అగ్నిపురాణమ్

బుద్ధిన్తు సారథిం విద్ధి మనః ప్రగ్రహమేవ చ । ఇన్ద్రియాణి హయానాహుర్విషయాంశ్చేషుగోచరాన్ ।। ౩౮౨.

బుద్ధిని రథసారథిగా, మనసును పట్టీలుగా భావించు. ఇంద్రియాలు గుర్రాలవంటివి, వాటికి విషయాలు మార్గాలవంటివి.

ఆత్మేన్ద్రియమనోయుక్తం భోక్తేత్యాహుర్మనీషిణః । యస్త్వవిజ్ఞానవాన్ భవత్యయుక్తేన మనసా సదా ।। ౩౮౨.

బుద్ధిమంతులు ఆత్మ, ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసినదే అనుభవించేవాడని అంటారు. కానీ ఎవరికైనా వివేకం లేకుండా, ఎప్పుడూ అదుపు లేని మనస్సుతో ఉంటే—

న సత్పదమవాప్నోతి సంసారఞ్చాధిగచ్ఛతి । యస్తు విజ్ఞానవాన్ భవతి యుక్తేన మనసా సదా ।। ౩౮౨.

వాడు సత్యమార్గాన్ని చేరడు, జనన మరణాల చక్రంలోనే పడిపోతాడు. కానీ ఎవరికైనా వివేకం ఉండి, ఎప్పుడూ అదుపులో ఉన్న మనస్సు ఉంటే—

స తత్పదమవాప్నోతి యస్మాద్భూయో న జాయతే । విజ్ఞానసారథిర్యస్తు మనఃప్రగ్రహవాన్నరః ।। ౩౮౨.

వాడు తిరిగి జన్మించని స్థితిని పొందుతాడు. ఎవరి రథసారథి వివేకమైతే, ఎవరు మనస్సును పట్టీలుగా ఉంచుకుంటారో—

సోఽధ్వానం పరమాప్నోతి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ । ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్యర్థా అర్థేభ్యశ్చ పరం మనః ।। ౩౮౨.

వారు పరమపదాన్ని, అంటే విష్ణువు యొక్క అత్యున్నత స్థలాన్ని చేరుకుంటారు. ఇంద్రియాలకు మించినవి విషయాలు, విషయాలకు మించినది మనస్సు.

మనసస్తు పరా బుద్ధిః బుద్ధేరాత్మా మహాన్ పరః । మహతః పరమవవ్యక్తమవ్యక్తాత్పురుషః పరః ।। ౩౮౨.

మనస్సుకు మించినది బుద్ధి, బుద్ధికి మించినది మహత్త్వం, మహత్త్వానికి మించినది అవ్యక్తం, అవ్యక్తానికి మించినది పురుషుడు.

పురుషాన్న పరం కిఞ్చిత్ సా కాష్ఠా సా పరా గతిః । ఏషు సర్వేషు భూతేషు గూढ़ాత్మా న ప్రకాశతే ।। ౩౮౨.

పురుషునికి మించినది మరొకటి లేదు. అదే పరమ గమ్యం, అదే అంతిమ లక్ష్యం. ఈ సర్వ భూతాలలో ఆ అంతరాత్మ గుప్తంగా ఉంటుంది, బయట కనిపించదు.

దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా సూక్ష్మదర్శిభిః । యచ్ఛేద్వాఙ్‌మనసీ ప్రాజ్ఞః తద్యచ్ఛేజ్జ్ఞానమాత్మని ।। ౩౮౨.

అయితే, సూక్ష్మమైన, పదునైన బుద్ధి ఉన్నవారు, సూక్ష్మాన్ని గ్రహించేవారు ఆ ఆత్మను దర్శించగలరు. జ్ఞానవంతుడు తన మాటలను మనస్సులో నిలిపి, మనస్సును జ్ఞానంలో, ఆత్మలో నిలిపి ఉంచాలి.

జ్ఞానమాత్మని మహతి నియచ్ఛేచ్ఛాన్త ఆత్మని । జ్ఞాత్వా బ్రహ్మాత్మనోర్యోగం యమాద్యైర్బ్రహ్మ సద్భవేత్ ।। ౩౮౨.

జ్ఞానాన్ని మహత్తులో నిలిపి, మహత్తును శాంతమైన ఆత్మలో నిలిపి ఉంచాలి. యమాది నియమాలతో బ్రహ్మ, ఆత్మల యోగాన్ని తెలుసుకుని, బ్రహ్మమయుడవుతాడు.

అహింసా సత్యమస్తేయం బ్రహ్మచర్యాపరిగ్రహీ । యమాశ్చ నియమాః పఞ్చ శౌచం సన్తోషసత్తపః ।। ౩౮౨.

