అగ్నిపురాణమ్

మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ । వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది ।। ౩౮౧.

నాపై ఎలాంటి భంగం లేని, ఏకాగ్రమైన భక్తి, ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాల్లో ఆనందించడం, జనసమూహాల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం.

అధ్యాత్మజ్ఞాననిష్ఠత్వన్తత్త్వజ్ఞానానుదర్శనం । ఓతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ।। ౩౮౧.

ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండడం, తత్వాన్ని పరిశీలించడం—ఇవి జ్ఞానం. వీటికి విరుద్ధంగా ఉండేది అజ్ఞానం.

జ్ఞేయం యత్తత్ ప్రవక్ష్యామి యం జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే । అనాది పరమం బ్రహ్మ సత్త్వం నామ తదుచ్యతే ।। ౩౮౧.

ఏది తెలుసుకోవాలో, దాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలిసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అది ఆదియైనది, పరమమైన బ్రహ్మ, దాన్ని సత్త్వం అని అంటారు.

సర్వతః పాణిపాదాన్తం సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ । సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ।। ౩౮౧.

అది అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు కలిగి, అన్ని విషయాలను వ్యాపించి, అన్నింటిలోనూ నిలిచివుంటుంది.

సర్వేన్ద్రియగుణాభాసం సర్వేన్దియవివర్జితమ్ । అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ।। ౩౮౧.

అది అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాల్లా కనిపించినా, నిజానికి ఇంద్రియాలు లేవు. అది ఏదానికీ అంటుకోదు, అన్నింటినీ ఆధారంగా ఉంచుతుంది, గుణాలు లేనిది అయినా, గుణాలను అనుభవిస్తుంది.

అవిభక్తఞ్చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ । భూతభర్తృ చ విజ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ।। ౩౮౧.

అది అన్ని భూతాల్లో విడిపోని విధంగా ఉన్నా, విడిపోయినట్లుగా కనిపిస్తుంది. అది భూతాలకు పోషకుడు, నాశనం చేసేవాడు, శక్తిని ప్రసాదించేవాడు.

జ్యోతిషామపి తజ్జయోతిస్తమసః పరముచ్యతే । జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య ఘిష్ఠితం ।। ౩౮౧.

అది వెలుగులకు వెలుగు, చీకటికి అతీతమైనది. అది జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది, జ్ఞానంతో పొందదగినది, ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో నిలిచి ఉంటుంది.

ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా । అన్యే సాఙ్‌ఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే ।। ౩౮౧.

కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా ఆత్మను తమలో తాము చూస్తారు. మరికొందరు సాంఖ్యమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు యోగమార్గం ద్వారా, మరికొందరు కర్మయోగం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.

అన్యే త్వేవమజానన్తో శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే । తేపి చాశు తరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ।। ౩౮౧.

ఇంకొందరు ఇలా తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని ఆరాధిస్తారు. వారు కూడా శ్రవణంలో నిబద్ధతతో త్వరగా మరణాన్ని దాటి పోతారు.

సత్త్వాత్సఞ్జాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ । ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతో జ్ఞానమేవ చ ।। ౩౮౧.

సత్త్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. రజోగుణం వల్ల లోభం వస్తుంది. తమోగుణం వల్ల మూర్ఖత్వం, మాయ, అజ్ఞానం కలుగుతాయి.

గుణా వర్తన్త ఇత్యేవ యోఽవతిష్ఠతి నేఙ్గతే । మానావమానమిత్రారితుల్యస్త్యాగీ స నిర్గుణః ।। ౩౮౧.

గుణాలు పనిచేస్తున్నాయని చూసి, తాను కదలకుండా ఉండేవాడు, గౌరవం, అవమానం, మిత్రుడు, శత్రువు అన్నీ సమంగా చూసేవాడు, త్యాగి—అతడు గుణాలకు అతీతుడు.

ఊర్ధ్వమూలమధః శాఖమశ్చత్థం ప్రాహురవ్యయం । ఛన్దాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్ ।। ౩౮౧.

పైన వేర్లు, కింద కొమ్మలు కలిగిన అశ్వత్త వృక్షాన్ని నశించని వృక్షంగా చెబుతారు. దాని ఆకులు వేదాలే. ఈ వృక్షాన్ని ఎవడు తెలుసుకోగలడో, వేదాన్ని తెలుసుకున్నవాడే అతడు.

ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్ దైవ ఆసుర ఏవ చ । అహింసాదిః క్షమా చైవ దైవీసమ్పత్తితో నృణాం ।। ౩౮౧.

ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉంటారు — ఒకటి దైవ సంపద కలవారు, మరొకటి అసుర సంపద కలవారు. అహింస, సహనం వంటి మంచి లక్షణాలు దైవ సంపద నుండే జనించుతాయి.

న శౌచం నాపి వాచారో హ్యాసురీసమ్పదోద్భవః । నరకత్వాత్ క్రోధకోభకామస్తస్మాత్త్రయం త్యజేత్ ।। ౩౮౧.

అసుర సంపద వల్ల శుద్ధి, మంచి ప్రవర్తన ఉండవు. నరక స్వభావం, కోపం, లోభం, కామం వలన వచ్చే ఈ మూడు దోషాలను విడిచిపెట్టాలి.

దుఃఖశోకామయాయాన్నం తీక్ష్ణరూక్షన్తు రాజసం । అమేధ్యోచ్ఛిష్టపూత్యన్నం తామసం నీరసాదికం ।। ౩౮౧.

బాధ, దుఃఖం, వ్యాధి కలిగించే ఆహారం, ఎక్కువగా చేదు లేదా రూక్షంగా ఉండే ఆహారం రాజస స్వభావానికి చెందింది. అపవిత్రమైనది, మిగిలిపోయినది, పాడిపోయినది, రుచి లేనిది తామస స్వభావానికి చెందింది.

యష్టవ్యో విధినా యజ్ఞో నిష్కామాయ స సాత్త్వికః । యజ్ఞః ఫలాయ దమ్భాత్మీ రాజసస్తామసః క్రతుః ।। ౩౮౧.

నియమానుసారం, ఫలాభిలాష లేకుండా చేసే యజ్ఞం సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. ఫలితాల కోసం లేదా ప్రదర్శనకోసం చేసే యజ్ఞం రాజస లేదా తామస స్వభావానికి చెందింది.

శ్రద్ధామన్త్రాదివిధ్యుక్తం తపః శారీరముచ్యతే । దేవాదిపూజాఽహింసాది వాఙ్‌మయం తప ఉచ్యతే ।। ౩౮౧.

భక్తితో, మంత్రాలతో, నియమంగా చేసే శరీరపు తపస్సే శారీరిక తపస్సు. దేవతల పూజ, అహింస మొదలైనవి వాచిక తపస్సు అంటారు.

అనుద్ధేగకరం వాక్యం సత్యం స్వాధ్యాయసజ్జపః । మానసం చిత్తసంశుద్ధేర్మౌనమాత్మవినిగ్రహః ।। ౩౮౧.

ఇతరులకు కలవరాన్ని కలిగించని మాట, సత్యవాక్యం, స్వాధ్యాయం, జపం — ఇవన్నీ మానసిక తపస్సు. మనస్సు శుద్ధికోసం మౌనం, ఆత్మ నియంత్రణ కూడా మానసిక తపస్సే.

సాత్త్వికఞ్చ తపోఽకామం ఫ్లాద్యర్థన్తు రాజసం । తామసం పరపీड़ాయై సాత్త్వికం దానముచ్యతే ।। ౩౮౧.

ఇచ్చకము లేకుండా చేసే తపస్సు సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. ఫలితాల కోసం చేసే తపస్సు రాజస స్వభావానికి, ఇతరులకు హాని కలిగించేందుకు చేసే తపస్సు తామస స్వభావానికి చెందింది. సాత్విక దానం కూడా ఇదే విధంగా చెప్పబడింది.

దేశాదౌ చైవ దాతవ్యముపకారాయ రాజసం । అదేశాదావవజ్ఞాతం తామసం దానమీరితం ।। ౩౮౧.

సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో, ఉపకారం కోసం ఇచ్చే దానం రాజస స్వభావానికి చెందింది. తప్పు సమయంలో, అవమానంగా ఇచ్చే దానం తామస స్వభావానికి చెందింది.

ఓంతత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః । యజ్ఞదానాదికం కర్మ్మ భుక్తిముక్తిప్రదం నృణం ।। ౩౮౧.

"ఓం, తత్, సత్" అనే మూడు పదాలు బ్రహ్మను సూచించేవిగా గుర్తించబడ్డాయి. యజ్ఞం, దానం మొదలైన కార్యాలు మనుషులకు భోగం, మోక్షం ఇస్తాయి.

