શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સત્યાદેવી અને અન્ય સોળ હજાર રાણીઓ, જેમણે સૌંદર્યમાં સ્વર્ગની દેવીઓની પણ હરાવેલી છે, તેઓ શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં સેવા આપવી પોતાનું મુખ્ય કર્તવ્ય માને છે. તેઓ ઇન્દ્રના પ્રિયજનને મળતી આશીર્વાદોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. યદુકુળના શ્રેષ્ઠ યુવાનો, જેમના બળવાન ભુજાઓએ તેમને નિર્ભય બનાવ્યા છે, તેઓ દેવતાઓ માટે યોગ્ય એવા સુધર્મા સભા-મંડપને પોતાના પગથી લઈ આવે છે અને તેમાં પ્રવેશ કરે છે. આ દરમિયાન, એક પ્રિયજન બીજા પ્રિયજનને પૂછે છે: "પ્રિય, શું તમે સ્વસ્થ છો? તમારી તેજસ્વિતા ઓછી લાગે છે. ક્યાંક કંઈક મળ્યું નથી? કે કોઈએ અપમાન કર્યું છે? કે લાંબા સમયથી દૂર રહ્યા છો?" તે વધુ પૂછે છે: "શું તમને કોઈ અશુભ અવાજ કે અગમ્યતાથી પીડા થઈ છે? કે તમે કોઈ માગનારને આપવાનું વચન પૂરું કર્યું નથી? કે આશ્રય માંગવા આવેલા બ્રાહ્મણ, બાળક, ગાય, વૃદ્ધ, રોગી, સ્ત્રી કે અન્ય કોઈ જીવને તમે નિરાશ કર્યા છે?" "શું તમે કોઈ એવી સ્ત્રી પાસે ગયા છો, જ્યાં જવું યોગ્ય નથી? કે તમારી સંગિની બનેલી સ્ત્રી પાસે? કે તમે કોઈ શ્રેષ્ઠ કે નીચ માર્ગમાં હાર્યા છો? શું તમે એવા ભોજનમાં ભાગ લીધો છે, જે મોટા-નાનાં સાથે વહંચવું જોઈએ? કે તમારી ક્ષમતા બહારનું, લાજવંતું કામ કર્યું છે?" "પ્રિય, શું તમારા સ્વજનોમાં જ તમને ખાલીપણું કે વંચિતપણું લાગે છે? જો આવું નથી, તો કોઈ દુઃખનું કારણ નથી." પછી મિત્રો કૃષ્ણને કહે છે: "આપનું સ્વાગત છે, તમે ઝડપથી આવ્યા! અમે કોઈએ પણ હજી સુધી અન્ન લીધું નથી, કૃપા કરીને આવો અને ભોજન કરો." શ્રીહૃષીકેેશ, મીઠી સ્મિત સાથે, બાળકો સાથે બેઠા અને ભોજન લીધું. તેમણે બાળકોને અજગરની ખાલ બતાવી અને પછી વનમાંથી ગામ તરફ પાછા વળ્યા. કૃષ્ણ મોરપાંખ, ફૂલો અને તાજા રંગોથી શોભિત છે. વાંસળી અને શૃંગના ઉત્સવમાં રંગાયેલા છે, વાછરડાઓની પ્રશંસા કરે છે, પવિત્ર યશ ગાય છે, અને ગોપીઓના દૃષ્ટિ-પર્વમાં ગામમાં પ્રવેશ કરે છે. ગામમાં બાળકો ગાતા છે: "આજે યશોદા અને નંદના પુત્રે મહા સર્પનો સંહાર કર્યો, અને અમને રક્ષ્યા છે." રાજા પૂછે છે: "હે બ્રાહ્મણ, કૃષ્ણના જન્મ સમયે—even તેઓના પોતાના સંતાનમાં પણ—જેવું ઉગ્ર પ્રેમ દેખાયું, તે કેમ? કૃપા કરીને સમજાવો." શુકદેવ કહે છે: "હે રાજન, બધા જીવ માટે પોતાનું આત્મા સર્વથી પ્રિય છે. સંતાન કે સંપત્તિ પણ આત્મા માટે જ પ્રિય લાગે છે. શરીરમાં વસતા જીવ માટે પોતાનું આત્મા સર્વોચ્ચ પ્રિય છે, સંતાન, ધન, ઘર વગેરે તો 'મારું' ભાવથી જ પ્રિય લાગે છે. શરીરને આત્મા માનીને પણ, શરીર જેટલું પ્રિય નથી જેટલું આત્મા છે; કારણ કે શરીર વૃદ્ધ થાય, છતાં જીવિત રહેવાની આશા ટકી રહે છે." "હું કહું છું, બધા જીવ માટે પોતાનું આત્મા સર્વથી પ્રિય છે; આ માટે જ આખું જગત ચાલે છે. કૃષ્ણ એ જ સર્વ આત્માનો આત્મા છે; તેઓ જગતના કલ્યાણ માટે પોતાની માયાથી અવતરી છે. જ્ઞાનીઓ માટે કૃષ્ણ જ અહીં સ્થાવર-જંગમ સર્વરૂપે વ્યાપ્યા છે; ભગવાનના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કશું નથી." "સર્વ વસ્તુઓનું સાર અસ્તિત્વમાં સ્થિર છે; કૃષ્ણ પણ એ જ છે—એટલે અન્ય કંઈ અસત્ય કેવી રીતે સાચું ગણાય? જે લોકો મુરારીના કોમળ ચરણોમાં શરણ લે છે, તેમના માટે સંસારનું મહાસાગર વાછરડાની ખુરની જેમ નાનું બની