શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શૌનક ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) નિર્ગતે નારદે સૂત ભગવાન્ બાદરાયણઃ । શ્રુતવાંસ્તદભિપ્રેતં તતઃ કિમકરોદ્ વિભુઃ । સૂત ઉવાચ । બ્રહ્મનદ્યાં સરસ્વત્યાં આશ્રમઃ પશ્ચિમે તટે । શમ્યાપ્રાસ ઇતિ પ્રોક્ત ઋષીણાં સત્રવર્ધનઃ

શૌનકજીએ પૂછ્યું: સૂતજી, જ્યારે નારદજી ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ભગવાન બાદરાયણ, એમની ઈચ્છા સમજ્યા પછી, પછી શું કર્યા? સૂતજીએ કહ્યું: દેવ સરસ્વતી નદીના પશ્ચિમ કાંઠે, ઋષિઓના યજ્ઞો વધારતા, શમ્યાપ્રાસ નામનું આશ્રમ છે.

તસ્મિન્ સ્વ આશ્રમે વ્યાસો બદરીષણ્ડમણ્ડિતે । આસીનોઽપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રણિદધ્યૌ મનઃ સ્વયમ્

તે આશ્રમમાં, બદરિના વૃક્ષોથી શોભાયમાન, વ્યાસજી બેઠા, પાણીથી શુદ્ધ થયા અને પોતે જ મનને એકાગ્ર કર્યા.

ભક્તિયોગેન મનસિ સમ્યક્ પ્રણિહિતેઽમલે । અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં માયાં ચ તદપાશ્રયમ્

ભક્તિયોગથી શુદ્ધ અને સ્થિર થયેલ મનમાં, એમણે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ અને એમની આધારભૂત માયાને સ્પષ્ટ રીતે જોયા.

યયા સંમોહિતો જીવ આત્માનં ત્રિગુણાત્મકમ્ । પરોઽપિ મનુતેઽનર્થં તત્કૃતં ચાભિપદ્યતે

એ માયાના કારણે, જીવ આત્મા, પોતે ત્રિગુણથી બનેલા છે એવું માને છે, દુઃખને પોતાનું માને છે અને માયાથી થતી બધી મુશ્કેલીઓ સ્વીકારી લે છે.

અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ભક્તિયોગમધોક્ષજે । લોકસ્યાજાનતો વિદ્વાંન્ ચક્રે સાત્વતસંહિતામ્

આ દુઃખો દૂર કરવા માટે, લોકોએ જે જાણતા નથી એમના હિત માટે, વિદ્વાન વ્યાસજીએ, પરમાત્મામાં સીધી ભક્તિ બતાવતી, સાત્વત સંહિતા રચી.

યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયાં કૃષ્ણે પરમપૂરુષે । ભક્તિરુત્પદ્યતે પુંસઃ શોકમોહભયાપહા

આ ગ્રંથમાં, જ્યારે કૃષ્ણના પરમ પુરુષના ગુણો સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્યમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે અને શોક, મોહ તથા ભય દૂર થાય છે.

સ સંહિતાં ભાગવતીં કૃત્વાનુક્રમ્ય ચાત્મજમ્ । શુકં અધ્યાપયામાસ નિવૃત્તિનિરતં મુનિઃ

મુનિએ આ ભાગવત સંહિતાને યોગ્ય ક્રમમાં રચી, પોતાના પુત્ર શુકદેવજીને, જે વૈરાગ્યમાં તત્પર હતા, એણે આ શાસ્ત્ર શીખવાડ્યું.

શૌનક ઉવાચ । સ વૈ નિવૃત્તિનિરતઃ સર્વત્રોપેક્ષકો મુનિઃ । કસ્ય વા બૃહતીં એતાં આત્મારામઃ સમભ્યસત્

શૌનકજીએ પૂછ્યું: જે મુનિ વૈરાગ્યમાં સ્થિર અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતા, આત્મારામ હતા, એ સ્વયં તૃપ્ત મનુષ્યે આ મહાન ગ્રંથ શા માટે અભ્યાસ કર્યો?

સૂત ઉવાચ । આત્મારામાશ્ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્યુરુક્રમે । કુર્વન્તિ અહૈતુકીં ભક્તિં ઇત્થંભૂતગુણો હરિઃ

સૂતજીએ કહ્યું: આત્મારામ અને બંધનમુક્ત મુનિઓ પણ, ભગવાન હરીના અનન્ય ગુણોને કારણે, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ કરે છે.

હરેર્ગુણાક્ષિપ્તમતિઃ ભગવાન્ બાદરાયણિઃ । અધ્યગાન્ મહદાખ્યાનં નિત્યં વિષ્ણુજનપ્રિયઃ

હરિના ગુણોથી મન મગ્ન થયેલા, બાદરાયણપુત્ર શ્રી શુકદેવજી, વિષ્ણુભક્તોને હંમેશા પ્રિય એવા મહાન કથાનો નિયમિત અભ્યાસ કરતા.

પરીક્ષિતોઽથ રાજર્ષેઃ જન્મકર્મવિલાપનમ્ । સંસ્થાં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં વક્ષ્યે કૃષ્ણકથોદયમ્

હવે હું પરિક્ષિત રાજાના જન્મ, કર્મો અને અવસાન, તેમજ પાંડુપુત્રોના અંત અને કૃષ્ણકથાના પ્રારંભનું વર્ણન કરીશ.

(ઇંદ્રવજ્રા) યદા મૃધે કૌરવસૃઞ્જયાનાં વીરેષ્વથો વીરગતિં ગતેષુ । વૃકોદરાવિદ્ધગદાભિમર્શ ભગ્નોરુદણ્ડે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે

જ્યારે કૌરવો અને શ્રુંજયો વચ્ચે યુદ્ધમાં, બધા વીરોએ વીરગતિ પામી, અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુશાસન ભીમના ગદા પ્રહારે જાંઘ તૂટી પડ્યો હતો—

ભર્તુઃ પ્રિયં દ્રૌણિરિતિ સ્મ પશ્યન્ કૃષ્ણાસુતાનાં સ્વપતાં શિરાંસિ । ઉપાહરદ્ વિપ્રિયમેવ તસ્ય જુગુપ્સિતં કર્મ વિગર્હયન્તિ

ત્યારે, ગુરુદ્રોહી અશ્વત્થામાએ, પોતાના સ્વામીના પ્રસન્નતા માટે, કૃષ્ણાની સુતા, જે ઊંઘી રહ્યા હતા, એમના શીરો કાપી નાખ્યા, અને એ દુષ્કર્મ બધાએ ધિક્કાર્યું.

માતા શિશૂનાં નિધનં સુતાનાં નિશમ્ય ઘોરં પરિતપ્યમાના । તદારુદદ્ બાષ્પકલાકુલાક્ષી તાં સાંત્વયન્નાહ કિરીટમાલી

પુત્રોના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળી, માતા ઘેરા દુઃખમાં ડૂબી ગઈ, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા અને રડવા લાગી; ત્યારે, મકૂટધારી કૃષ્ણએ એમને શાંતવાં માટે કહ્યું.

તદા શુચસ્તે પ્રમૃજામિ ભદ્રે યદ્બ્રહ્મબંધોઃ શિર આતતાયિનઃ । ગાણ્ડીવમુક્તૈઃ વિશિખૈરુપાહરે ત્વાક્રમ્ય યત્સ્નાસ્યસિ દગ્ધપુત્રા

કૃષ્ણએ કહ્યું: ભદ્રે, હું તારો શોક દૂર કરીશ—ગાંડીવથી છોડેલા બાણોથી, એ બ્રાહ્મણકુટુંબના દુશ્મનનું માથું લાવીશ, જેથી તું પુત્રોના દાહ પછી સ્નાન કરી શકે.

(ઉપેંદ્રવજ્રા) ઇતિ પ્રિયાં વલ્ગુવિચિત્રજલ્પૈઃ સ સાન્ત્વયિત્વાચ્યુતમિત્રસૂતઃ । અન્વાદ્રવદ્ દંશિત ઉગ્રધન્વા કપિધ્વજો ગુરુપુત્રં રથેન

આ રીતે, મીઠા અને મનમોહક શબ્દોથી પ્રિયાને શાંતવી, અર્જુને, જે અચ્યૂતમિત્રનો પુત્ર હતો, ગુસ્સામાં, હનુમાનધ્વજવાળા રથમાં, ગુરુપુત્ર અશ્વત્થામાને પીછો કર્યો.

તમાપતન્તં સ વિલક્ષ્ય દૂરાત્ કુમારહોદ્વિગ્નમના રથેન । પરાદ્રવત્ પ્રાણપરીપ્સુરુર્વ્યાં યાવદ્ગમં રુદ્રભયાદ્ યથાર્કઃ

તેને દૂરથી આવતો જોઈ, રાજકુમારનું મન ગભરાઈ ગયું. પોતાનો જીવ બચાવવા માટે તે રથ લઈને જમીન પર દોડતો ગયો, જાણે કોઈ રુદ્રના ભયથી સૂર્યથી દૂર ભાગે છે.

(અનુષ્ટુપ્) યદાશરણમાત્માનં ઐક્ષત શ્રાન્તવાજિનમ્ । અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો મેને આત્મત્રાણં દ્વિજાત્મજઃ

જ્યારે દ્વિજપુત્રે જોયું કે હવે તો કોઈ આશરો નથી અને ઘોડાં પણ થાકી ગયા છે, ત્યારે પોતાનો બચાવ કરવા માટે તેણે બ્રહ્માસ્ત્ર જ એકમાત્ર ઉપાય માન્યો.

