શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આવી સુંદર કથા છે, જેનું આરંભ શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણને વંદનાથી થાય છે—એવા શ્રીકૃષ્ણ, જેમનું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદ છે, જે સમગ્ર બ્રહ્માંડના સર્જન, સંચાલન અને વિના માટે કારણ છે અને જે ત્રિવિધ દુઃખનો નાશકર્તા છે. પછી, હું એ મહાન ઋષિનું માન કરું છું, જેમનું હૃદય સર્વ જીવોમાં વ્યાપેલું છે—જેઓને દ્વૈપાયન વૈદિક સંન્યાસ માટે જતાં સમયે દુઃખદાયક સંજોગોમાં બોલાવ્યા હતા, અને જેઓ સાથે વૃક્ષોએ પણ પુત્ર તરીકે એકરૂપ થઈ સંવાદ કર્યો હતો. આવી પવિત્ર વાતો નૈમિષારણ્યમાં શરૂ થાય છે, જ્યાં મહાન બુદ્ધિશાળી અને કથારસના જાણકાર સૂતજીને સૌજન્યપૂર્વક વંદન કર્યા પછી શૌનકાદિ ઋષિએ વાત શરૂ કરી. શૌનકજી પુછે છે: “હે સૂતજી! તમે તો કરોડો સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી છો અને અજ્ઞાનના અંધકારને નાશ કરો છો. કૃપા કરીને અમને કથારૂપી અમૃતનું સાર કહો, જે અમારા કાન માટે પરમ ઔષધ છે. જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે મહાન વિવેક વધે છે; પણ વૈષ્ણવો માયાની મોહમાયાને કેવી રીતે દૂર કરે છે? આ ભયાનક કલિયુગમાં, પ્રાયઃ સર્વ જીવો અસુરસ્વભાવ ધરાવે છે; દુઃખથી પીડાતા મનુષ્યો માટે પરમ પવિત્રિકરણનું સાધન શું છે? હવે અમને એ સર્વોત્તમ કલ્યાણ કહો, જે સર્વ શુભોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ પવિત્રમાં પવિત્ર અને શ્રીકૃષ્ણપ્રાપ્તિ માટેનું શાશ્વત સાધન છે. પારસ પથ્થરથી વૈશ્વિક સુખ મળે, કલ્પવૃક્ષથી સ્વર્ગીય સંપત્તિ મળે, પણ પ્રસન્ન ગુરુ તો વૈકુંઠ આપે છે, જે યોગીઓને પણ દુર્લભ છે.” સૂતજી કહે છે: “શૌનકજી, તમારા હૃદયમાં જે પ્રેમ જન્મ્યો છે, એના કારણે હું વિચારપૂર્વક તમને એ વાત કહું છું, જે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્ત્વ છે અને સંસારના ભયનો નાશકર્તા છે. જે ભક્તિની વહેણ વધારશે અને કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરશે, એ હું કહું છું—મનથી સાંભળો. સમય-રૂપ સાપના ભયને દૂર કરવા માટે, કલિયુગમાં કીરે શ્રીમદ્ ભાગવત શાસ્ત્રનું ઉપદેશ આપ્યું. ચિત્તશુદ્ધિ માટે બીજું કંઈ નથી; જેને પૂર્વજન્મના પુણ્ય હોય, તેને જ ભાગવત પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યારે પરિક્ષિત રાજા સભામાં કથા સાંભળવા બેઠા અને શુકદેવજી હાજર હતા, ત્યારે દેવતાઓ પણ અમૃતકુંભ લઈને ત્યાં આવ્યા. શુકદેવજીને વંદન કરીને દેવતાઓએ કહ્યું: ‘અમને કથારૂપી અમૃત આપો, અમે અમૃત લઈને આવ્યા છીએ.’ જ્યારે આ વિનિમય થયો, ત્યારે રાજાએ અમૃત પીવાનું હતું; પણ અમે સૌ શ્રીમદ્ ભાગવતનું અમૃત પીશું. આ જગતમાં ક્યાં અમૃત? ક્યાં કથા? ક્યાં કાચ? અને ક્યાં મોટું રત્ન? બ્રહ્મરાતાએ (પરિક્ષિતે) આવું વિચારતાં દેવતાઓ પર હસી કાઢ્યા. જેઓ ભક્ત નહોતા, તેમને કથારૂપી અમૃત આપ્યું નહીં; ભાગવતની કથા તો દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે. રાજાની મુક્તિ જોઈને, સૃષ્ટિકર્તા પણ આશ્ચર્યચકિત થયા; સત્યલોકમાં તુલા બાંધી, અજન્માએ મુક્તિના સાધનોને તોલ્યા. બીજી કેટલાય રચનાઓ તો અલ્પ છે, પણ આ ભાગવત મહત્તમ છે; તેથી બધા ઋષિઓ મહાન આશ્ચર્યમાં પડ્યા. તેઓએ ભાગવત શાસ્ત્રને ભગવાનનું સ્વરૂપ માન્યું, કેમ કે કલિયુગમાં માત્ર વાંચવાથી કે સાંભળવાથી તરત વૈકુંઠફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ કથા સાત દિવસમાં સાંભળવામાં આવી હતી અને સર્વ રીતે મુક્તિ આપે છે. પૂર્વે દયાળુ સનકાદિકોએ નારદજીને કહેલી હતી. યદ્યપિ નારદે બ્રહ્મસંબંધથી દિવ્ય ઋષિ પાસેથી સાંભળી, પણ સાત દિવસમાં સાંભળવાની પદ્ધતિ કુમારો દ્વારા સમજાવવામાં આવી. શૌનકજી પુછે છે: “નારદજી તો સંસારથી મુક્ત અને સદા ગતિશીલ છે—તેમ છતાં તેઓ યજ્ઞસ્થળે ઉપસ્થિત લોકોથી કેમ લાગણી કે સંબંધ બાંધી શકે?” સૂતજી કહે છે: “હું તમને એ ભક્તિભરી કથા કહું છું, જે શુકદેવજીએ મને ગુપ્ત રીતે, મને શિષ્ય માનીને સંભળાવી હતી. એક વખત વિશાળામાં ચાર પવિત્ર કુમારો સત્સંગ માટે ભેગા થયા અને ત્યાં તેમણે નારદજીને જોયા. કુમારોએ પુછ્યું: ‘હે બ્રાહ્મણ! તમારું મુખ કેમ ઉતાવળું છે? મનમાં શોક કેમ છે? તમે ક્યાંથી આવી રહ્યા છો અને ક્યાં જાઓ છો?’ ‘હવે તમે ખાલી હૃદયવાળા, ધન ગુમાવેલા સામાન્ય મનુષ્ય જેવાં લાગો છો; આ તો અસંગ વ્યક્તિને શોભતું નથી—કારણ કહો.’ નારદજી કહે છે: ‘મારે પૃથ્વીને સર્વોત્તમ માની, પુષ્કર, પ્રયાગ, કાશી અને ગોદાવરીની યાત્રા કરી. હરિક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીરંગ, સેતુબંધ અને બીજા અનેક પવિત્ર સ્થળોએ પણ ભ્રમણ કર્યું. પણ ક્યાંય મનને સંતોષ આપતું સુખ મળ્યું નહીં; આજકાલ પૃથ્વી કલિદોષથી પીડાય છે, જે પાપનો મિત્ર છે. સત્ય, તપ, શુદ્ધિ, દયા અને દાન હવે નથી; દુર્ભાગી જીવ માત્ર પેટ ભરવા અને કપટ બોલવા જીવે છે. લોકો મૂર્ખ, દુર્બુદ્ધિ, દુર્ભાગી અને પીડિત છે; સારા લોકો ઓછા છે અને પાખંડમાં પડેલા છે—even સંન્યાસીઓ ગૃહસ્થવૃત્તિ ધરાવે છે. યુવતીઓ ઘર સંભાળે છે, બહેનાઈ સલાહ આપે છે, દિકરીઓને લાલચથી વેચી દે છે અને પતિ-પત્નીમાં કલહ થાય છે. આશ્રમો વિદેશીઓથી અવરોધાય છે, પવિત્ર નદીઓ પણ તેવી જ; અનેક મંદિરો દુષ્ટો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે. કોઈ યોગી નથી, કોઈ સિદ્ધ નથી, કોઈ જ્ઞાની કે સદાચારવાળો નથી; કલિના જંગલમાં સર્વ સાધનાઓ ભસ્મ થઈ ગઈ છે. ગામોમાં ડાકૂઓનો ઉપદ્રવ છે, દ્વિજોને શિવના ત્રિશૂલથી પીડાય છે અને સ્ત્રીઓ, વાળ વિખેરેલા, કલિયુગમાં કામી બની ગઈ છે. આ રીતે કલિયુગના દોષો જોઈને, હું પૃથ્વી પર ભટકતો રહ્યો; પછી યમુનાના કાંઠે પહોંચ્યો, જ્યાં ભગવાનના લીલા સ્થળ છે. ત્યાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, સાંભળો: એક યુવાન સ્ત્રી બેઠેલી હતી, મનથી થાકી અને દુઃખી. તેણા બાજુ બે વૃદ્ધ પુરુષો બેભાન પડેલા હતા, ધીમે શ્વાસ લેતા અને અચેતન; તે સ્ત્રીએ તેમની સેવા કરી, તેમને જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને તેમના સમક્ષ રડી પડી. તે દસ દિશામાં પોતાના રક્ષકને શોધતી હતી; તેના સ્વરૂપને સેંકડો સ્ત્રીઓ પંખા કરી ઠંડક આપતી હતી અને વારંવાર તેને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી.