అగ్నిపురాణమ్

ప్రవృత్తఞ్చ నివృత్తఞ్చ కార్య్యం కర్మపరోఽవ్రవీత్ । శ్రేయసాం శ్రేయ ఏతద్ధి నైష్కర్మ్యం బ్రహ్మ తద్ధరిః ।। ౩౮౨.

కర్మ చేయడం, కర్మను వదిలేయడం రెండూ ధర్మంగా చెప్పబడ్డాయి; కానీ వాటిలో అత్యుత్తమది కర్మ రహిత స్థితి — అదే బ్రహ్మ, అదే హరి.

పుమాంశ్చాధిగతజ్ఞానో భేదం నాప్నోతి సత్తమః । బ్రహ్మాణా విష్ణుసంజ్ఞేన పరమేణావ్యయేన చ । ౩౮౨.

జ్ఞానం పొందినవాడు ఎలాంటి భేదాన్ని చూడడు, ఓ ఉత్తముడా! బ్రహ్మ, విష్ణువు ఇద్దరూ పరమమైన, నశించని ఒకటే అని తెలుసుకోవాలి.

జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం సౌభాగ్యం రూపముత్తమమ్ । తపసా లభ్యతే సర్వం మనసా యద్యదిచ్ఛతి ।। ౩౮౨.

జ్ఞానం, అనుభవం, విశ్వాసం, శుభం, అందమైన రూపం — ఇవన్నీ మనసు కోరినట్టుగా తపస్సు ద్వారా లభిస్తాయి.

నాస్తి విష్ణుసమన్ధ్యేయం తపో నానశనాత్పరం । నాస్త్యారోగ్యసమం ధన్యం నాస్తి గఙ్గాసమా సరిత్ ।। ౩౮౨.

విష్ణుభక్తికి సమానమైన వ్రతం లేదు, ఉపవాసానికి మించిన తపస్సు లేదు, ఆరోగ్యానికి సమానమైన ధనం లేదు, గంగకు సమానమైన నది లేదు.

న సోఽస్తి బాన్ధవః కశ్చిద్విష్ణుం ముక్త్వా జగద్గురుం । అధశ్చోద్‌ర్ధ్వం హరిశ్చాగ్రే దేహేన్ద్రియమనోముఖే ।। ౩౮౨.

విష్ణువును — జగద్గురువును — తప్ప మరొక బంధువు ఎవరికీ లేడు; పైకైనా, కిందకైనా, శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు ఎదురుగా హరిదేవుడే ముందుంటాడు.

ఇత్యేవం సంస్మరన్ ప్రాణాన్ యస్త్యజేత్స హరిర్భవేత్ । యత్తద్ బ్రహ్మ యతః సర్వం యత్సర్వం తస్య సంస్థితమ్ ।। ౩౮౨.౧౬ అగ్రాహ్యకమనిర్దేశ్యం సుప్రతిష్ఠఞ్చ యత్పరం । పరాపరస్వరూపేణ విష్ణుః సర్వ్వహృది స్థితః ।। ౩౮౨.

ఇలా జ్ఞాపకం ఉంచుకుంటూ, ఎవరు ప్రాణాలను విడిచినా వారు హరిగా మారతారు. అదే బ్రహ్మ, అందులో నుంచే అన్నీ ఉద్భవించాయి, అందులోనే అన్నీ స్థిరంగా ఉన్నాయి —

యజ్ఞేశం యజ్ఞపురుషం కేచిదిచ్ఛన్తి తత్పరం । కేచిద్విష్ణుం హరం కేచిత్ కేచిద్ బ్రహ్మాణమీశ్వరం ।। ౩౮౨.

కొంతమంది యజ్ఞేశ్వరుడిని, యజ్ఞపురుషుడిని పరమాత్మగా కోరుకుంటారు; మరికొందరు విష్ణువును, మరికొందరు హరిని, ఇంకొందరు బ్రహ్మను పరమేశ్వరునిగా కోరుకుంటారు.

ఇన్ద్రాదినామభిః కేచిత్ సూర్య్యం సోమఞ్చ కాలకమ్ । బ్రహ్మాదిస్తమ్భపర్యన్తం జగద్విష్ణుం వదన్తి చ ।। ౩౮౨.

కొంతమంది ఇంద్రుడు మొదలైన పేర్లతో సూర్యుని, చంద్రునిని పిలుస్తారు. మరికొందరు బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు ఉన్న ఈ జగత్తును విష్ణువే అని చెబుతారు.

స విష్ణుః పరమం బ్రహ్మ యతో నావర్త్తతే పునః । సువర్ణాదిమహాకదానపుణ్యతీర్థావగాహనైః ।। ౩౮౨.

ఆ విష్ణువు పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు, ఆయన దగ్గరికి వెళ్ళినవారు తిరిగి రారు. బంగారం లాంటి గొప్ప దానాలు ఇవ్వడం, పవిత్ర తీర్థాల్లో స్నానం చేయడం వల్ల ఆయనను పొందవచ్చు.

