શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

રાજા યુધિષ્ઠિરે પોતાના ભાઈ અર્જુનને પ્રેમભરી ચિંતા સાથે પૂછ્યું: “ભાઈ, ક્યાંક તને અશુભ સંકેતો કે અવાજો, કે અન્ય વિઘ્નોએ તો સ્પર્શ્યા નથી ને? કે તું કોઈ માંગનારને આપવાનું વચન ઇચ્છા માટે પૂરું ન કર્યું હોય એવું તો નથી? shelter માંગતા બ્રાહ્મણ, બાળક, ગાય, વૃદ્ધ, રોગી, સ્ત્રી કે કોઈ પણ જીવને તું અવગણ્યો તો નથી ને? તું એવી સ્ત્રી પાસે ગયો તો નથી ને, જે પાસે જવું યોગ્ય નથી, કે જે તારી સાથી છે? કે તું કોઈ શ્રેષ્ઠ કે નીચ માર્ગે હાર્યો છે? તું વડીલ અને બાળકો સાથે વહેંચવાનું ખોરાક એકલો તો નથી ખાધું ને, કે તારા ક્ષમતા બહારનું કે અપમાનજનક કાર્ય કર્યું હોય? હૈયામાં તારા જ સ્વજનો તરફથી ખાલીપો કે અભાવ તો અનુભવતો નથી ને? જો આવું કશું નથી, તો દુ:ખનું કારણ શું છે?” આવી વાતો વચ્ચે, કૃષ્ણના મિત્રો ખુશીથી બોલ્યા: “આવો કૃષ્ણ! તમે ઝડપથી આવ્યા, હજુ કોઈએ એક લૂંછો પણ ખાધો નથી—આવો, ભલે ખાઓ.” પછી હર્ષિકેશ, હસતાં બાળકો સાથે બેઠા, અને તેમને અજગરની ચામડી બતાવી, વનમાંથી ગામ તરફ પાછા ફર્યા. કૃષ્ણ, મોરપાંખ, ફૂલો અને તાજા ખડકોના રંગોથી શોભિત, વાંસળી અને શૃંગના ઉત્સવથી ભવ્ય, વત્સોને પ્રશંસા કરતાં, પવિત્ર કીર્તિ ગાતા, અને ગોપીઓના નયનોએ જેમ આનંદ ઉજવ્યો તેમ, ગોકુલમાં પ્રવેશ્યા. ગામમાં બાળકો ગાતા: “આજે યશોદાનંદન કૃષ્ણે મહાઅજગરનો સંહાર કર્યો અને અમને બચાવ્યા!” રાજાએ શુકમુનિ પાસે પૂછ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, આવા અનોખા પ્રેમનું, જે કૃષ્ણના જન્મથી જ સૌમાં—even પોતાના સંતાન કરતાં પણ વધારે—ઉત્પન્ન થયું, તે કેવી રીતે? કૃપા કરીને સમજાવો.” શુકદેવજી કહે છે: “રાજા, સર્વ જીવ માટે પોતાનો આત્મા સર્વથી વધુ પ્રિય છે; સંતાન કે સંપત્તિ પણ એટલા માટે જ પ્રિય છે. શરીરધારી જીવમાં પોતાનાં આત્મા માટે જે લગાવ હોય, તે સંતાન, ધન, ઘર વગેરે માટે નથી. જે લોકો શરીરને જ આત્મા માને છે, તેઓ પણ શરીર કરતાં આત્માને વધુ પ્રિય માને છે. શરીર વૃદ્ધ થાય તો પણ જીવવા માટેની આશા ટકી રહે છે. તેથી સર્વે માટે પોતાનું સ્વરૂપ સર્વપ્રિય છે; એ માટે જ આ સઘળું જગત ચાલી રહ્યું છે. કૃષ્ણ એજ સર્વ આત્માનો આત્મા છે; જગતના કલ્યાણ માટે તે પોતાની માયાથી અવતરી છે. જ્ઞાનીઓ માટે તો અહીં સ્થિર-ચલ બધું કૃષ્ણમય જ છે; ભગવાનના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ નથી. સર્વનું તત્વ સત્તામાં સ્થિર છે; અને ભગવાન કૃષ્ણ માટે પણ—તેથી બીજું કંઈ સત્ય નથી. જે લોકો મુરારીના કોમળ ચરણકમળને આશ્રયે છે, તેમના માટે સંસારનું મહાસાગર વાછરડાની ખુરની ચીંધટ જેટલું નાનકડું બની જાય છે; અને એ પરમ ગતિ દુઃખથી અસ્પર્શિત રહે છે. હે રાજા, તમે જે પૂછ્યું, તે પ્રમાણે હરીના બાળપણના પ્રસંગો અને કીર્તિ મેં વર્ણવ્યા. મુરારીના મિત્રોની સાથેની લીલા—દુષ્ટનો નાશ, મેદાનમાં રમવું, પ્રગટ-અપ્રગટ રૂપ, અને પૃથ્વીની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવી—આ સાંભળવાથી અને ગાવાથી સર્વ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય છે. વ્રજમાં બાળપણની લીલાઓ—છુપાટા, પુલ બાંધવા, વાંદરા જેવી ઉછાળ—આ રીતે તેમનું બાળપણ વ્યતીત થયું. આવી રીતે, કૃષ્ણના મિત્ર અર્જુન, જ્યારે પોતાના