హింస చేయకపోవడం, సత్యం, అపహరణ చేయకపోవడం, బ్రహ్మచర్యం, స్వంతం చేసుకోకపోవడం—ఇవి అయిదు నియమాలు. శౌచం, సంతుష్టి, తపస్సు—

స్వాధ్యాయేశ్వరపూజా చ ఆసనం పద్మకాదికం । ప్రాణాయామో వాయుజయః ప్రత్యాహారః స్వనిగ్రహః ।। ౩౮౨.

స్వాధ్యాయం, ఇశ్వరపూజ, పద్మాసనాది ఆసనాలు, ప్రాణాయామం అంటే వాయువులను నియంత్రించడం, ప్రత్యాహారం అంటే ఇంద్రియాలను వశపరచడం—

శుభే హ్యేకత్ర విషయే చేతసో యత్ ప్రధారణం । నిశ్చలత్వాత్తు ధీమద్భిర్ధారణా ద్విజ కథ్యతే ।। ౩౮౨.

మనస్సును ఒక మంచి విషయంపై స్థిరంగా నిలిపి ఉంచడాన్ని ధ్యానం అని పండితులు అంటారు, ఎందుకంటే అది చలించదు.

పౌనఃపున్యేన తత్రైవ విషయేష్వేవ ధారణా । ధ్యానం స్మృతం సమాధిస్తు అహం బ్రహ్మాత్మసంస్థితిః ।। ౩౮౨.

ఒకే విషయంపై పునఃపునః మనస్సును నిలిపివేయడాన్ని ధ్యానం అంటారు. 'నేనే బ్రహ్మ, నా ఆత్మ బ్రహ్మలో స్థిరమైంది' అనే స్థితిని సమాధి అంటారు.

ఘటధ్వంసాద్యథాకాశమభిన్నం నభసా భవేత్ । ముక్తో జీవో బ్రహ్మణైవం సద్‌బ్రహ్మ బ్రహ్మ వై భవేత్ ।। ౩౮౨.

ఒక మట్టికుండి పగిలినప్పుడు లోపల ఉన్న ఆకాశం బయట ఆకాశంతో కలిసిపోతుంది. అలాగే ముక్తుడు బ్రహ్మతో ఏకమవుతాడు. నిజంగా బ్రహ్మ మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.

ఆత్మానం మన్యతే బ్రహ్మ జీవో జ్ఞానేన నాన్యథా । జీవో హ్యజ్ఞానతత్కార్య్యముక్తః స్యాదజరామరః ।। ౩౮౨.

జీవుడు జ్ఞానం ద్వారా తనను తాను బ్రహ్మగా తెలుసుకుంటాడు, వేరే విధంగా కాదు. అజ్ఞానం, దాని ఫలితాల నుండి విముక్తుడై, జీవుడు వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని వాడవుతాడు.

అగ్నిరువాచ వశిష్ఠ యమగీతోక్తా పఠతాం భుక్తిముక్తిదా । ఆత్యన్తికో లయః ప్రోక్తో వేదాన్తబ్రహ్మధీమయః ।। ౩౮౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: వశిష్ఠుడు పాడిన ఈ గీతాన్ని చదివేవారికి భోగం, మోక్షం రెండూ లభిస్తాయి. పరమమైన లయమంటే వేదాంతంలో చెప్పిన బ్రహ్మ ధ్యానం స్వరూపమే.

అగ్నిరువాచ ఆగ్నేయం బ్రహ్మరూపన్తే పురాణం కథితం మయా । సప్రపఞ్చం నిష్ప్రపఞ్చం విద్యాద్వయమయం మహత్ ।। ౩౮౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నేను బ్రహ్మ రూపమైన అగ్నేయ పురాణాన్ని వివరంగా చెప్పాను. ఇది ప్రపంచంతో కూడినదీ, ప్రపంచం లేనిదీ, ద్వైత జ్ఞానంతో కూడిన గొప్పది.

ఋగ్యజుఃసామాశ్చర్వాఖ్యా విద్యా విష్ణుర్జగజ్జనిః । ఛన్దః శిక్షా వ్యాకరణం నిధణ్టుజ్యోతిరాఖ్యకాః ।। ౩౮౩.

ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, చార్వాక విద్య, జగత్తుకు మూలమైన విష్ణువు, ఛందస్సు, శిక్ష, వ్యాకరణం, నిధంటు, జ్యోతిషం— ఇవన్నీ విద్యలు.

నిరుక్తధర్మశాస్త్రాది మీమాంసాన్యాయవిస్తరాః । ఆయుర్వేదపురాణాఖ్యా ధనుర్గన్ధర్వవిస్తరాః ।। ౩౮౩.

నిరుక్తం, ధర్మశాస్త్రం, మీమాంసా, న్యాయశాస్త్రం, ఆయుర్వేదం, పురాణాలు, ధనుర్వేదం, గంధర్వ విద్యలు— ఇవన్నీ కూడా ఉన్నాయి.

