શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન, પોતાના મિત્ર, સ્નેહ અને આત્મીયતાની યાદમાં, પોતાની સેવામાં રથચાલક તરીકે અને અન્ય અનેક રૂપોમાં શ્રીકૃષ્ણના સ્મરણથી, આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી, પોતાના મોટા ભાઈ યુધિષ્ઠિરને સંબોધન કરે છે. અર્જુન કહે છે: “હે મહારાજ, મને હરિએ, જે મારા સગા તરીકે પ્રગટ થયા, ભુલાવી દીધો છે; જેમણે મારી એવી શક્તિ દૂર કરી, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દેતી હતી. તેમના વિયોગમાં, એક પળ પણ વિતાવવી દુખદ લાગે છે; તેમના ગુણગાન વિના, હું જાણે જીવતો જ નથી. તેમના આશ્રયથી, હું દ્રુપદના સ્વયંવર ખાતે, જ્યાં અનેક અહંकारी રાજાઓ ભેગા થયા હતા, તેમને પરાજય આપીને, સ્પર્ધા જીતી, દ્રૌપદી (કૃષ્ણા)ને મેળવ્યો. તેમની હાજરીમાં, મેં ખાંડવ વન અગ્નિને અર્પણ કર્યું, ઇન્દ્ર અને તેમના સેના પર જીત મેળવી, માયા દ્વારા બનેલી અદભૂત સભા પ્રાપ્ત કરી; અને રાજાઓએ ચાર દિશાઓમાંથી તમારા યજ્ઞ માટે ભેટો લાવી. તમારી શક્તિથી, ભીમ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથીઓ જેટલી હતી, પૃથ્વીના રાજાઓને યજ્ઞ માટે જીત્યા; અને એ રાજાઓએ ભેટો લાવી. તમારા મહા યજ્ઞમાં, તમારી પત્ની, રાજસૂય માટે શણગારેલી, સભામાં જુગારીઓ દ્વારા અપમાનિત થઈ, તેના વાળ ખુલ્યા, રક્ષકો હાર્યા, અને એ સ્ત્રીઓએ ઘણું સહન કર્યું. શ્રીકૃષ્ણે અમને વનમાં, દુર્વાસા દ્વારા થયેલા કષ્ટ, દુશ્મનોના હુમલા, અને શાકભાજી પર જીવીને તમામ ઉપાય ખૂટી ગયા ત્યારે, ત્રણ લોકોએ સંતોષ પામ્યો તેમ, અમને ઝળહળતા જળમાં ઘેરાયેલા જોખમમાંથી બચાવ્યા. તમારી શક્તિથી, શિવજી, ત્રિશૂલધારી, પોતાના શસ્ત્રો પણ મને અર્પણ કર્યા; અને એ શરીરે, હું ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન પ્રાપ્ત કરું. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બળવાન બે હાથ, ગાંડીવ ધનુષથી ચિહ્નિત, દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસા પામ્યા, અને તેઓ મારી પાસે આશ્રય માંગતા; પણ હવે, હે ભગવાન, તમારી વિદાયથી, હું એ શક્તિથી વંચિત, સામાન્ય માણસ બની ગયો છું. તમારા કૃપાથી, હું એક રથમાં, કુરુ સેના જેવી અતુલ સેનાને પાર કરી, શૂરવીરોની બહાદુરી દર્શાવી, દુશ્મન પાસેથી અનેક રત્ન-માણક મેળવ્યા, અને તેમના તેજસ્વી મુકુટ પણ લઈ આવ્યો. રથચાલકોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃષ્ણ, મારા આગળ-આગળ, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે spotless રાતોમાં રથમંડળ શોભાવતો, તેમની નજરથી દુશ્મનોના નેતાઓનું બળ અને મન subdued થયા. કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહારથીઓના અચૂક અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો મને સ્પર્શી શક્યા નહિં, જેમ દૈત્યોના શસ્ત્રો હરિના દાસ નૃહરીને સ્પર્શી શક્યા નહિં. પ્રભાસા યુદ્ધમાં, દુશ્મનોના ઘેરાવમાં, શ્રીકૃષ્ણે, જેમના કમલપાદો મુક્તિ માટે પૂજાય છે, મને રક્ષા કરી; મારા ઘોડા થાકી ગયા, હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં દુશ્મન રથચાલકો, તેમના મન શ્રીકૃષ્ણના પ્રભાવથી ભટકી ગયા, મારી તરફ હુમલો કરી શક્યા નહિં. શ્રીકૃષ્ણના રમૂજી, સુંદર શબ્દો—‘હે પાર્થ! હે અર્જુન! મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!’