అనిష్టమిష్టం మిశఞ్చ త్రివింధం కర్మణః ఫలం । భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సన్న్యాసినాం క్కచిత్ ।। ౩౮౧.

ఇష్టమైనది, ఇష్టంకాని, మిశ్రమమైనది — ఈ మూడు రకాల కర్మ ఫలితాలు త్యాగం చేయని వారికి మరణానంతరం కలుగుతాయి. కానీ త్యాగులు ఎప్పుడూ వాటిని పొందరు.

తామసః కర్మసంయోగాత్ మోహాత్క్లేశభయాదికాత్ । రాజసః సాత్త్వికోఽకామాత్ పఞ్చైతే కర్మహేతవః ।। ౩౮౧.

తామస స్వభావం తప్పు కర్మతో, మోహంతో, బాధ, భయం వంటివాటితో కలుగుతుంది. రాజస, సాత్విక స్వభావాలు, ఇచ్ఛ లేకపోవడం — ఇవే ఐదు కర్మలకు కారణాలు.

ఏకం జ్ఞానం సాత్త్వికం స్యాత్ పృథగ్‌ జ్ఞాన్తు రాజసం । అతత్త్వార్థన్తామసం స్యాత్ కర్మాకామాయ సాత్త్వికం ।। ౩౮౧.

ఒక్కటిగా ఉండే జ్ఞానం సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. భిన్నంగా ఉండే జ్ఞానం రాజస స్వభావానికి, అసత్యమైన జ్ఞానం తామస స్వభావానికి చెందింది. ఇచ్ఛ లేకుండా చేసే కర్మ సాత్విక స్వభావానికి చెందింది.

కామాయ రాజసం కర్మ మోహాత్ కర్మ తు తామసం । సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమః కర్త్తా సాత్త్వికో రాజసోఽత్యపి ।। ౩౮౧.

కామంతో చేసే కర్మ రాజస స్వభావానికి, మోహంతో చేసే కర్మ తామస స్వభావానికి చెందింది. విజయ, అపజయాల్లో సమంగా ఉండే కర్త సాత్వికుడు, అలాగే రాజసుడూ.

శఠోఽలసస్తామసః స్యాత్ కార్య్యాదిధీశ్చ సాత్త్వికీ । కార్య్యార్థం సా రాజసీ స్యాద్విపరీతా తు తామసీ ।। ౩౮౧.

మోసం చేసే, అలసత్వం కలిగినవారు తామస స్వభావానికి చెందారు. ధర్మం పట్ల మనస్సు ఉన్నవారు సాత్వికులు. కేవలం పనికోసం చేసే వారు రాజసులు. ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఉండే వారు తామసులు.

మనోధృతిః సాత్త్వికీ స్యాత్ ప్రీతికామేతి రాజసీ । తామసీ తు ప్రశోకాదౌ సుఖం సత్త్వాత్తదన్తగం ।। ౩౮౧.

మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. ఆనందాన్ని కోరే ధృఢత రాజస స్వభావానికి, దుఃఖం మొదలైన వాటి వల్ల కలిగిన ధృఢత తామస స్వభావానికి చెందింది. సుఖం సత్త్వగుణం వల్ల కలిగి, అక్కడే ముగుస్తుంది.

సుఖం తద్రాజసఞ్చాగ్రే అన్తే దుఃఖన్తు తామసం । అతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదన్తతం ।। ౩౮౧.

రాజస స్వభావానికి చెందిన సుఖం మొదట కనిపిస్తే, చివరికి అది దుఃఖంగా మారుతుంది. తామస స్వభావానికి చెందినది మొదటి నుంచీ దుఃఖమే. భూతాల క్రియలు ఇలానే ఉంటాయి, వాటివల్ల ఈ సమస్తం వ్యాపించిఉంది.

స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య విష్ణుం సిద్ధిఞ్చ విన్దతి । కర్మణా మనసా వాచా సర్వావస్థాసు సర్వదా ।। ౩౮౧.

తన కర్మతో విష్ణువును ఆరాధించేవాడు పరిపూర్ణతను పొందుతాడు. కర్మ, మనస్సు, వాక్కుతో, అన్ని స్థితుల్లో, ఎప్పుడూ ఆచరించాలి.