ధ్యానైర్వ్రతైః పూజయా చ ఘర్మ్మశ్రుత్యా తదాప్నుయాత్ । ఆత్మానం రథినం విద్ధి శరీరం రథమేవ తు ।। ౩౮౨.

ధ్యానం, వ్రతాలు, పూజ, ఘర్మ శ్రవణం వంటివాటితో ఆ పరమాత్మను పొందవచ్చు. మన ఆత్మను రథికుడిగా, శరీరాన్ని రథంగా తెలుసుకో.

బుద్ధిన్తు సారథిం విద్ధి మనః ప్రగ్రహమేవ చ । ఇన్ద్రియాణి హయానాహుర్విషయాంశ్చేషుగోచరాన్ ।। ౩౮౨.

బుద్ధిని రథసారథిగా, మనసును పట్టీలుగా భావించు. ఇంద్రియాలు గుర్రాలవంటివి, వాటికి విషయాలు మార్గాలవంటివి.

ఆత్మేన్ద్రియమనోయుక్తం భోక్తేత్యాహుర్మనీషిణః । యస్త్వవిజ్ఞానవాన్ భవత్యయుక్తేన మనసా సదా ।। ౩౮౨.

బుద్ధిమంతులు ఆత్మ, ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసినదే అనుభవించేవాడని అంటారు. కానీ ఎవరికైనా వివేకం లేకుండా, ఎప్పుడూ అదుపు లేని మనస్సుతో ఉంటే—

న సత్పదమవాప్నోతి సంసారఞ్చాధిగచ్ఛతి । యస్తు విజ్ఞానవాన్ భవతి యుక్తేన మనసా సదా ।। ౩౮౨.

వాడు సత్యమార్గాన్ని చేరడు, జనన మరణాల చక్రంలోనే పడిపోతాడు. కానీ ఎవరికైనా వివేకం ఉండి, ఎప్పుడూ అదుపులో ఉన్న మనస్సు ఉంటే—

స తత్పదమవాప్నోతి యస్మాద్భూయో న జాయతే । విజ్ఞానసారథిర్యస్తు మనఃప్రగ్రహవాన్నరః ।। ౩౮౨.

వాడు తిరిగి జన్మించని స్థితిని పొందుతాడు. ఎవరి రథసారథి వివేకమైతే, ఎవరు మనస్సును పట్టీలుగా ఉంచుకుంటారో—

సోఽధ్వానం పరమాప్నోతి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ । ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్యర్థా అర్థేభ్యశ్చ పరం మనః ।। ౩౮౨.

వారు పరమపదాన్ని, అంటే విష్ణువు యొక్క అత్యున్నత స్థలాన్ని చేరుకుంటారు. ఇంద్రియాలకు మించినవి విషయాలు, విషయాలకు మించినది మనస్సు.

మనసస్తు పరా బుద్ధిః బుద్ధేరాత్మా మహాన్ పరః । మహతః పరమవవ్యక్తమవ్యక్తాత్పురుషః పరః ।। ౩౮౨.

మనస్సుకు మించినది బుద్ధి, బుద్ధికి మించినది మహత్త్వం, మహత్త్వానికి మించినది అవ్యక్తం, అవ్యక్తానికి మించినది పురుషుడు.

పురుషాన్న పరం కిఞ్చిత్ సా కాష్ఠా సా పరా గతిః । ఏషు సర్వేషు భూతేషు గూढ़ాత్మా న ప్రకాశతే ।। ౩౮౨.

పురుషునికి మించినది మరొకటి లేదు. అదే పరమ గమ్యం, అదే అంతిమ లక్ష్యం. ఈ సర్వ భూతాలలో ఆ అంతరాత్మ గుప్తంగా ఉంటుంది, బయట కనిపించదు.

దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా సూక్ష్మదర్శిభిః । యచ్ఛేద్వాఙ్‌మనసీ ప్రాజ్ఞః తద్యచ్ఛేజ్జ్ఞానమాత్మని ।। ౩౮౨.

అయితే, సూక్ష్మమైన, పదునైన బుద్ధి ఉన్నవారు, సూక్ష్మాన్ని గ్రహించేవారు ఆ ఆత్మను దర్శించగలరు. జ్ఞానవంతుడు తన మాటలను మనస్సులో నిలిపి, మనస్సును జ్ఞానంలో, ఆత్మలో నిలిపి ఉంచాలి.

జ్ఞానమాత్మని మహతి నియచ్ఛేచ్ఛాన్త ఆత్మని । జ్ఞాత్వా బ్రహ్మాత్మనోర్యోగం యమాద్యైర్బ్రహ్మ సద్భవేత్ ।। ౩౮౨.

జ్ఞానాన్ని మహత్తులో నిలిపి, మహత్తును శాంతమైన ఆత్మలో నిలిపి ఉంచాలి. యమాది నియమాలతో బ్రహ్మ, ఆత్మల యోగాన్ని తెలుసుకుని, బ్రహ్మమయుడవుతాడు.

అహింసా సత్యమస్తేయం బ్రహ్మచర్యాపరిగ్రహీ । యమాశ్చ నియమాః పఞ్చ శౌచం సన్తోషసత్తపః ।। ౩౮౨.