విద్యా సైవార్థసాస్త్రాఖ్యా వేదాన్తాఽన్యా హరిర్మహాన్ । ఇత్యేషా చాపరా విద్యా పరవిద్యాఽక్షరం ।। ౩౮౩.

ఈ విద్యలు శైవార్థశాస్త్రంగా కూడా పిలవబడతాయి. వేదాంతం, ఇతర శాస్త్రాలు, హరి మహానుభావుడు. ఇవన్నీ అపర విద్యలు; పర విద్య అనగా అక్షరం.

యస్య భావోఽఖిలం విష్ణుస్తస్య నో బాధతే కలిః । అనిష్ట్వా తు మహాయజ్ఞానకృత్వాపి పితృస్వధాం ।। ౩౮౩.

ఎవరికి అంతా విష్ణుమయం అయి ఉంటే, కలియుగ దోషం అతనికి హాని చేయదు. మహాయజ్ఞాలు చేయకపోయినా, పితృదేవతలకు తర్పణం ఇవ్వకపోయినా—

కృష్ణమభ్యర్చ్చయన్భక్త్యా నైనసో భాజనం భవేత్ । సర్వకారణమత్యన్తం విష్ణుం ధ్యాయన్న సీదతి ।। ౩౮౩.

కృష్ణుని భక్తితో పూజిస్తే, పాపాలకు పాత్రుడవడు. అన్ని కారణాలకూ మూలమైన విష్ణువును ధ్యానిస్తే, ఎప్పుడూ పడిపోడు.

అన్యతన్త్రాదిదోషోత్థో విషయాకృష్టమానసః । కృత్వాపి పాపం గోవిన్దం ధ్యాయన్పాపైః ప్రముచ్యతే ।। ౩౮౩.

ఇతర మతాల వల్ల వచ్చిన దోషాలతో మనసు విషయాలలో నిమగ్నమై, పాపం చేసినా, గోవిందుని ధ్యానం చేస్తే ఆ పాపాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.

తద్ధ్యానం యత్ర గోవిన్దః సా కథా యత్ర కేశవః । తత్ కర్మ యత్తదర్థీయం కిమన్యైర్బహుభాషితైః ।। ౩౮౩.

ఎక్కడ ఆ ధ్యానం ఉంటే అక్కడే గోవిందుడు ఉంటాడు; ఎక్కడ ఆ కథ వినబడితే అక్కడే కేశవుడు ఉంటాడు; ఆ పరమార్థానికి సంబంధించిన కార్యమే నిజమైనది. ఇంకెందుకు ఎక్కువ మాటలు?

న తత్ పితా పు పుత్రాయ న శిష్యాయ గురుర్ద్విజ । పరమార్థం పరం బ్రూయాద్యదేతత్తే మయోదితం ।। ౩౮౩.

తండ్రి తన కుమారుడికి, గురువు తన శిష్యునికి, బ్రాహ్మణుడు మరొకరికి— నేను నీకు చెప్పిన ఈ పరమార్థాన్ని చెప్పడు.

సంసారే భ్రమతా లభ్యం పుత్రదారధనం వసు । సుహృదశ్చ తథైవాన్యే నోపదేశో ద్విజేదృశః ।। ౩౮౩.

సంసారంలో తిరుగుతూ కుమారులు, భార్యలు, ధనం, వస్తువులు, స్నేహితులు, ఇతరులు దొరుకుతారు. కానీ ఇలాంటి ఉపదేశం బ్రాహ్మణునికి దొరకదు.

కిం పుత్రదారైమిత్రైర్వా కిం మిత్రక్షేత్రవాన్ధవైః । ఉపదేశః పరో వన్ధురీదృశో యో విముక్తయే ।। ౩౮౩.

కుమారులు, భార్యలు, స్నేహితులు, పొలాలు, బంధువులు— వీటితో ఏమి ప్రయోజనం? మోక్షాన్ని ఇచ్చే ఈ పరమ ఉపదేశమే నిజమైన బంధువు.

ద్వివిధో భూతమార్గోయం దైవ ఆసుర ఏవ చ । విష్ణుభక్తిపరో దైవో విపరీతస్తథాసురః ।। ౩౮౩.

ఈ భూతమార్గం రెండు విధాలుగా ఉంది: దైవమార్గం, ఆసురమార్గం. విష్ణుభక్తి ఉన్నవాడు దైవుడు; వ్యతిరేకంగా ఉండేవాడు ఆసురుడు.

ఏతత్ పవిత్రమారోగ్యం ధన్యం దుఃస్వప్ననాశనం । సుఖప్రీతికరం నౄణాం మోక్షకృద్ యత్తవేరితం ।। ౩౮౩.

ఇక్కడ చెప్పినది పవిత్రమైనది, ఆరోగ్యాన్ని ఇచ్చేది, శుభకరం, చెడు కలలను తొలగించేది, ప్రజలకు సుఖానందాలు ఇచ్చేది, మోక్షాన్ని ప్రసాదించేది.