર્મનું કારણ, એ લોકોમાં પ્રવેશી ગયો, જેમનું મન જાગૃત નહોતું. યુધિષ્ઠિરે, વિવેકી અને બુદ્ધિશાળી, કલિયુગની આગમનને પોતાના શહેર, રાજ્ય, ઘરમાં અને સ્વયંમાં – લોભ, અસત્ય અને હિંસાના રૂપે – જોઈને, વિદાય લેવા તૈયારી કરી. તેમણે પોતાના પૌત્રને, ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન, હસ્તિનાપુરમાં ગંગાના કિનારે પૃથ્વીનો રાજા બનાવ્યો. મથુરામાં વજ્રને શૂરસેનોના અધિપતિ તરીકે સ્થાપિત કર્યા, અને પછી યોગ્ય વિધિથી અગ્નિપાન કર્યું. ત્યાં, બધાં સંબંધો, અનુયાયી, સંપત્તિ – બધું ત્યજી, સ્વામિત્વ અને અહંકારમાંથી મુક્ત થઈ, બધા બંધન કાપી નાખ્યા. પોતાની વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં, શ્વાસને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, એ અવસ્થામાં પ્રવેશ્યા. પાંચ તત્વોને એકબીજામાં અને પછી એકતામાં લીન કરી, સર્વેને આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મનમાં અર્પણ કર્યા. વલ્કલ પહેરી, ઉપવાસથી, જટાવાળાં, ઉઘાડા મસ્તક, જાણે મૂર્ખ, ઉન્મત્ત કે પાગલ હોય તેમ દેખાતા, પોતાની સાચી દશા દર્શાવી. અલિપ્ત, કાન ન આપતા, જાણે બહેરા હોય તેમ, પૂર્વજ મહાત્માઓએ જે માર્ગ પકડ્યો, એ ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા, હૃદયમાં પરમ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરતા, જ્યાંથી પાછા આવવું નથી. બધા ભાઈઓ પણ, દૃઢ નિશ્ચય કરીને, તેમને અનુસરે છે, કારણ કે પૃથ્વી કલિયુગના અધર્મથી સ્પર્શાઈ અને પીડાઈ ગઈ હતી. સર્વકર્મો પૂર્ણ કરીને, આત્માના પરમ લક્ષ્યને જાણી, તેઓએ મન ભગવાન વૈકુંઠપતિના કમળચરણોમાં સ્થિર કર્યું. અડગ ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી, મન માત્ર પરમ નારાયણના ધામમાં સ્થિર કર્યું. એમ કરીને, તેઓએ એ અતિ દુર્લભ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી, જે ઇન્દ્રિયસુક અને અશુદ્ધિમાં આસક્ત લોકોને મળતી નથી, પણ માત્ર શુદ્ધ આત્માને જ પ્રાપ્ત થાય છે.