అగ్నిపురాణమ్

భూతభావోద్భవకరో విసర్గః కర్మసంజ్ఞితః । అధిభూతం క్షరో భావః పురుషశ్చాధిదైవతం ।। ౩౮౧.

భూతాల ఉద్భవానికి కారణమైన సృష్టే కర్మ అని పిలుస్తారు. నశించే భావమే అధిభూతం, పురుషుడే అధిదైవతం.

అధియజ్ఞోహమేవాత్ర దేహే దేహభృతాం వర । అన్తకాలే స్మరన్మాఞ్చ మద్భావం యాత్యసంశయః ।। ౩౮౧.

దేహధారులలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ దేహంలో యజ్ఞాధిపతిగా నేనే ఉన్నాను. చివరి సమయంలో నన్ను స్మరించినవాడు ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నా స్థితిని పొందుతాడు.

యం యం భావం స్మారన్నన్తే త్యజేద్దేహన్తమాప్నుయాత్ । ప్రాణం న్యస్య భ్రువోర్మధ్యే అన్తే ప్రాప్నోతి మత్పరమ్ ।। ౩౮౧.

ఎలాంటి భావాన్ని చివరి క్షణంలో స్మరిస్తూ శరీరం విడిచినా, ఆ స్థితినే పొందుతాడు. చివర్లో ప్రాణాన్ని కనుబొమ్మల మధ్య ఉంచి నన్ను ధ్యానిస్తే నా పరమస్థితిని చేరతాడు.

ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ వదన్ దేహం త్యజన్తథా । బ్రహ్మాదిస్తమ్భపర్యన్తాః సర్వే మమ విభూతయః ।। ౩౮౧.

ఓం అనే ఒక్క అక్షరాన్ని ఉచ్చరిస్తూ శరీరాన్ని విడిచినవాడు, బ్రహ్మ నుండి చిన్న గడ్డి దాకా ఉన్న ప్రతిదీ నా మహిమలే అని తెలుసుకోవాలి.

శ్రీమన్తశ్చోర్జితాః సర్వే మమాంశాః ప్రాణినః స్మృతాః । అహమేకో విశ్వరుప ఇతి జ్ఞాత్వా విముచ్యతే ।। ౩౮౧.

సంపదలతో, గొప్పతనంతో ఉన్న అన్ని జీవులు నా భాగాలుగా గుర్తించబడ్డారు. నేను ఒక్కడే ఈ సర్వవిశ్వరూపుడిని అని తెలిసినవాడు ముక్తిని పొందుతాడు.

క్షేత్రం శరీరం యో వేత్తి క్షేత్రజ్ఞః స ప్రకీర్త్తిః । క్షేత్రక్షఏత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ ।। ౩౮౧.

ఈ శరీరాన్ని క్షేత్రంగా, దాన్ని తెలిసినవాడిని క్షేత్రజ్ఞుడిగా పిలుస్తారు. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని గురించి తెలిసినదే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తాను.

ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్చేతనా ధృతిః । ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ ।। ౩౮౧.

ఇష్టాలు, ద్వేషాలు, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సముదాయం, జ్ఞానం, ధైర్యం—ఇవి అన్నీ కలిపి, మార్పులతో కూడిన క్షేత్రంగా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.

అమానిత్వమదమ్భిత్వమహిసా క్షాన్తిరార్జవం । ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థౌర్య్యమాత్మవినిగ్రహః ।। ౩౮౧.

అహంకారం లేకపోవడం, అబద్ధంగా ప్రవర్తించకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, సహనం, నేరుగా ఉండటం, గురువును సేవించడం, శుద్ధి, స్థిరత, ఆత్మ నియమం—ఇవి అన్నీ లక్షణాలు.

ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహఙ్కార ఏవ చ । జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనం ।। ౩౮౧.

ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి, బాధల లోపాలను మనసులో పరిశీలించడం.

ఆసక్తిరనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు । నిత్యఞ్చ సమచిత్తత్త్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు ।। ౩౮౧.

పిల్లలు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిలో మమకారం లేకపోవడం, ఎప్పుడూ మనస్సు సమంగా ఉంచడం, ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి వచ్చినా మనస్సు స్థిరంగా ఉంచడం.

మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ । వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది ।। ౩౮౧.

నాపై ఎలాంటి భంగం లేని, ఏకాగ్రమైన భక్తి, ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాల్లో ఆనందించడం, జనసమూహాల్లో ఆసక్తి లేకపోవడం.

అధ్యాత్మజ్ఞాననిష్ఠత్వన్తత్త్వజ్ఞానానుదర్శనం । ఓతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోఽన్యథా ।। ౩౮౧.

ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండడం, తత్వాన్ని పరిశీలించడం—ఇవి జ్ఞానం. వీటికి విరుద్ధంగా ఉండేది అజ్ఞానం.

జ్ఞేయం యత్తత్ ప్రవక్ష్యామి యం జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే । అనాది పరమం బ్రహ్మ సత్త్వం నామ తదుచ్యతే ।। ౩౮౧.

ఏది తెలుసుకోవాలో, దాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలిసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అది ఆదియైనది, పరమమైన బ్రహ్మ, దాన్ని సత్త్వం అని అంటారు.

సర్వతః పాణిపాదాన్తం సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ । సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ।। ౩౮౧.