హింస చేయకపోవడం, సత్యం, అపహరణ చేయకపోవడం, బ్రహ్మచర్యం, స్వంతం చేసుకోకపోవడం—ఇవి అయిదు నియమాలు. శౌచం, సంతుష్టి, తపస్సు—

స్వాధ్యాయేశ్వరపూజా చ ఆసనం పద్మకాదికం । ప్రాణాయామో వాయుజయః ప్రత్యాహారః స్వనిగ్రహః ।। ౩౮౨.

స్వాధ్యాయం, ఇశ్వరపూజ, పద్మాసనాది ఆసనాలు, ప్రాణాయామం అంటే వాయువులను నియంత్రించడం, ప్రత్యాహారం అంటే ఇంద్రియాలను వశపరచడం—

శుభే హ్యేకత్ర విషయే చేతసో యత్ ప్రధారణం । నిశ్చలత్వాత్తు ధీమద్భిర్ధారణా ద్విజ కథ్యతే ।। ౩౮౨.

మనస్సును ఒక మంచి విషయంపై స్థిరంగా నిలిపి ఉంచడాన్ని ధ్యానం అని పండితులు అంటారు, ఎందుకంటే అది చలించదు.

పౌనఃపున్యేన తత్రైవ విషయేష్వేవ ధారణా । ధ్యానం స్మృతం సమాధిస్తు అహం బ్రహ్మాత్మసంస్థితిః ।। ౩౮౨.

ఒకే విషయంపై పునఃపునః మనస్సును నిలిపివేయడాన్ని ధ్యానం అంటారు. 'నేనే బ్రహ్మ, నా ఆత్మ బ్రహ్మలో స్థిరమైంది' అనే స్థితిని సమాధి అంటారు.

ఘటధ్వంసాద్యథాకాశమభిన్నం నభసా భవేత్ । ముక్తో జీవో బ్రహ్మణైవం సద్‌బ్రహ్మ బ్రహ్మ వై భవేత్ ।। ౩౮౨.

ఒక మట్టికుండి పగిలినప్పుడు లోపల ఉన్న ఆకాశం బయట ఆకాశంతో కలిసిపోతుంది. అలాగే ముక్తుడు బ్రహ్మతో ఏకమవుతాడు. నిజంగా బ్రహ్మ మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.

ఆత్మానం మన్యతే బ్రహ్మ జీవో జ్ఞానేన నాన్యథా । జీవో హ్యజ్ఞానతత్కార్య్యముక్తః స్యాదజరామరః ।। ౩౮౨.

జీవుడు జ్ఞానం ద్వారా తనను తాను బ్రహ్మగా తెలుసుకుంటాడు, వేరే విధంగా కాదు. అజ్ఞానం, దాని ఫలితాల నుండి విముక్తుడై, జీవుడు వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని వాడవుతాడు.

అగ్నిరువాచ వశిష్ఠ యమగీతోక్తా పఠతాం భుక్తిముక్తిదా । ఆత్యన్తికో లయః ప్రోక్తో వేదాన్తబ్రహ్మధీమయః ।। ౩౮౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: వశిష్ఠుడు పాడిన ఈ గీతాన్ని చదివేవారికి భోగం, మోక్షం రెండూ లభిస్తాయి. పరమమైన లయమంటే వేదాంతంలో చెప్పిన బ్రహ్మ ధ్యానం స్వరూపమే.

అగ్నిరువాచ ఆగ్నేయం బ్రహ్మరూపన్తే పురాణం కథితం మయా । సప్రపఞ్చం నిష్ప్రపఞ్చం విద్యాద్వయమయం మహత్ ।। ౩౮౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నేను బ్రహ్మ రూపమైన అగ్నేయ పురాణాన్ని వివరంగా చెప్పాను. ఇది ప్రపంచంతో కూడినదీ, ప్రపంచం లేనిదీ, ద్వైత జ్ఞానంతో కూడిన గొప్పది.

ఋగ్యజుఃసామాశ్చర్వాఖ్యా విద్యా విష్ణుర్జగజ్జనిః । ఛన్దః శిక్షా వ్యాకరణం నిధణ్టుజ్యోతిరాఖ్యకాః ।। ౩౮౩.

ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, చార్వాక విద్య, జగత్తుకు మూలమైన విష్ణువు, ఛందస్సు, శిక్ష, వ్యాకరణం, నిధంటు, జ్యోతిషం— ఇవన్నీ విద్యలు.

నిరుక్తధర్మశాస్త్రాది మీమాంసాన్యాయవిస్తరాః । ఆయుర్వేదపురాణాఖ్యా ధనుర్గన్ధర్వవిస్తరాః ।। ౩౮౩.

నిరుక్తం, ధర్మశాస్త్రం, మీమాంసా, న్యాయశాస్త్రం, ఆయుర్వేదం, పురాణాలు, ధనుర్వేదం, గంధర్వ విద్యలు— ఇవన్నీ కూడా ఉన్నాయి.