શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આત્માનં ચ પરિત્રાતમશ્વત્થામ્નોઽસ્ત્રતેજસઃ । સ્નેહં ચ વૃષ્ણિપાર્થાનાં તેષાં ભક્તિં ચ કેશવે

તેણે એ પણ સાંભળ્યું કે કેવી રીતે એ પોતે અશ્વત્થામાનાં અગ્નિઅસ્ત્રથી બચી ગયો હતો, વૃષ્ણિ અને પાંડુપુત્રો વચ્ચેનો પ્રેમ અને તેમનો કેશવ પ્રત્યેનો ભક્તિભાવ પણ સાંભળ્યો.

તેભ્યઃ પરમસન્તુષ્ટઃ પ્રીત્યુજ્જૃમ્ભિતલોચનઃ । મહાધનાનિ વાસાંસિ દદૌ હારાન્મહામનાઃ

તે લોકોથી ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈ, આનંદથી આંખો ફાટીને, મહાન હૃદયવાળો ધનંજયે તેમને ઘણું ધન, વસ્ત્રો અને હાર આપ્યા.

સારથ્યપારષદસેવનસખ્યદૌત્ય વીરાસનાનુગમનસ્તવનપ્રણામાન્ । સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્પ્રણતિં ચ વિષ્ણોર્ ભક્તિં કરોતિ નૃપતિશ્ચરણારવિન્દે

રાજા, જે વિષ્ણુના પદપદ્મમાં ભક્તિ ધરાવે છે, તે પાંડુપુત્રોને પ્રેમથી રથચાલક, મિત્ર, સેવક, દૂત, શૂરવીર તરીકે સાથ આપે છે, તેમનું સ્તવન કરે છે, નમન કરે છે અને એ રીતે આખી દુનિયાને વિષ્ણુને વંદન કરાવે છે.

* તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પૂર્વેષાં વૃત્તિમન્વહમ્ । નાતિદૂરે કિલાશ્ચર્યં યદાસીત્તન્નિબોધ મે

એ રીતે પોતાના પૂર્વજોની રીત પ્રમાણે રોજિંદા જીવન જીવી રહેલા એ ધનંજય પાસે, નજીકમાં જ એક અદ્ભુત ઘટના બની — એ વાત હવે હું તને કહું છું, સાંભળ.

ધર્મઃ પદૈકેન ચરન્ વિચ્છાયામુપલભ્ય ગામ્ । પૃચ્છતિ સ્માશ્રુવદનાં વિવત્સામિવ માતરમ્

ધર્મ, એક પગે ચાલતો, એણે ધરતીને જોયી — એનું છાંયું ઘટી ગયું હતું, અને એ ગાયની જેમ પોતાના વાછરડાથી વિયોગ પામેલી હોય એમ રડતી હતી. ધર્મ એ ધરતીને પૂછવા લાગ્યો.

ધર્મ ઉવાચ કચ્ચિદ્ભદ્રેઽનામયમાત્મનસ્તે વિચ્છાયાસિ મ્લાયતેષન્મુખેન । આલક્ષયે ભવતીમન્તરાધિં દૂરે બન્ધું શોચસિ કઞ્ચનામ્બ

ધર્મે કહ્યું: હે સુમને, તને બધું સારું છે ને? તું કેમ આવું મલિન અને દુઃખી દેખાય છે? હું તારી અંદર કોઈ દુઃખ જોઈ રહ્યો છું — શું તું કોઈ દૂરના સગાં માટે શોક કરી રહી છે, મા?

પાદૈર્ન્યૂનં શોચસિ મૈકપાદમાત્માનં વા વૃષલૈર્ભોક્ષ્યમાણમ્ । આહો સુરાદીન્ હૃતયજ્ઞભાગાન્ પ્રજા ઉત સ્વિન્મઘવત્યવર્ષતિ

શું તું તારા ગુમ થયેલા પગ માટે દુઃખી છે, કે દુષ્ટ લોકો તને ભોગવશે એ માટે ચિંતિત છે? કે દેવતાઓના યજ્ઞના ભાગ હરી લઈ ગયા એ માટે, કે પછી મેઘરાજે વરસાદ આપતો રહ્યો નથી એથી પ્રજાજનો માટે દુઃખી છે?

અરક્ષ્યમાણાઃ સ્ત્રિય ઉર્વિ બાલાન્ શોચસ્યથો પુરુષાદૈરિવાર્તાન્ । વાચં દેવીં બ્રહ્મકુલે કુકર્મણ્યબ્રહ્મણ્યે રાજકુલે કુલાગ્ર્યાન્

કે તું ધરતી પર અનાથ સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે દુઃખી છે, જેઓ દુષ્ટ લોકોના હાથમાં પીડાય છે? કે દેવીની પવિત્ર વાણી બ્રાહ્મણોમાં બગડી રહી છે એ માટે, કે રાજાઓના દુશાસનથી ઉત્તમ કુળો પણ પતન પામ્યા છે એ માટે?