રાજા ભાઈના મનમાં અનેક શંકાઓ અને કૃષ્ણથી વિયોગના દુઃખથી વિહ્વળ થયા, ત્યારે પોતે પણ વ્યથિત થઈ ગયા. તેમના ચહેરા અને હૃદયનું કમળ દુઃખથી મલિન થઈ ગયું; કૃષ્ણના સ્મરણમાં, તેઓ બોલી પણ ના શક્યા. મોટાં પ્રયત્નથી દુઃખ દબાવી, હાથથી આંખો પુંછતાં, પ્રભુની વિયોગથી વ્યથિત, અર્જુન ભાઈને યાદ કરીને, તેમનાં મિત્રતાના, સ્નેહના, અને રથચાલક તરીકેની સેવા વગેરે સ્મરણ કરીને, ભાઈ યુધિષ્ઠિરને રડતાં રડતાં કહ્યું: “હે મહારાજ, હું તો હરી દ્વારા મોહિત થયો છું—જે મારા સ્વજનો રૂપે આવ્યા હતા—અને જેમની કૃપાથી મારી એવી શક્તિ હતી કે દેવતાઓ પણ આશ્ચર્ય પામે. હવે એમણે એ શક્તિ પાછી લઈ લીધી છે. એમના વિયોગમાં, એક ક્ષણ પણ જગત સુખદ લાગતું નથી; એમની કીર્તિ વગર હું તો જીવતો જ નથી. એમના આશ્રયે જ મેં દ્રુપદના સ્વયંવરમાં, જ્યાં અનેક મહારાજાઓ આવ્યા હતા, એમને હરાવીને દ્રૌપદી (કૃષ્ણા)ને જીત્યો. એમની હાજરીમાં જ મેં અગ્નિને ખાંડવ વન આપ્યું, ઈન્દ્ર અને તેમના દળને જીત્યા, માયાએ બાંધેલી અદ્ભુત સભા મેળવી, અને ચારે દિશાના રાજાઓએ તારા યજ્ઞ માટે ભેટો આપી. ભીમે, જેની તાકાત દસ હજાર હાથી જેટલી હતી, એ પણ તારી શક્તિથી પૃથ્વીના રાજાઓને જીત્યા અને યજ્ઞ માટે ભેટ લાવ્યા. તારા મહાયજ્ઞમાં, તારી પત્ની, રાજસૂય અભિષેક માટે શોભાયમાન, જુગારી સભામાં અપમાનીત થઈ; એના વાળ ખુલ્લા, આંખોમાંથી અશ્રુ તારા પગરખાં પાસે પડ્યા—આ સ્ત્રીઓએ ઘણું સહન કર્યું. જ્યારે અમે દુર્વાસા અને શત્રુઓથી પીડાતા, વનમાં દુ:ખ ભોગવતા, શાકભાજી પર જીવતા, એ સમયે પણ ભગવાને અમને રક્ષ્યા; એમની કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા—even જ્યારે અમે ખતરામાં પાણીમાં હતા. તારી શક્તિથી, હે પ્રભુ, ત્રિશૂલી અને પાર્વતી સાથે આવેલા મહાદેવ પણ યુદ્ધમાં આશ્ચર્ય પામ્યા અને એમનું શસ્ત્ર મને આપી દીધું; આ શરીરે જ મેં ઈન્દ્રના મહેલમાં વિશિષ્ટ સ્થાન મેળવ્યું. ત્યાં દેવતાઓએ મારા બળવાન હાથોની પ્રશંસા કરી, જે ગાંડીવથી શોભતા અને દુશ્મનોના વિનાશ માટે હતા; પણ હવે, હે પ્રભુ, તારા વિયોગે હું સામાન્ય મનુષ્ય બની ગયો છું. જેમની કૃપાથી, હે સ્વજનો, મેં એક રથમાં બેસી, એકલો જ, અપરિમિત કુરુસેનાને પાર કરી, મહાવીર્ય દર્શાવ્યું; દુશ્મન પાસેથી બહુ ધન, રત્નો, અને તેજસ્વી મુક્તામણિના મોખટો મેળવ્યા. યુદ્ધમાં, શ્રેષ્ઠ રથીઓના વર્તુળમાં, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે, જે શ્રેષ્ઠ રથચાલક મને આગળ લઈ જતા, એમની નજરથી દુશ્મનોના યોદ્ધાઓની શક્તિ અને મન શાંત થઈ જતાં. જેમની કૃપાથી, ભીષ્મ, કર્ણ, દ્રોણ, શલ્ય, સાંધવ વગેરે મહાયોદ્ધાઓના અવિનાશી શસ્ત્રો પણ મને સ્પર્શી ન શક્યા—જેમ દૈત્યોના શસ્ત્રો નૃહરિ (નરસિંહ)ને સ્પર્શી શક્યા નહોતાં. પ્રભાસના યુદ્ધમાં, દુષ્ટો દ્વારા ઘેરાયેલા, જ્યારે મારા ઘોડા થાકી ગયા અને હું જમીન પર ઊભો હતો, ત્યારે પણ ભગવાનની માયાથી દુશ્મન રથીઓ મને આક્રમણ કરી શક્યા નહોતા. ભગવાનની રમણીય, મીઠી, સ્મિતથી શોભિત, ‘પાર્થ! અર્જુન! મિત્ર! કુરુકુલના આનંદ!’ એવી વાણી, હે રાજા, મારા હૃદયને સ્પર્શે છે; એ સ્મરણ કરતાં પથ્થર જેવું હૃદય પણ પગળી જાય છે.” આ રીતે, અર્જુન કૃષ્ણના વિયોગમાં વ્યથિત થઈ, તેમના અનન્ય સ્નેહને અને જીવનભર મળેલા આશ્રયને સ્મરીને, ભાઈને પોતાના હૃદયની વાત કહી.