જાય છે; એ પરમગતિ કદી દુઃખથી સ્પર્શાતી નથી." "હવે, તમે જે પૂછ્યું એ પ્રમાણે, હરિને બાળપણમાં જે કરેલું, અને જે પ્રસિદ્ધ છે, તે બધું કહી દીધું. મુરારીના મિત્રો સાથેના આ ચરિત્રો—દુષ્ટોનો નાશ, મેદાનોમાં રમવું, પ્રગટ અને અપ્રગટ રૂપો, અને ધરતીના કામને પૂર્ણ કરવું—આ સાંભળવાથી અને કીર્તનથી સર્વ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે." "એ રીતે છુપાઈ, પુલ બાંધવા, વાંદરા જેવી કૂદાકૂદ વગેરે રમતમાં વ્રજમાં બાળપણ વિતાવ્યું." આ રીતે શ્રીકૃષ્ણના મિત્ર, કૃષ્ણ, પોતાના રાજવી ભાઈ દ્વારા, જે અનેક શંકાઓથી વ્યથિત અને કૃષ્ણથી વિયોગથી દુઃખી હતા, અવશ રહી ગયા. તેમના ચહેરા અને હૃદયના કમળ દુઃખથી કુમળી ગયા હતા, તેજ ગુમાવી બેઠા હતા; તેઓ સતત ભગવાનનું સ્મરણ કરતાં બોલી શકતા નહોતા. મોટી મહેનતે દુઃખ રોકી, હાથથી આંખો પુંછી, તેઓ ભગવાનના વિયોગથી વ્યાકુળ થયા. મિત્રતા, સ્નેહ, સહવાસ અને રથચાલક તરીકે પોતાની સેવા યાદ કરીને, ભાઈને, રાજાને, ભીની અવાજે કહ્યું: "હે મહારાજ, હું હરિ દ્વારા મોહિત થયો છું, જેમણે કટુંબ રૂપે અવતાર લીધો; જેમના કારણે મારી એ શક્તિ, જે દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યચકિત કરતી, ગુમ થઈ ગઈ છે. તેમનાં વિયોગમાં એક પળ પણ જગત સુખદ લાગતું નથી; તેમનાં ગુણગાન વિના હું મૃતક સમાન છું." "તેમના આશ્રયે, મેં દ્રુપદના સ્વયંવરમાં, જ્યાં અનેક ગર્વીલા રાજાઓ હતાં, તેમને હરાવી, સ્પર્ધા જીતી અને દ્રૌપદી (કૃષ્ણા) મેળવી. તેમના સાથમાં, મેં અગ્નિદેવને ખાંડવવન અર્પ્યું, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને હરાવ્યા, માયા દ્વારા બનેલી અદભુત સભા પ્રાપ્ત કરી અને રાજાઓએ સર્વદિશાઓથી યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠ દાન આપ્યું." "તમારી શક્તિથી, ભીમ, તમારા નાના ભાઈ, દસ હજાર હાથીના બળવાળા, પૃથ્વીના રાજાઓને યજ્ઞ માટે જીત્યા; અને એ રાજાઓએ પણ શ્રેષ્ઠ દાન આપ્યું. તમારા મહાયજ્ઞમાં, તમારી પત્ની, રાજસૂય માટે શોભિત, સભામાં જુગારીઓ દ્વારા અપમાનિત થઈ—એના વાળ ખુલ્યા, રક્ષકો હાર્યા, અને સ્ત્રીઓએ ભારે દુઃખ સહન કર્યું." "તેમણે જ અમને વનમાં દુર્વાસા અને દુશ્મનો દ્વારા થયેલા દુઃખમાં, શાકભાજી પર જીવતા, બધાં ઉપાય ખૂટી ગયા ત્યારે, રક્ષા કરી. તેમની કૃપાથી ત્રણેય લોક તૃપ્ત થયા—even જ્યારે અમે પાણીમાં ઘેરાયેલા હતા." "તમારી શક્તિથી, મહાદેવ પણ યુદ્ધમાં આશ્ચર્યચકિત થયા અને પોતાનું શસ્ત્ર છોડ્યું; અને એ જ શરીરે હું ઇન્દ્રના મહેલમાં મહાન સન્માન પામ્યો. ત્યાં, જ્યારે હું આનંદ માણતો હતો, મારી બળવાન ભુજાઓ, ગાંડીવથી ચિહ્નિત, દેવતાઓએ પણ પ્રશંસા કરી—પણ હવે, હે ભગવાન, તમારી વિદાયથી એ શક્તિ ગુમાઈ ગઈ છે, હું સામાન્ય માનવ સમાન થઈ ગયો છું." "જેનાં પ્રસાદે, હે બંધુ, મેં એક રથમાં, કુરુ સેનાના મહાસાગરને પાર કર્યો, શૂરવીરોની વિભૂતિ દર્શાવી, દુશ્મન પાસેથી ધન-મણિ અને તેજસ્વી મુગટ મેળવ્યા. જેમણે શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની, મારા આગળ આગળ યુદ્ધમાં ચાલતાં, ભીષ્મ, કર્ણ, ગુરુ, શલ્ય વગેરે સામે, માત્ર એક નજરથી દુશ્મનોની શક્તિ અને મનોબળ નષ્ટ કરી દીધું—એવા કૃષ્ણની કૃપા હવે નથી." આ પ્રમાણે, શ્રીમદ્ ભાગવતના આ પાવન પ્રસંગોમાં શ્રીકૃષ્ણના દિવ્ય લિલાઓ, તેમના મિત્રતાના સંબંધો અને વિયોગના દુઃખને ભાવપૂર્વક વર્ણવવામાં આવ્યા છે.