કિં ક્ષત્રબન્ધૂન્ કલિનોપસૃષ્ટાન્ રાષ્ટ્રાણિ વા તૈરવરોપિતાનિ । ઇતસ્તતો વાશનપાનવાસઃ સ્નાનવ્યવાયોન્મુખજીવલોકમ્

કે તું કલિયુગથી પીડાતા ક્ષત્રિય કુળો માટે દુઃખી છે, કે તેઓએ જે રાજ્યનો નાશ કર્યો એ માટે? કે લોકો અહીંથી ત્યાં ભટકતા, ખોરાક, પાણી, વસવાટ અને સ્નાન માટે તરસતા, જીવન ગુમાવી બેઠા છે એ માટે?

યદ્વામ્બ તે ભૂરિભરાવતાર કૃતાવતારસ્ય હરેર્ધરિત્રિ । અન્તર્હિતસ્ય સ્મરતી વિસૃષ્ટા કર્માણિ નિર્વાણવિલમ્બિતાનિ

કે મા, તું એ વાત યાદ કરી રહી છે કે હરિએ તારો ભાર ઉતારવા અવતાર લીધો હતો, પણ હવે તે વિદાય લઈ ગયો છે અને તારી મુક્તિ મોડું પડી રહી છે?

ઇદં મમાચક્ષ્વ તવાધિમૂલં વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ । કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં કિં હૃતમમ્બ સૌભગમ્

હે વસુંધરા, મને સાચું કહે કે તારી પીડાનું મૂળ શું છે, જેના કારણે તું 이렇게 દુઃખી થઈ છે. શું તારો એ સૌભાગ્ય, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે, સમયના પ્રભાવથી તારી પાસેથી છીનવાઈ ગયું છે?

ધરણ્યુવાચ ભવાન્ હિ વેદ તત્સર્વં યન્માં ધર્માનુપૃચ્છસિ । ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ

ધરતી બોલી: હે ધર્મ, તું જે મને પૂછે છે એ બધું તને જાણીતું છે, કારણ કે તું એ ચાર પગે ટકી છે, જે આખા જગતને સુખ આપે છે.

સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ । શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્

સત્ય, પવિત્રતા, દયા, ક્ષમા, ત્યાગ, સંતોષ, સાદગી, મનની શાંતિ, ઇન્દ્રિય સંયમ, તપ, સમતા, સહનશક્તિ, વિરાજવું અને જ્ઞાન —

જ્ઞાનં વિરક્તિરૈશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ । સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમેવ ચ

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, શૌર્ય, તેજ, બળ, સ્મૃતિ, સ્વતંત્રતા, કુશળતા, સૌંદર્ય, ધૈર્ય અને સૌમ્યતા —

પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ । ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમાસ્તિક્યં કીર્તિર્માનોઽનહઙ્કૃતિઃ

સાહસ, વિનમ્રતા, સારા આચરણ, સહનશક્તિ, ઊર્જા, બળ, સમૃદ્ધિ, ઊંડાણ, સ્થિરતા, આસ્થા, કીર્તિ, માન અને અહંકારનો અભાવ —

એતે ચાન્યે ચ ભગવન્નિત્યા યત્ર મહાગુણાઃ । પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમિચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્

હે ભગવંત, આ બધા અને બીજા પણ મહાન ગુણો તારો ભાગ છે, અને જે મહાનતા ઈચ્છે છે તેઓ એ ગુણોની કામના કરે છે, કારણ કે એ તારી અંદર ક્યારેય ઓછા થતા નથી.

તેનાહં ગુણપાત્રેણ શ્રીનિવાસેન સામ્પ્રતમ્ । શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્

હું હવે દુઃખી છું કે શ્રીનિવાસ જેવા સર્વ ગુણોના ધારકના વિયોગથી આ જગત ખાલી થઈ ગયું છે અને કળિનું પાપી દૃષ્ટિ તેને પીડે છે.

આત્માનં ચાનુશોચામિ ભવન્તં ચામરોત્તમમ્ । દેવાન્ પિતૄનૃષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્

હું પોતાનાં માટે, તમારા માટે જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છો, દેવો, પિતૃઓ, ઋષિઓ, સર્વ સારા લોકો અને બધા વર્ણ તથા આશ્રમ માટે શોક કરું છું.

બ્રહ્માદયો બહુતિથં યદપાઙ્ગમોક્ષ કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ । સા શ્રીઃ સ્વવાસમરવિન્દવનં વિહાય યત્પાદસૌભગમલં ભજતેઽનુરક્તા

બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ પણ ભગવાનના એક ત્રાંસા નજર માટે અનેક તપસ્યા કરી, પણ એ જ શ્રી દેવી પોતાનું કમળવન છોડીને પ્રેમથી તેમના પાવન ચરણરજની આરાધના કરે છે.

