શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શુકદેવજી કહે છે: હે રાજન, તમામ જીવો માટે પોતાનું આત્મા જ સર્વથી વધુ પ્રિય છે; બાળકો કે ધન જેવી અન્ય વસ્તુઓ તો માત્ર એ આત્માના કારણે જ પ્રિય લાગે છે. શરીરધારી પ્રાણીઓમાં પોતાના આત્મા પ્રત્યે જે લગાવ છે, એવો લગાવ પુત્ર, ધન, ઘર અને અન્ય વસ્તુઓ પ્રત્યે નથી, કારણ કે એ બધું ‘મારું’ ભાવથી જોડાયેલું છે. અહીં સુધી કે જે લોકો શરીરને જ આત્મા માને છે, તેમના માટે પણ શરીર જેટલું પ્રિય નથી, જેટલા એ શરીર સાથે જોડાયેલા અન્ય લોકો પ્રિય લાગે છે. જો શરીરને ‘મારું’ માની લઈએ, તો પણ એ આત્મા જેટલું પ્રિય નથી; કારણ કે શરીર વૃદ્ધ થાય ત્યારે પણ જીવવા માટેની આશા જળવાયેલી રહે છે. આથી, તમામ જીવો માટે પોતાનો આત્મા જ સર્વથી વધુ પ્રિય છે; અને એ આત્મા માટે જ આ આખું જગત, ચલ અને અચલ, અસ્તિત્વમાં છે. હે રાજા, એ જ આત્મા, સર્વ આત્માનો આત્મા, શ્રીકૃષ્ણ છે; જગતના કલ્યાણ માટે, તે પોતાના માયા દ્વારા અવતરીને દેહ ધારણ કરે છે. જ્ઞાનીઓ માટે તો કૃષ્ણ જ અહીં સ્થાવર-જંગમ રૂપે વ્યાપ્ત છે; ભગવાનનું સ્વરૂપ જ સર્વત્ર છે, બીજું કંઈ પણ નથી. તમામ વસ્તુઓનું તત્વ સત્તામાં સ્થિર છે; અને ભગવાન કૃષ્ણ માટે પણ, એ જ સત્તા છે—એ સિવાય બીજું કંઈ સત્ય નથી. જે લોકોએ મુરારીના কোমળ ચરણ કમળનો આશ્રય લીધો છે, જેમનું યશ પવિત્ર અને મહાન છે, તેમના માટે સંસારસાગર વાછરડાની ખુરની છાપ જેટલો નાનકડો બની જાય છે; અને એ પરમ ગતિ, જ્યાં કદી દુઃખ સ્પર્શતું નથી, તેઓ પ્રાપ્ત કરે છે. હે રાજન, તમે પૂછ્યું તેમ, શ્રીહરિએ બાળપણમાં જે કૃત્યો કર્યા, અને યુવાનીમાં જે પ્રસિદ્ધિ મેળવી, તે બધું મેં તમને કહી દીધું છે. મુરારીના મિત્રો સાથેના આચરણ—દુષ્ટોનો સંહાર, વનમેદાનમાં રમણ, પ્રગટ અને અપ્રગટ રૂપ, અને પૃથ્વીના કલ્યાણ માટેના કાર્યો—આ બધું સાંભળવાથી અને ગાનથી મનુષ્ય સર્વ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે છુપાવાનું, પુલ બાંધવાનું, વાનરોની જેમ ઉછાળ મારવાનું અને અન્યો સાથેની બાળલીલાઓમાં તેઓએ વ્રજમાં પોતાનું બાળપણ વિતાવ્યું. આમ, સુતજી કહે છે: જ્યારે કૃષ્ણના મિત્ર, અર્જુન, પોતાના રાજવી ભાઈ દ્વારા, જે અનેક શંકાઓથી પીડાતા હતા અને કૃષ્ણથી વિયોગમાં દુઃખી હતા, નિર્વિકલ્પ થઈ ગયા, ત્યારે અર્જુનનું ચહેરું અને હૃદય કમળ દુઃખથી મલીન થઈ ગયેલું હતું, તેજ ઓછું થઈ ગયું હતું; તેઓ સતત પ્રભુના ચિંતનમાં લીન રહીને બોલી પણ શકતા નહોતા. ભારે પ્રયત્નથી તેમણે પોતાનું દુઃખ દબાવ્યું, હાથથી આંખો પુંછીને, પ્રભુના વિયોગથી થઈ રહેલા વિરહમાં તેઓ overwhelm થઈ ગયા. મિત્રતા, આત્મિયતા, અને કૃષ્ણના રથચાલક તરીકેનાં સંસ્મરણો સાથે, અર્જુને ભાઈને, રોણાં ભરેલા ગળે, સંબોધન કર્યું. અર્જુન કહે છે: હે મહારાજ, હું હરિ દ્વારા છલાયો છું, જે મારા સંબંધીમાં અવતરીને આવ્યો હતો; જેના દ્વારા મારી એવી શક્તિ હતી કે દેવતાઓ પણ ચકિત થઈ ગયા હતા, પણ હવે એ શક્તિ મારે પાસેથી લઈ લીધી છે. તેના વિયોગમાં એક ક્ષણ પણ જગત સુખદ લાગતું નથી; અને તેના યશથી વિમુખ થઈ ગયો છું, તો જાણે હું જીવતો જ નથી. તેના આશ્રયથી જ હું દ્રુપદના સ્વયંવરમાં ગયો, જ્યાં અનેક રાજાઓ હાજર હતા; તેના બળથી મેં તેમને પરાસ્ત કર્યા, સ્પર્ધા જીતી અને દ્રૌપદી મેળવી. તેના સાક્ષાત્કારે જ મેં અગ્નિદેવને ખાંડવ વન આપ્યું, અને ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવતાઓને જીત્યા; માયા દ્વારા બનેલું અદ્ભુત સભામંડપ પ્રાપ્ત કર્યું; અને રાજાઓએ સર્વ દિશાઓમાંથી તમારી યજ્ઞ માટે ભેટો આપી. તમારી શક્તિથી, હે રાજા, ભીમ, જેની તાકાત દસ હજાર હાથીઓ જેટલી હતી, તેણે મહાયજ્ઞ માટે પૃથ્વીના રાજાઓને જીત્યા; અને એ રાજાઓએ ભેટો આપી. તમારા મહાયજ્ઞમાં, જ્યારે તમારી પત્ની રાજસૂયના અલંકારથી સજ્જ હતી, ત્યારે જુગારીઓએ સભામાં તેના અપમાન કર્યું; રક્ષકો હારી ગયા ત્યારે તેના વાળ ખુલ્લા થઈ ગયા અને તેના આંસુ તમારા પગે પડ્યા—એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુઃખ સહન કર્યું. અમને જ્યારે દુર્વાસા દ્વારા વનમાં ભારે દુઃખ થયું, શત્રુઓએ આક્રમણ કર્યું, અને અમે ફક્ત શાકભાજી ખાઈને જીવતા હતા, ત્યારે પણ શ્રીકૃષ્ણે અમને રક્ષ્યા; એમની કૃપાથી, ત્રણેય લોક સંતોષ પામ્યા—even જ્યારે અમે જળમાં ઘેરાયા હતા, ત્યારે પણ. તમારી શક્તિથી, હે પ્રભુ, શિવજી પણ યુદ્ધમાં ચકિત થઈ ગયા અને પોતાનું શસ્ત્ર મને આપી દીધું; અને આ શરીરે જ મેં ઇન્દ્રના મહેલમાં વિશિષ્ટ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બંને બળવાન હાથ, ગાંડીવ ધનુષથી ચિહ્નિત, દેવતાઓ—even ઇન્દ્ર—મારી પ્રશંસા કરતા અને આશ્રય માંગતા હતા; પણ હવે, હે પ્રભુ, તમારી વિદાયથી, હું એ શક્તિથી વંચિત થઈ ગયો છું, સામાન્ય મનુષ્ય જેવો. જેનાં અનુકંપાથી, હે બંધુ, મેં એક માત્ર રથથી કુરુ સેના જેવી વિશાળ સેનાને પાર કરી, મહાન વીરતાનું પ્રદર્શન કર્યું; દુશ્મન પાસેથી ઘણું ધન અને રત્નો મેળવ્યા, અને તેમના મસ્તક પરથી તેજસ્વી મુકુટો ઉતારી લીધા. જે રથચાલક તરીકે યુદ્ધમાં મારા આગળ આગળ ચાલતા, શ્રેષ્ઠ રથોના વર્તુળમાં શોભતા, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે, માત્ર તેમના દૃષ્ટિથી જ દુશ્મન નેતાઓની શક્તિ અને મન