શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

વૃંદાવનના ગૌલોકમાં એક દિવસ શ્રીકૃષ્ણ મોરપંખથી શોભાયમાન, સુંદર ફૂલો અને તાજા ચંદનથી અલંકૃત થઈને, વાંસળી અને શૃંગના સંગીતમય ઉત્સવમાં રમતા, વત્સોનું સ્તુતિગાન કરતા, પોતાની દિવ્ય કીર્તિ ગાતા અને ગોપીઓના પ્રેમભર્યા દ્રષ્ટિથી ભવ્ય સ્વાગત પામતા, ગોકુલના વાસમાં પ્રવેશ્યા. ગામમાં બાળકોએ આનંદથી ગાન કર્યું: ‘‘આજે યશોદાનંદન કૃષ્ણે મહાસર્પને મારી નાખ્યો અને અમને તેની ભયથી બચાવ્યા!’’ તેમ ગોકુલમાં ગુંજારવ થયો. એ સમયે રાજા પરિક્ષિતે પુછ્યું: ‘‘હે બ્રાહ્મણ, એવું વિશેષ પ્રેમ કૃષ્ણ માટે જન્મતાની સાથે જ સૌમાં—even પોતાના સંતાનો કરતાં પણ વધારે—કેવી રીતે પ્રગટાયું? કૃપા કરીને સમજાવો.’’ શુકદેવજી બોલ્યા: ‘‘હે રાજન, સર્વ જીવ માટે પોતાનું આત્મા સર્વથી વધુ પ્રિય છે; સંતાન, ધન વગેરે તો માત્ર ‘મારું’ ભાવથી પ્રિય લાગે છે. પોતાનાં પરમ આત્મા માટે જે લગાવ છે, એ સંતાન, ધન, ઘર વગેરેમાં નથી. જેઓ શરીરને જ આત્મા માને છે, તેમના માટે પણ શરીર તેટલું પ્રિય નથી જેટલું પોતાનું સ્વરૂપ. શરીરને ‘મારું’ માનીયે તો પણ તે આત્મા જેટલું પ્રિય નથી; કારણ કે શરીર વૃદ્ધ થાય ત્યારે પણ જીવવામાંની આશા ટકી રહે છે. એટલે સર્વે માટે પોતાનું આત્મા સર્વપ્રિય છે; એ માટે જ આખું જગત ચાલે છે.’’ ‘‘કૃષ્ણ એ જ સર્વાત્મા છે, સર્વ આત્માઓના આત્મા! જગતનાં કલ્યાણ માટે તેઓ પોતાનાં યોગમાયાથી અવતાર ધારણ કરે છે. જ્ઞાનીઓ માટે તો કૃષ્ણ જ અહીં સ્થિર અને ચંચળ સર્વ સત્ય છે; ભગવાનનો સ્વરૂપ સિવાય બીજું કશું નથી. સર્વ વસ્તુઓનું તત્વ સત્તામાં સ્થિત છે; ભગવાન કૃષ્ણ માટે પણ એ જ સિદ્ધાંત છે—તેમાથી વિપરીત કશુંય સત્ય નથી.’’ ‘‘જે લોકો મુરારીના કોમળ ચરણકમળના આશ્રયમાં જાય છે, તેમની માટે સંસાર સમુદ્ર વાછરડાની ખુરની ખાડા જેટલું લઘુ બની જાય છે; તે પરમ ગતિ દુઃખથી અસ્પર્શ્ય છે. હે રાજા, તમે જે પુછ્યું હતું, તે કૃષ્ણના બાળલિલા અને કિશોરાવસ્થાની કીર્તિ મેં વર્ણવી. મુરારીના મિત્રો સાથેના રમણ, દુષ્ટનો નાશ, વનમેદાની લીલા, પ્રગટ અને અપ્રગટ રૂપ, અને પૃથ્વીની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવી—આ બધું શ્રવણ અને સ્તુતિ કરવાથી સર્વ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય છે.’’ ‘‘વ્રજમાં બાળપણમાં છુપાઈ રમવું, પુલ બાંધવો, વાનર જેવી કૂદાકૂદ અને અન્ય રમતો—આવી અનેક લિલાઓમાં તેમણે બાળાવસ્થા વિતાવી.’’ પછી સૂતજી કહે છે: ‘‘આ રીતે કૃષ્ણના મિત્ર અર્જુન, પોતાના રાજવી ભાઈ યુધિષ્ઠિર દ્વારા, જે અનેક શંકાઓથી વ્યાકુળ અને કૃષ્ણવિયોગથી પીડિત હતા, કોઈ વિકલ્પ વિના રોકાઈ ગયા. અર્જુનનું ચહેરું અને હૃદયનું કમળ દુઃખથી કુમળી ગયું, તેજ ગુમાવ્યું; તેઓ માત્ર ભગવાનનું સ્મરણ કરતા, બોલી પણ ના શકતા. ભારે પ્રયત્નથી દુઃખ દબાવી, હાથે આંખો પોછી, પ્રભુના વિયોગથી વ્યાકુળ થયા. મિત્રતા, સ્નેહ અને પ્રીતિ યાદ આવી—રથચાલક તરીકેની સેવા વગેરે યાદ કરતાં, ભાઈને—યુધિષ્ઠિરને—ભરાઈ ગયેલી વાણીથી સંબોધન કર્યું.’’ અર્જુન બોલ્યા: ‘‘હે મહારાજ, હરિ—જે મારા સગા બનીને આવ્યા—એ મને મોહમાં પાડી ગયા; જેમના દ્વારા મારી એવી શક્તિ હતી કે દેવતાઓ પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય, તે શક્તિ હવે છીનવી ગઈ છે. તેમનો વિયોગ—even પળ માટે—માટે આખું જગત નિરાશકર લાગે છે; તેમનાં ગુણગાન વિના હું તો મૃત સમાન છું, એવું કહેવાય છે.’’ ‘‘તેમના આશ્રયથી જ મેં દ્રુપદના સ્વયંવરમાં વિજય મેળવ્યો, જ્યા અહંકારથી ભરેલા રાજાઓ ભેગા થયા હતા; તેમની કૃપાથી મેં તેમને હરાવી, સ્પર્ધા જીતી અને દ્રૌપદી પ્રાપ્ત કરી. તેમનાં સાક્ષાત્કારથી જ મેં અગ્નિદેવને ખાંડવ વન આપ્યું, ઇન્ડ્ર અને તેની સેના પર વિજય મેળવી, માયા દ્વારા નિર્મિત વિમાનસભા પ્રાપ્ત કરી; અને રાજાઓએ સર્વ દિશાઓથી તમારા યજ્ઞ માટે ભેટો આપી.’’ ‘‘ભીમ, તમારા યુવાન ભાઈ, દસ હજાર હાથીની બરાબર શક્તિ ધરાવતા, યજ્ઞ માટે રાજાઓને હરાવી લાવ્યા; અને તેઓએ પણ ભેટો આપી. તમારા મહાન યજ્ઞમાં, જ્યારે તમારી પત્ની રાજસૂયાભિષેક માટે અલંકૃત થઈને બેઠી, ત્યારે જુગારીઓએ સભામાં તેમનો અપમાન કર્યો; તેમના વાળ ખુલ્લા, રક્ષકો પરાજિત, અને તેમના આંસુ તમારા ચરણે પડ્યા—એ સ્ત્રીઓએ ઘણું દુઃખ સહન કર્યું.’’ ‘‘જંગલમાં દુર્વાસા દ્વારા થયેલા ઉપદ્રવ, શત્રુઓના હુમલા, કંદમૂળ પર જીવવું પડ્યું—આમ અનેક સંકટોમાં ભગવાને અમને રક્ષ્યા. તેમની કૃપાથી ત્રણેય લોક સંતોષ પામ્યા—even જ્યારે અમે જળમાં ઘેરાયા ત્યારે પણ.’’ ‘‘તમારી શક્તિથી, હે પ્રભુ, ત્રિશૂલધારી શિવ પણ યુદ્ધમાં આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનું શસ્ત્ર પણ મને આપી દીધું; અને આ શરીરથી જ મેં ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન મેળવ્યો. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારા બળવાન હાથ, ગાંડીવ ધનુષથી ચિહ્નિત, દેવતાઓએ પ્રશંસા કરી, ઇન્દ્ર સહિતે આશ્રય લીધો; પણ હવે, હે પ્રભુ, તમારા વિયોગથી એ શક્તિ ગુમાવી બેઠો છું, સામાન્ય માણસ સમાન થઈ ગયો છું.’’ ‘‘જેમની કૃપાથી, હે સગા, મેં એક જ રથમાં અપરિમિત કૌરવોની સેના પાર કરી, મહાન વીરતાનો પ્રદર્શન કર્યું; શત્રુઓ પાસેથી ઘણું ધન અને રત્ન જીત્યા, તેમનાં મણિમય મુગટો પણ લઇ લીધા. જે યુદ્ધમાં કૃષ્ણ સર્વોત્કૃષ્ટ રથીઓમાં અગ્રેસર હતા, નિર્વિકાર રાત્રિઓમાં શ્રેષ્ઠ રથવૃત્તમાં શોભતા, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે—તેમની દૃષ્ટિથી જ શત્રુઓના નેતાઓની શક્તિ અને બુદ્ધિ દમાઈ ગઈ.’’ ‘‘તેમની કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સૈંધવ અને અન્ય મહાવીરોનાં અપરાજેય શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી શક્યા નહીં, જેમ દૈત્યોના શસ્ત્રો નૃસિંહ ભગવાનને સ્પર્શી શક્યા નહોતાં. પ્રભાસમાં યુદ્ધ વખતે, દુષ્ટો દ્વારા ઘેરાયેલો હતો ત્યારે પણ, ભગવાને મને રક્ષ્યા; ઘોડા થાકી ગયા હતા, હું જમીન પર ઊભો હતો, છતાં શત્રુઓના રથીઓ તેમના યોગમાયાથી મૂર્છિત થઈને મારી તરફ આવી શક્યા નહીં.’’ ‘‘તેમના રમુજી, મીઠા, હાસ્યમય વચનો—‘પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુઓના આનંદ!’—રાજા, એ મારા હૃદયને સ્પર્શે છે અને યાદ આવે ત્યારે પથ્થર જેવું હૃદય પણ ઓગળી જાય છે. એક જ શય્યા, આસન, ચાલ, વાતચીત, ભોજન—આ બધું તેમને મિત્ર સમજીને, ક્યારેક પિતા-પુત્ર સમજીને, હું મોહમાં આવી ગયો; છતાં તેમણે મારા અજ્ઞાનથી થયેલા અપરાધ પ્રેમથી સહન કર્યા.’’ ‘‘હવે, હે રાજા, એ પરમપુરુષ, પ્રિય મિત્ર વિના, મારું હૃદય ખાલી છે; જીવનમાર્ગે, તેમનાં મહાન કૃત્યો હોવા છતાં, હું એવી સ્ત્રી સમાન છું જે ચોરો દ્વારા લૂંટી, નિરાધાર રહી જાય. એ ધનુષ્ય, તીરો, રથ, ઘોડા અને હું—જેને રાજાઓ પણ વંદન કરતા—એક ક્ષણે જ મોહિત થઈ, નિષ્ક્રિય અને વ્યર્થ થઈ ગયા, જેમ યજ્ઞમાં અર્પણ કરેલું હવનભસ્મ બની જાય.’’ ‘‘હે રાજા, તમારી ઈચ્છાથી જ યાદવો, જે પોતાના શહેર માટે સાચા મિત્ર ન હતા, બ્રાહ્મણોના શાપથી મોહિત થઈ, એકબીજાને મુક્કા મારીને મારવા લાગ્યા. વરુણી મદ પીધા પછી, મદમાં ચૂર થઈ, એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં અને લડાઈ કરતાં ચાર-પાંચ જ બચ્યા. હે રાજા, ભગવાનની લીલા સામાન્ય રીતે આવી જ છે: જીવો એકબીજાને વિનાશ કરે છે અને એકબીજાનું પોષણ પણ કરે છે—એમ ભગવાનની વ્યવસ્થા છે. જેમ પાણીમાં મોટા જળચર નાના જળચર ને ખાય છે, તેમ મનુષ્યોમાં પણ શક્તિશાળી નિર્બળને જીતે છે, અને બળવાન નબળા પર પ્રભુત્વ કરે છે.’’ આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવતના આ દિવ્ય પ્રસંગો, શ્રીકૃષ્ણના બાળલિલા, તેમના મિત્ર અર્જુનના સ્મૃતિમય શબ્દો અને ભગવાનના અદભુત વ્યવહારની મહિમા અહીં વર્ણવાઈ.