* તસ્યાહમબ્જકુલિશાઙ્કુશકેતુકેતૈઃ શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી । ત્રીનત્યરોચ ઉપલભ્ય તતો વિભૂતિં લોકાન્ સ માં વ્યસૃજદુત્સ્મયતીં તદન્તે

હું ભગવાનના કમળ, વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ વગેરે ચિહ્નોથી શોભાયમાન ચરણોથી અલંકૃત થઈ હતી, છતાં એ મહિમા મળ્યા પછી પણ મને તેમની કૃપા ન મળી; અંતે તેમણે મને ત્યજી દીધી અને લોકોએ પણ મને અવગણના સાથે છોડી દીધી.

* યો વૈ મમાતિભરમાસુરવંશરાજ્ઞામ્ અક્ષૌહિણીશતમપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ । ત્વાં દુઃસ્થમૂનપદમાત્મનિ પૌરુષેણ સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમબિભ્રદઙ્ગમ્

જેણે પોતાની શક્તિથી અસુર વંશના રાજાઓની અતિભારે સેના ધરતી પરથી દૂર કરી, અને તારા અસ્થીર અને ઘટેલા સ્થાનને પણ પુનઃ સ્થાપિત કર્યું, એ ભગવાને યદુઓમાં આનંદ ફેલાવ્યો.

* કા વા સહેત વિરહં પુરુષોત્તમસ્ય પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ । સ્થૈર્યં સમાનમહરન્મધુમાનિનીનાં રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ

પુરૂષોત્તમ ભગવાનના પ્રેમભર્યા નજર, તેજસ્વી સ્મિત અને મીઠા વચનોથી, જેમ મધમાખીઓ પણ સ્થિર રહી શકતી નથી, તેમ તેમના ચરણરજથી મને પણ આનંદની લહેર આવે છે; તો એમના વિયોગને કોણ સહન કરી શકે?

* તયોરેવં કથયતોઃ પૃથિવીધર્મયોસ્તદા । પરીક્ષિન્નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્

પૃથ્વી અને ધર્મ એ રીતે વાતચીત કરતા હતા ત્યારે, રાજર્ષિ પરિક્ષિત પૂર્વ દિશામાં વહેતી સરસ્વતી નદી પાસે આવી પહોંચ્યા.

( અનુષ્ટુપ્ ) નમસ્તુભ્યં ભગવતે પુરુષાય મહાત્મને । ભૂતાવાસાય ભૂતાય પરાય પરમાત્મને

હે ભગવાન, હે પુરુષોત્તમ, મહાત્મા, સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાન, સર્વના આધાર, પરમાત્મા, તમને વંદન છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનનિધયે બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે । અગુણાયાવિકારાય નમસ્તેઽપ્રાકૃતાય ચ

જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના ખજાના, અનંત શક્તિ ધરાવનારા, ગુણોથી પર, અપરિવર્તનશીલ અને અપ્રાકૃત સ્વરૂપ ધરાવનારા તમને વંદન છે.

કાલાય કાલનાભાય કાલાવયવસાક્ષિણે । વિશ્વાય તદુપદ્રષ્ટ્રે તત્કર્ત્રે વિશ્વહેતવે

કાળ, કાળના મૂળ, કાળના વિભાગોના સાક્ષી, સમગ્ર જગત, સર્વના દ્રષ્ટા, સર્જનહાર અને કારણ, તમને વંદન છે.

ભૂતમાત્રેન્દ્રિયપ્રાણ મનોબુદ્ધ્યાશયાત્મને । ત્રિગુણેનાભિમાનેન ગૂઢસ્વાત્માનુભૂતયે

પાંચ તત્વો, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને અંતઃકરણના સ્વરૂપ, ત્રણ ગુણના અભિમાનથી છુપાયેલા છતાં અંતરમાં અનુભવી શકાય એવા આત્માને વંદન છે.

નમોઽનન્તાય સૂક્ષ્માય કૂટસ્થાય વિપશ્ચિતે । નાનાવાદાનુરોધાય વાચ્યવાચક શક્તયે

અનંત, સૂક્ષ્મ, અચલ અને સર્વજ્ઞ, સર્વ મતોને સ્વીકારનારા અને બોલાયેલા તથા અબોલ શબ્દની શક્તિરૂપ ભગવાનને વંદન છે.

નમઃ પ્રમાણમૂલાય કવયે શાસ્ત્રયોનયે । પ્રવૃત્તાય નિવૃત્તાય નિગમાય નમો નમઃ

સર્વ પ્રમાણના મૂળ, મહાન કવિ, શાસ્ત્રોના સ્ત્રોત, પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિના માર્ગ, વેદરૂપ ભગવાનને વારંવાર વંદન છે.