શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન દુ:ખ અને ખાલીપાની ભાવનાથી, ભગવાન કૃષ્ણના વિયોગમાં, યુધિષ્ઠિરને કહે છે: “માત્ર એક ક્ષણ માટે પણ કૃષ્ણથી વિયોગ થાય ત્યારે આખું વિશ્વ નિરાશ જણાય છે; તેમના ગુણગાનથી વંચિત, હું તો જીવતો જ મરી ગયો છું એમ કહેવાય છે. એ જ કૃષ્ણની શરણમાં આવીને, હું દ્રુપદના સ્વયંવર ગૃહમાં ગયો હતો, જ્યાં અનેક ગર્વીલા રાજાઓ ભેગા થયા હતા; તેમના આશ્રય અને શક્તિથી, હું એ રાજાઓને પરાજિત કરી, સ્પર્ધા જીતી અને દ્રૌપદી — કૃષ્ણાને — પ્રાપ્ત કરી. કૃષ્ણની હાજરીમાં, મેં ખાંડવ વન અગ્નિને અર્પણ કર્યું, અને ઈન્દ્ર તથા તેમના દળોને પરાજિત કરીને, માયા દ્વારા નિર્મિત અદભુત સભા પ્રાપ્ત કરી; એ પછી, તારા યજ્ઞમાં ચારે દિશાના રાજાઓએ શ્રદ્ધાપૂર્વક ભેટો આપી. તારી શક્તિથી, ભીમ — તારો યુવાન અને શક્તિશાળી ભાઈ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથીઓ જેટલી હતી — તેણે યજ્ઞ માટે પૃથ્વીના રાજાઓને પરાજિત કર્યા, અને તેઓએ ભેટો આપી. પણ એ મહાયજ્ઞમાં, તારી પત્ની, રાજસૂય વિધિ માટે સજ્જ, જુગારીઓ દ્વારા સભામાં અપમાનિત થઈ; તેના વાળ છૂટા થઈ ગયા, રડતી રહી, રક્ષકો પરાજિત થયા — એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુ:ખ સહન કર્યું. કૃષ્ણે અમને જંગલમાં, દુર્વાસા દ્વારા પીડિત, શત્રુઓના હુમલા, અને શાકભાજી પર જીવી રહ્યા ત્યારે, દરેક મુશ્કેલીમાં રક્ષા કરી; એ કૃપાથી ત્રણેય લોક સંતોષ પામ્યા, અને પાણી જેવી ભયજનક પરિસ્થિતિમાં પણ અમને બચાવ્યા. મારી શક્તિથી, મહાદેવ પણ યુદ્ધમાં આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, અને પોતાનો ત્રિશૂલ મને આપી દીધો; એ જ શરીરે, હું ઈન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન પ્રાપ્ત કરું છું. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બે બળવાન હાથ — ગાંડીવથી ચિહ્નિત, દુશ્મનોનો નાશ કરવા માટે — દેવતાઓ, ઈન્દ્ર સહિત, મારા આશ્રયમાં આવ્યા, પણ હવે, કૃષ્ણના વિયોગથી, હું સામાન્ય માનવીની જેમ શક્તિથી વંચિત છું. કૃષ્ણના અનુકંપાથી, હું એક જ રથ પર, કુરુ સેના જેવી વિશાળ સેના પાર કરી, દુશ્મન પાસેથી અનેક ધન-રત્ન મેળવી, અને તેમના તેજસ્વી મુકુટો છીનવી લીધા. યુદ્ધમાં, કૃષ્ણ શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં અગ્રણી બની, મારા આગળ ચાલી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય જેવા મહાયોદ્ધાઓ સામે — તેમના દૃષ્ટિથી, દુશ્મન નેતાઓની તાકાત અને મન પર કાબૂ મેળવી લીધો. કૃષ્ણની કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાયોદ્ધાઓના અવિનાશી અને પ્રબળ હથિયારો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ રાક્ષસોના હથિયારો નૃહરી — હરિના સેવક —ને સ્પર્શી શક્યા નહીં. પ્રભાસના યુદ્ધમાં, દુશ્મનોથી ઘેરાયેલા, જ્યારે મારા ઘોડા થાકી ગયા હતા અને હું જમીન પર હતો, ત્યારે પણ, ભગવાનના પ્રભાવથી, દુશ્મન રથીઓ મુંઝાઈ ગયા અને મને હલાવી શક્યા નહીં. કૃષ્ણના રમૂજી, મીઠા શબ્દો — ‘પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!’ — એ સ્મિત સાથે, મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને યાદ કરું ત્યારે પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગળી જાય છે. એ જ મિત્ર સાથે, હું એક જ પથારી, બેઠક, ચાલ, વાતચીત, ભોજનમાં ભાગીદાર હતો; ક્યારેક હું તેમને મારી જેટલા સમજતો, મિત્ર-મિત્રની જેમ કે પિતા-પુત્રની જેમ, અને મારી અજ્ઞાનતાથી થયેલી ભૂલો પણ તેમણે પ્રેમથી સહન કરી. હવે, એ પરમાત્મા, એ પ્રિય મિત્રના વિયોગથી, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનના માર્ગ પર, તેમનાં મહાન કાર્યોની રક્ષા હોવા છતાં, હું ચોરીથી પરાજિત થયેલી સ્ત્રીની જેમ નિરાધાર છું. એ ગાંડીવ, તીરો, રથ, ઘોડા, અને હું — જેને રાજાઓ પણ નમતા — એક ક્ષણમાં જ અશક્ત અને નિરર્થક થઈ ગયા, જેમ માયાજાળથી ભસ્મમાં સમર્પિત