—મારા હૃદયમાં સ્પર્શ કરે છે, અને જ્યારે હું એ યાદ કરું, તો મારું પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગળી જાય છે. એક જ બેડ, બેઠક, ચાલવું, વાતચીત, ભોજન—આ બધામાં, હું ઘણીવાર તેમને મારા સમાન મિત્ર માનતો, અને પિતાએ પુત્ર સાથે હોય, તેમ પણ; પણ તેમની મહાન સ્નેહથી, તેમણે મારી અજ્ઞાનવશ થયેલી ભૂલ સહન કરી. હવે, હે રાજા, એ પરમાત્મા, મારા પ્રિય મિત્ર અને સગા વિના, મારું હૃદય ખાલી છે; જીવનના માર્ગ પર, તેમની મહાન લીલા હોવા છતાં, હું જાણે ચોરો દ્વારા હારેલી સ્ત્રી જેવો, નિરાધાર છું. એ ધનુષ, તીરો, રથ, ઘોડા, અને હું રથચાલક—જેની સામે રાજાઓ પણ નમતા—આ બધું એક પળમાં, માયાની જાદૂથી, રાખમાં ફેંકાયેલા હવન સમાન, નિરર્થક અને નિશક્ત બની ગયું. તમારા ઇચ્છાથી, યદુઓ, જેઓ પોતાના શહેરના સચ્ચા મિત્ર નહિં હતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી ભટકી ગયા અને એકબીજાને મુક્કાથી મારવા લાગ્યા. વરુણી મદ પીને, ઉત્સાહિત મનથી, એકબીજાને ઓળખ્યા વિના, એકબીજામાં યુદ્ધ કર્યું, માત્ર ચાર-પાંચ બચ્યા. હે રાજા, ભગવાનની અદ્ભૂત લીલા એવી છે: જીવ એકબીજાને નાશ કરે છે, અને fostering પણ કરે છે, એમ ભગવાનના વ્યવસ્થાથી. પાણીમાં, મોટા જલચર નાના જલચરને ખાઈ જાય છે; મનુષ્યોમાં પણ, શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. આમ, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર યદુઓને એકબીજાને નાશ કરાવી દૂર કર્યો, જેમ શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. ગોવિંદના સમય, સ્થલ અને પ્રસંગને અનુરૂપ બોલેલા શબ્દો, જે હૃદયની પીડા શાંત કરે છે, યાદ કરતા મનને મોહી લે છે. સૂતજી કહે છે: અર્જુન, શ્રીકૃષ્ણના કમલપાદો પર ગાઢ સ્નેહથી ધ્યાન કરી, મન શાંત અને પવિત્ર થયું. અર્જુન, શ્રીવાસુદેવના પદ પર ભક્તિ અને સતત ધ્યાનથી, તમામ અવશેષ અશુદ્ધિમાંથી મુક્ત, પરમ ચેતનામાં સ્થિર થયા. એ મહાન અર્જુન, ભગવાને યુદ્ધભૂમિમાં સંભળાવેલી જ્ઞાનની સ્મૃતિથી, સમય, ભાગ્ય અને ભ્રમના અંધકાર પર વિજય મેળવી. બ્રહ્મસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, દુઃખથી મુક્ત, દ્વિત્વના તમામ સંશય દૂર કરીને, પ્રકૃતિના ગુણોથી પર, શરીર-અભિપ્રાયથી મુક્ત, જન્મ-મૃત્યુથી પર થયા. યુધિષ્ઠિર, મન સ્થિર કરીને, ભગવાનના વિદાય અને યદુ વંશના અંતની ખબર સાંભળીને, ઉંચા માર્ગે જવાની તૈયારી કરી. પૃથા (કુંતી) પણ, અર્જુનથી યદુઓના નાશ અને ભગવાનના વિદાય વિશે સાંભળીને, મન પરમ ભગવાનમાં એકમાત્ર ભક્તિમાં સ્થિર કર્યું, અને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી બહાર આવી. જે ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો, એ અજન્મા ભગવાને એ શરીર, એક कांટા બીજા कांટાથી દૂર થાય તેમ, બંનેને ત્યજી દીધું. જેમ એક અભિનેતા માછલી વગેરે રૂપ ધારણ કરે અને પછી ત્યજી દે છે, તેમ ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરીને એ શરીર ત્યજી દીધું. મુકુંદ, ભગવાન, જ્યારે પૃથ્વી પરથી પોતાની શુભ કાયાની સાથે વિદાય લીધા, એ જ ક્ષણે, કલિ—અધર્મનું કારણ—એવા લોકો પર અસર કરવા લાગ્યો, જેમનું મન જાગૃત નહતું. યુધિષ્ઠિર, બુદ્ધિશાળી, કલિનું આગમન શહેર, રાજ્ય, ઘર, અને પોતાના મનમાં—લોભ, અસત્ય, હિંસા રૂપે—જોતાં, વિદાયની તૈયારી કરી. મહારાજે, પોતાના પૌત્રને, જે ગુણ અને અનુશાસનમાં સમાન હતો, હસ્તિનાપુરમાં, ગંગાના કિનારે, પૃથ્વીના રાજા તરીકે સ્થાપિત કર્યો. મથુરામાં, વજ્રને શૂરસેનોના મુખ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યો, અને યોગ્ય વિધિ પછી, ભગવાને યજ્ઞની અગ્નિ પી. ત્યાં, તેમણે તમામ સંબંધો—સગા, અનુયાયીઓ, સંપત્તિ—છોડી, મમતા અને અહંકારથી મુક્ત, તમામ બંધન તોડી નાખ્યા. પોતાના બોલને મનમાં, મનને શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં, outgoing શ્વાસને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, વિલયસ્થિતિમાં પ્રવેશ કર્યો. પાંચ તત્વોને એકબીજામાં, અને પછી એકતામાં, પછી સર્વેને આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કર્યા. છાલના વસ્ત્ર, ઉપવાસ, જટાવાળું મસ્તક અને ખુલ્લું માથું, જાણે મૂર્ખ, પાગલ કે ભુતગ્રસ્ત હોય, એમ દેખાઈ, પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.