અથોપસ્પૃશ્ય સલિલં સન્દધે તત્સમાહિતઃ । અજાનન્ ઉપસંહારં પ્રાણકૃચ્છ્ર ઉપસ્થિતે

પછી તેણે પાણીથી શુદ્ધ થઈ, મન એકાગ્ર કરીને તે શસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું. પણ તેને એ શસ્ત્ર પાછું ખેંચવાનું જ્ઞાન નહોતું, અને મૃત્યુ નજીક આવી ગયું હતું.

તતઃ પ્રાદુષ્કૃતં તેજઃ પ્રચણ્ડં સર્વતો દિશમ્ । પ્રાણાપદમભિપ્રેક્ષ્ય વિષ્ણું જિષ્ણુરુવાચ હ

ત્યાં બધે ભયાનક તેજ ફાટી નીકળ્યું. જીવને જોખમમાં જોઈને અર્જુને વિષ્ણુને કહ્યું.

અર્જુન ઉવાચ । કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો ભક્તાનામભયઙ્કર । ત્વમેકો દહ્યમાનાનાં અપવર્ગોઽસિ સંસૃતેઃ

અર્જુન બોલ્યા: કૃષ્ણ, કૃષ્ણ, મહાબાહુ, તું ભક્તોનું ભય દૂર કરનાર એકમાત્ર છે. સંસારના દુઃખમાં સળગતા માટે તું જ મુક્તિ આપનાર છે.

ત્વમાદ્યઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્ ઈશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્છક્ત્યા કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનિ

તું આ સૃષ્ટિનો મૂળ પુરુષ છે, સર્વેમાં પ્રગટ ઈશ્વર છે અને પ્રકૃતિથી પર છે. તું પોતાની ચૈતન્યશક્તિથી માયાને દૂર કરી, એકરૂપ આત્મામાં સ્થિર છે.

સ એવ જીવલોકસ્ય માયામોહિતચેતસઃ । વિધત્સે સ્વેન વીર્યેણ શ્રેયો ધર્માદિલક્ષણમ્

તું જ, પોતાની શક્તિથી, માયાથી મોહિત થયેલા જીવોને ધર્મ અને અન્ય ગુણોથી યુક્ત શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપે છે.

તથાયં ચાવતારસ્તે ભુવો ભારજિહીર્ષયા । સ્વાનાં ચાનન્યભાવાનાં અનુધ્યાનાય ચાસકૃત્

એ જ રીતે, પૃથ્વીનું ભાર ઉતારવા અને પોતાના અનન્ય ભક્તો સતત તારી સ્મૃતિમાં રહે એ માટે તારો અવતાર થયો છે.

કિમિદં સ્વિત્કુતો વેતિ દેવદેવ ન વેદ્‌મ્યહમ્ । સર્વતો મુખમાયાતિ તેજઃ પરમદારુણમ્

દેવદેવ, આ શું છે અને ક્યાંથી આવ્યું છે, એ મને ખબર નથી. ચારે બાજુથી ભયાનક તેજ આવી રહ્યું છે.

શ્રીભગવાનુવાચ । વેત્થેદં દ્રોણપુત્રસ્ય બ્રાહ્મમસ્ત્રં પ્રદર્શિતમ્ । નૈવાસૌ વેદ સંહારં પ્રાણબાધ ઉપસ્થિતે

ભગવાન બોલ્યા: આ દ્રોણપુત્રે છોડેલું બ્રહ્માસ્ત્ર છે. તેને એ પાછું ખેંચવાનો ઉપાય આવડતો નથી, કારણ કે મૃત્યુ નજીક આવી ગયું છે.

ન હ્યસ્યાન્યતમં કિઞ્ચિદ્ અસ્ત્રં પ્રત્યવકર્શનમ્ । જહ્યસ્ત્રતેજ ઉન્નદ્ધં અસ્ત્રજ્ઞો હ્યસ્ત્રતેજસા

આ તેજને રોકવા માટે બીજું કોઈ શસ્ત્ર નથી. માત્ર શસ્ત્રજ્ઞ વ્યક્તિ બીજા સમાન શસ્ત્રથી આ તેજને શમાવી શકે છે.

સૂત ઉવાચ । શ્રુત્વા ભગવતા પ્રોક્તં ફાલ્ગુનઃ પરવીરહા । સ્પૃષ્ટ્વાપસ્તં પરિક્રમ્ય બ્રાહ્મં બ્રાહ્માય સંદધે

સૂતજી બોલ્યા: ભગવાનના વચન સાંભળી, શત્રુવિર અર્જુને પાણી સ્પર્શ કરી, પ્રદક્ષિણ કરી, બ્રહ્માસ્ત્રને બ્રહ્માસ્ત્રથી જ રોકવા માટે સ્મરણ કર્યું.

સંહત્ય અન્યોન્યં ઉભયોઃ તેજસી શરસંવૃતે । આવૃત્ય રોદસી ખં ચ વવૃધાતેઽર્કવહ્નિવત્

બન્ને શસ્ત્રોના તેજ તીરોની વચ્ચે અથડાયા અને જમીન-આકાશને ઢાંકી લીધા, જાણે સૂર્યની અગ્નિ વધતી જાય.