શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અર્જુન, ભગવાન કૃષ્ણના વિયોગમાં, પોતાના દુ:ખને રોકવા માટે ખૂબ જ પ્રયાસ કરે છે, હાથ વડે આંખો પુંછે છે અને ભગવાનની અણગમતી હાજરીથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે. પોતાના અને કૃષ્ણના મિત્રતા, ઘનિષ્ઠતા, પ્રેમ અને રથચાલક તરીકેની સેવા જેવી યાદોને મનમાં લાવી, અર્જુન, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે, પોતાના મોટા ભાઈ યુધિષ્ઠિરને સંબોધે છે. અર્જુન કહે છે: “મહાન રાજા, હરીએ, જે મારા સગા તરીકે આવ્યા હતા, મને ભ્રમમાં નાખ્યો છે; જેમના આશ્ચર્યજનક શક્તિથી દેવતાઓ પણ આશ્ચર્યમાં પડ્યા હતા, એ શક્તિ હવે મારી પાસેથી લઈ લીધી છે. કૃષ્ણથી માત્ર એક ક્ષણ માટે પણ વિયોગ થાય તો આખા જગતને નિરાસ લાગે છે; તેમના ગુણગાન વગર હું જાણે મરી ગયો છું, એમ કહેવાય છે. કૃષ્ણના આશ્રયમાં, મેં દ્રુપદના સ્વયંવરમાં, જ્યાં ગર્વીલા રાજાઓ ભેગા થયા હતા, તેમની શક્તિથી તેમને હરાવ્યા અને કૌશલ્યથી સ્પર્ધા જીતી, દ્રૌપદીને મેળવ્યા. કૃષ્ણની હાજરીમાં, મેં ખાંડવ વન અગ્નિને અર્પણ કર્યું, ઇન્દ્ર અને તેમના દળોને જીત્યા, માયા દ્વારા બનાવેલો અદભૂત સભા મંડપ મેળવ્યો, અને તમારા યજ્ઞ માટે રાજાઓએ ચારે દિશાથી ભેટો લાવી. તમારી શક્તિથી, ભીમ, તમારા નાના ભાઈ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથીઓ જેટલી હતી, તેણે પૃથ્વીના રાજાઓને મહાયજ્ઞ માટે હરાવ્યા; અને એ રાજાઓ, subdued for the sacrifice, ભેટો લાવી. તમારા મહાયજ્ઞમાં, તમારી પત્ની, રાજસૂય યજ્ઞ માટે સજ્જ, જુગારીઓ દ્વારા સભામાં અપમાનિત થઈ, તેના રડતાં આંસુ તમારા પગ પાસે પડ્યા, તેના વાળ ખુલ્લા થઈ ગયા, અને રક્ષકો હાર્યા—એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુ:ખ સહન કર્યું. કૃષ્ણે અમને વનમાં, દુર્વાસાના દુ:ખદ કષ્ટો, શત્રુઓના હુમલા, અને શાકભાજી પર જીવી રહ્યા ત્યારે, બધા ઉપાય ખૂટી ગયા ત્યારે, રક્ષા કરી; જેમના કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા, એમ અમને જળમાં ઘેરાયેલા જોખમોમાં પણ તેમણે બચાવ્યા. તમારી શક્તિથી, મહાદેવ, ત્રિશૂળધારી, પોતાની પત્ની સાથે, યુદ્ધમાં આશ્ચર્યમાં પડ્યા અને પોતાનો શસ્ત્ર મને આપી દીધો; અને આ જ શરીરથી, મેં ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન મેળવ્યું. ત્યાં, આનંદ માણતા, મારા બે મજબૂત હાથ, ગાંડીવ ધનુષથી ચિહ્નિત, શત્રુઓને નાશ કરવા માટે, દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર દ્વારા પ્રશંસિત થયા, જેઓ મારી પાસે આશ્રય માટે આવ્યા; પણ હવે, ભગવાનના વિયોગથી, હું એ શક્તિથી વંચિત, સામાન્ય મનુષ્ય બની ગયો છું. કૃષ્ણની કૃપાથી, હું એકલાં રથમાં, કુરુ સૈન્યના અશ્મિત સાગર પાર કરી, મહાન વીરતા દેખાડી; શત્રુઓ પાસેથી ઘણું ધન અને રત્નો મેળવ્યા, અને તેજસ્વી મુકુટો તેમના માથેથી લઈ લીધા. યુદ્ધમાં, કૃષ્ણ રથચાલક તરીકે, મારા આગળ ચાલતા, શ્રેષ્ઠ રથોની વૃત્તમાં શોભા પામતા, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય અને અન્ય સામે, માત્ર કૃષ્ણના નજરથી, મારા શત્રુઓની તાકાત અને મનને subdued કર્યું. કૃષ્ણની કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાવીરોની શક્તિશાળી અને અવિનાશી અસ્ત્રો મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ રાક્ષસોના શસ્ત્રો હરિના સેવક નૃહરીને સ્પર્શી શક્યા નહીં. પ્રભાસાના યુદ્ધમાં, દુષ્ટો દ્વારા ઘેરાયેલા, ભગવાન, જેમના કમળ જેવા પગ ગુણવાન લોકો મુક્તિ માટે પૂજે છે, તેમણે મને રક્ષા કરી; મારા ઘોડા થાકી ગયા, હું પૃથ્વી પર ઊભો હતો, પણ દુશ્મન રથચાલકો, કૃષ્ણના પ્રભાવથી મૂંઝાઈ, મને હુમલો કરી શક્યા નહીં. કૃષ્ણના રમણीय, ભવ્ય શબ્દો—‘પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!’—રાજા, મારા હૃદયને સ્પર્શે છે, અને યાદ આવે ત્યારે પથ્થર જેવું હૃદય પણ પિગળી જાય છે. એક જ બેડ, બેઠકો, ચાલ, વાતચીત અને ભોજનમાં ભાગ લેતા, હું ઘણીવાર કૃષ્ણને મારી સમાન, મિત્ર તરીકે, કે પિતા-પુત્ર જેવી ભૂલથી, માની બેઠો; છતાં, તેમના મહાન પ્રેમથી, તેમણે મારી અજ્ઞાનમાં થયેલી ભૂલો સહન કરી. હવે, રાજા, એ પરમ પુરુષ, મારા હૃદયના મિત્ર અને પ્રિય સાથી વગર, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનના માર્ગ પર, તેમનાં મહાન કાર્યોની રક્ષા હોવા છતાં, હું જાણે ચોરો દ્વારા હરાઈ ગયેલી, લાચાર સ્ત્રી જેવો છું. એ ધનુષ, એ તીરો, એ રથ, એ ઘોડા અને હું રથચાલક તરીકે—જેઓ સામે રાજાઓ પણ નમતા—એક ક્ષણમાં જ અશક્ત અને નિરર્થક બની ગયા, જાણે માયાના જાદુથી રાખમાં ફેરવાયેલી અર્પણ. રાજા, તમારી ઇચ્છાથી, યદુઓ, જે પોતાના શહેરના સાચા મિત્ર નહોતા, બ્રાહ્મણોના શ્રાપથી ભ્રમિત થઈ, એકબીજાને મુઠ્ઠીઓથી મારવા લાગ્યા. વારુણી મદિરા પીધા પછી, માદકતા કારણે, એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં, અને એકબીજામાં યુદ્ધ કરીને માત્ર ચાર-પાંચ બચ્યા. રાજા, ભગવાનના અદભૂત કાર્યોનો એ જ નિયમ છે: જીવો એકબીજાને નાશ કરે છે, અને fostering પણ કરે છે, એના આયોજનથી. જેમ પાણીમાં મોટા જલચર નાના જલચરોને ખાય છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. આ રીતે, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર હટાવવા માટે, યદુઓને એકબીજાને નાશ કરાવ્યા, જાણે શક્તિશાળી નબળા પર વિજય મેળવે