પરાસ્ત થઈ જતા. જેનાં કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સાઇંધવ અને અન્ય મહાવીરોના અમોઘ અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ રાક્ષસોના શસ્ત્રો નૃસિંહ ભગવાનને સ્પર્શી શક્યા નહોતા. પ્રભાસના યુદ્ધમાં, જ્યારે દુષ્ટો ઘેરી લીધા હતા, ત્યારે ભગવાન, જેમના ચરણકમળ મુક્તિ માટે પૂજાય છે, તેમણે મને રક્ષ્યા; ઘોડા થાકી ગયા હતા, હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં દુશ્મન રથીઓ તેમના મોહથી મને આક્રમણ કરી શક્યા નહીં. પ્રભુના રમુજી, મીઠા શબ્દો, સુંદર સ્મિતથી યુક્ત—'પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુવંશના આનંદ!'—આ શબ્દો મારા હૃદયને સ્પર્શે છે, અને યાદ આવતા જ પથ્થર જેવું હૃદય પણ પીગળી જાય છે. એક જ શય્યા, આસન, ચાલવું, વાતચીત, ભોજન—આ બધામાં, ક્યારેક હું તેમને મિત્ર સમાન જ સમજતો, અથવા પિતા-પુત્રની જેમ; છતાં, તેમના વિશાળ પ્રેમથી, તેમણે મારી અજ્ઞાનજન્ય ભૂલો સહન કરી. હવે, હે રાજા, એ પરમ પુરુષ, મારા પ્રિય મિત્ર અને સહયોગી વિના, મારું હૃદય ખાલી થઈ ગયું છે; જીવનપથ પર, તેમની મહાન લીલાઓનું રક્ષણ હોવા છતાં, હું જાણે લૂંટારુઓથી હરાવાયેલી સ્ત્રી જેવો નિરાધાર છું. એ ધનુષ્ય, તીરો, રથ, ઘોડા અને હું રથચાલક—જે આગળ રાજાઓ વંદન કરતા—હવે ક્ષણમાં જ અશક્ત અને નિષ્ફળ થઈ ગયા છે, જાણે માયાના જાદુથી ભસ્મમાં ફેંકાયેલી અર્પણો. હે રાજા, તમારી ઈચ્છાથી, યદુવંશીઓ, જે પોતાના શહેરના સાચા મિત્ર નહોતા, બ્રાહ્મણોના શાપથી મોહિત થઈ ગયા અને એકબીજાને મુક્કા મારવા લાગ્યા. તેમણે વારુણી મદિરા પીધી, મસ્તિષ્ક ઉદ્વિગ્ન થઈ ગયું, અને એકબીજાને ઓળખ્યા વિના, લડી પડ્યા—છેલ્લે માત્ર ચાર પાંચ જ બચ્યા. હે રાજા, ભગવાનની લીલા સામાન્ય રીતે એવી જ હોય છે: જીવો એકબીજાનો વિનાશ પણ કરે છે અને એકબીજાનું પાલન પણ કરે છે, એના વ્યવસ્થાથી. જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચરોને ભક્ષે છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ શક્તિશાળી નબળા પર હાવી થઈ જાય છે. આ રીતે, ભગવાને પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે યદુવંશીઓના પરસ્પર વિનાશ દ્વારા જ કાર્ય કર્યું, જેમ શક્તિશાળી નબળા પર હાવી થાય છે. ગોવિંદના એ વચન, જે સમય, સ્થાન અને પ્રસંગને અનુરૂપ હોય, જે હૃદયની પીડાને શાંત કરે છે, અને યાદ કરતાં મનને મોહી લે છે. સુતજી કહે છે: આમ, અર્જુન જ્યારે શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળમાં પ્રેમપૂર્વક ધ્યાન લગાવે છે, ત્યારે તેમનું મન શાંત અને પવિત્ર બની જાય છે.