અર્પણ. યુધિષ્ઠિર, તારી ઈચ્છાથી, યદુઓ — પોતાના શહેરના સાચા મિત્રો ન હતા — બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી મુંઝાઈ, એકબીજાને મુક્કા મારવા લાગ્યા. વરુણી દ્રાક્ષારસ પીધા પછી, ઉન્માદિત મનથી, એકબીજાને ઓળખ્યા વગર લડી પડ્યા, અને માત્ર ચાર-પાંચ બચ્યા. આ ભગવાનના અદભુત કાર્યોની રીત છે: જીવ એકબીજાને નાશ કરે છે, અને foster પણ કરે છે — એમ ભગવાનની વ્યવસ્થા છે. પાણીમાં મોટા જલચર નાના જલચરને ખાઈ જાય છે, એ જ રીતે, માનવોમાં શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. આમ, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવા માટે યદુઓને એકબીજાને નાશ કરાવ્યો, જેમ શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. ગોવિંદના સમય, સ્થાન, અને પરિસ્થિતિ અનુસાર બોલાયેલા શબ્દો, હૃદયની પીડા શમાવે છે અને યાદ કરનારનું મન મોહી લે છે. સૂત કહે છે: અર્જુન, કૃષ્ણના પદ પદ પર ગાઢ ભક્તિથી ચિંતન કરતાં, મન શાંત અને શુદ્ધ થઈ ગયું. અર્જુન, જેનું મન વાસુદેવના ચરણોમાં સતત ચિંતન અને ભક્તિથી બાકી રહેલી અશુદ્ધિથી મુક્ત થઈ ગયું, એ પરમ ચેતનામાં સ્થિર થઈ ગયો. એ મહાબલી અર્જુન, ભગવાને યુદ્ધમાં સંભળાવેલી જ્ઞાનને સ્મરે છે, અને સમય, દૈવ, અને મોહના અંધકારને પાર કરે છે. બ્રહ્મસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, દુ:ખથી મુક્ત, દ્વંદ્વના બધા સંશયો દૂર થઈ ગયા, અને પ્રકૃતિથી પર, દેહ-અભિધાન વગર, જન્મ-મૃત્યુથી પર થઈ ગયો. યુધિષ્ઠિર, મન સ્થિર કરીને, ભગવાનના વિયોગ અને યદુઓના અંતની વાત સાંભળી, ઉચ્ચ માર્ગે જવાનો નિશ્ચય કરે છે. પૃથા પણ, અર્જુન પાસેથી યદુઓના નાશ અને ભગવાનના વિયોગની વાત સાંભળી, મનને પરમ ભગવાનમાં એકાગ્ર કરી, જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી બહાર આવી ગઈ. જે ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો, એ અજન્મા ભગવાને એ શરીર પણ છોડી દીધું, જેમ એક કાંટાથી બીજું કાંટું કાઢીને બંને ફેંકી દે. જેમ કલાકાર માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરે અને પછી છોડી દે, તેમ ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરીને એ દેહ પણ ત્યાગી દીધો. મુકુંદ — ભગવાન — જ્યારે પૃથ્વી પરથી પોતાના શુભ રૂપ સાથે વિદાય થયા, ત્યારે જ કલી — અધર્મનો કારણ — એ જાગૃત મન ન હોય એવા લોકો પર અસર કરવા લાગ્યો. યુધિષ્ઠિર, જ્ઞાનવાન અને વિવેકી, કલીના આગમનને — શહેર, રાજ્ય, ઘર અને પોતાના મનમાં — લોભ, અસત્ય, હિંસા રૂપે દેખી, વિદાય માટે તૈયાર થયા. રાજાએ, પોતાના પૌત્રને, જે ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન હતો, હસ્તિનાપુરમાં, ગંગા કિનારે, પૃથ્વીનો રાજા બનાવી સ્થાપિત કર્યો. મથુરામાં, વજ્રને શુરસેનાઓના મુખ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યો, અને યોગ્ય વિધિથી, અગ્નિ પાન કર્યો. ત્યાં, તમામ સંબંધો — પરિવાર, અનુયાયીઓ, સંપત્તિ — ત્યાગી, મમતા અને અહંકારથી મુક્ત થઈ, બધા બંધન છૂટા કર્યા. પોતાના વાણીને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયો અંધકારમાં, outgoing શ્વાસને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, વિલય અવસ્થામાં પ્રવેશ કર્યો. પાંચ તત્વોને એકબીજા અને પછી એકતામાં અર્પણ કર્યા, પછી બધું આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કર્યું. બારક, ઉપવાસ, જટાવાળું માથું, ખુલ્લું માથું — એવા રૂપે, જાણે મૂર્ખ, ઉન્માદિત કે ભયગ્રસ્ત હોય, પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. નિરલિપ્ત, જાણે બહેર હોય, અવગણન કરીને, ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા, જેમ મહાન આત્માઓએ પહેલાં કર્યું, હૃદયમાં પરમ બ્રહ્મનું ચિંતન કરતા, જ્યાંથી પાછા આવવું નથી. તેમના બધાં ભાઈઓએ પણ, દૃઢ નિશ્ચયથી, તેમને અનુસરી લીધા, કેમ કે પૃથ્વીના લોકો કલી — અધર્મના મિત્ર —થી પીડિત અને સ્પર્શિત થઈ ગયા હતા.