છે. ગોવિંદના એ શબ્દો, સમય, સ્થળ અને સંજોગ મુજબ, હૃદયના દુ:ખને શાંત કરે છે, અને યાદ કરનારના મનને આકર્ષે છે. સૂત કહે છે: આ રીતે, અર્જુન, કૃષ્ણના કમળ જેવા પગમાં ઊંડા પ્રેમથી ધ્યાન કરતા, તેના મન શાંત અને શુદ્ધ થઈ ગયું. અર્જુન, વાસુદેવના પગમાં સતત ભક્તિ અને ધ્યાનથી, મનના બધા અવશેષ દૂષણોથી શુદ્ધ થઈ, પરમ ચેતનામાં સ્થિર થઈ ગયો. એ મહાન અર્જુન, ભગવાને યુદ્ધમાં ગાયેલી જ્ઞાનને યાદ કરી, સમય, ભાગ્ય અને મોહના અંધકારને પાર કરી ગયો. બ્રહ્મની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, દુ:ખમાંથી મુક્ત, દ્વિત્વના સર્વ સંશયો દૂર કરીને, પ્રકૃતિના ગુણોથી પર, શરીર-આસક્તિ વગર, જન્મથી ઉપર થઈ ગયો. યુધિષ્ઠિર, મન શાંત કરીને, ભગવાનના વિયોગ અને યદુ વંશના અંતની વાત સાંભળી, ઉંચા માર્ગે જવાની નિશ્ચય કર્યો. પૃથા (કુંતી) પણ, અર્જુન પાસેથી યદુઓના વિનાશ અને ભગવાનના વિયોગની વાત સાંભળી, મનને પરમ ભગવાનમાં એકમાત્ર ભક્તિમાં સ્થિર કર્યું, અને જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી બહાર આવી ગઈ. જે પૃથ્વીનો ભાર હટાવનાર, અજન્મા ભગવાન, એ શરીર ત્યાગી, જાણે એક કાંટાથી બીજું કાઢીને, બંને કાંટા ફેંકી દે. જેમ એક અભિનેતા માછલી અને અન્ય રૂપ ધારણ કરે છે અને પછી ત્યાગે છે, તેમ પૃથ્વીનો ભાર હટાવનાર ભગવાને એ શરીર ત્યાગી દીધું. મુકુન્દ, ભગવાન, પોતાના શુભ રૂપ સાથે પૃથ્વી છોડી ગયા, એ જ ક્ષણે, કલિ, અધર્મનું કારણ, એ લોકો પર પ્રભાવી બન્યો, જેમના મન જાગૃત નહોતા. યુધિષ્ઠિર, બુદ્ધિશાળી અને વિવેકી, કલિના આગમનને—શહેર, રાજ્ય, ઘરમાં અને પોતામાં—લોભ, અસત્ય અને હિંસાથી જોઈ, વિમુક્ત થવા તૈયાર થયા. રાજા, પોતાના પૌત્રને, ગુણ અને શિસ્તમાં સમાન, ગંગા કિનારે, હસ્તિનાપુરમાં પૃથ્વીના રાજા તરીકે સ્થાપિત કર્યા. મથુરામાં, વજ્રને શૂરસેનોના મુખ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યા, અને યોગ્ય વિધિથી યજ્ઞમાં અગ્નિ પીધા. ત્યાં, રાજા, બધા સંબંધો—પરિવાર, અનુયાયીઓ, સંપત્તિ—છોડી, સ્વામિત્વ અને અહંકારથી મુક્ત, બધા બંધન ત્યાગી દીધા. તેમણે પોતાની વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, અન્ય ઇન્દ્રિયોને અંધકારમાં, outgoing શ્વાસને મૃત્યુમાં અર્પણ કરી, અને વિલયની સ્થિતિમાં પ્રવેશ કર્યો. પાંચ તત્વો એકબીજામાં, પછી એકતામાં, પછી સર્વને આત્મામાં, અને આત્માને અવિનાશી બ્રહ્મમાં અર્પણ કરી, સાધુએ સર્વ ત્યાગ કર્યો. આ રીતે, ભગવાનના વિયોગ, યદુઓના અંત, અને કલિના આગમન પછી, પાંડવો અને તેમના પરિવાર, ભગવાનના ચરણોમાં સ્થિર થઈ, સર્વ બંધનોથી મુક્ત, પરમ શાંતિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.