అది అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు, కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు కలిగి, అన్ని విషయాలను వ్యాపించి, అన్నింటిలోనూ నిలిచివుంటుంది.

సర్వేన్ద్రియగుణాభాసం సర్వేన్దియవివర్జితమ్ । అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ।। ౩౮౧.

అది అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాల్లా కనిపించినా, నిజానికి ఇంద్రియాలు లేవు. అది ఏదానికీ అంటుకోదు, అన్నింటినీ ఆధారంగా ఉంచుతుంది, గుణాలు లేనిది అయినా, గుణాలను అనుభవిస్తుంది.

అవిభక్తఞ్చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ । భూతభర్తృ చ విజ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ।। ౩౮౧.

అది అన్ని భూతాల్లో విడిపోని విధంగా ఉన్నా, విడిపోయినట్లుగా కనిపిస్తుంది. అది భూతాలకు పోషకుడు, నాశనం చేసేవాడు, శక్తిని ప్రసాదించేవాడు.

జ్యోతిషామపి తజ్జయోతిస్తమసః పరముచ్యతే । జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య ఘిష్ఠితం ।। ౩౮౧.

అది వెలుగులకు వెలుగు, చీకటికి అతీతమైనది. అది జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది, జ్ఞానంతో పొందదగినది, ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో నిలిచి ఉంటుంది.

ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా । అన్యే సాఙ్‌ఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే ।। ౩౮౧.

కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా ఆత్మను తమలో తాము చూస్తారు. మరికొందరు సాంఖ్యమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు యోగమార్గం ద్వారా, మరికొందరు కర్మయోగం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.

అన్యే త్వేవమజానన్తో శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే । తేపి చాశు తరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ।। ౩౮౧.

ఇంకొందరు ఇలా తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని ఆరాధిస్తారు. వారు కూడా శ్రవణంలో నిబద్ధతతో త్వరగా మరణాన్ని దాటి పోతారు.

సత్త్వాత్సఞ్జాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ । ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతో జ్ఞానమేవ చ ।। ౩౮౧.

సత్త్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. రజోగుణం వల్ల లోభం వస్తుంది. తమోగుణం వల్ల మూర్ఖత్వం, మాయ, అజ్ఞానం కలుగుతాయి.

గుణా వర్తన్త ఇత్యేవ యోఽవతిష్ఠతి నేఙ్గతే । మానావమానమిత్రారితుల్యస్త్యాగీ స నిర్గుణః ।। ౩౮౧.

గుణాలు పనిచేస్తున్నాయని చూసి, తాను కదలకుండా ఉండేవాడు, గౌరవం, అవమానం, మిత్రుడు, శత్రువు అన్నీ సమంగా చూసేవాడు, త్యాగి—అతడు గుణాలకు అతీతుడు.

ఊర్ధ్వమూలమధః శాఖమశ్చత్థం ప్రాహురవ్యయం । ఛన్దాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్ ।। ౩౮౧.

పైన వేర్లు, కింద కొమ్మలు కలిగిన అశ్వత్త వృక్షాన్ని నశించని వృక్షంగా చెబుతారు. దాని ఆకులు వేదాలే. ఈ వృక్షాన్ని ఎవడు తెలుసుకోగలడో, వేదాన్ని తెలుసుకున్నవాడే అతడు.

ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్ దైవ ఆసుర ఏవ చ । అహింసాదిః క్షమా చైవ దైవీసమ్పత్తితో నృణాం ।। ౩౮౧.

ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉంటారు — ఒకటి దైవ సంపద కలవారు, మరొకటి అసుర సంపద కలవారు. అహింస, సహనం వంటి మంచి లక్షణాలు దైవ సంపద నుండే జనించుతాయి.

న శౌచం నాపి వాచారో హ్యాసురీసమ్పదోద్భవః । నరకత్వాత్ క్రోధకోభకామస్తస్మాత్త్రయం త్యజేత్ ।। ౩౮౧.

అసుర సంపద వల్ల శుద్ధి, మంచి ప్రవర్తన ఉండవు. నరక స్వభావం, కోపం, లోభం, కామం వలన వచ్చే ఈ మూడు దోషాలను విడిచిపెట్టాలి.

దుఃఖశోకామయాయాన్నం తీక్ష్ణరూక్షన్తు రాజసం । అమేధ్యోచ్ఛిష్టపూత్యన్నం తామసం నీరసాదికం ।। ౩౮౧.

బాధ, దుఃఖం, వ్యాధి కలిగించే ఆహారం, ఎక్కువగా చేదు లేదా రూక్షంగా ఉండే ఆహారం రాజస స్వభావానికి చెందింది. అపవిత్రమైనది, మిగిలిపోయినది, పాడిపోయినది, రుచి లేనిది తామస స్వభావానికి చెందింది.

యష్టవ్యో విధినా యజ్ఞో నిష్కామాయ స సాత్త్వికః । యజ్ఞః ఫలాయ దమ్భాత్మీ రాజసస్తామసః క్రతుః ।। ౩౮౧.

నియమానుసారం, ఫలాభిలాష లేకుండా చేసే యజ్ఞం సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. ఫలితాల కోసం లేదా ప్రదర్శనకోసం చేసే యజ్ఞం రాజస లేదా తామస స్వభావానికి చెందింది.

శ్రద్ధామన్త్రాదివిధ్యుక్తం తపః శారీరముచ్యతే । దేవాదిపూజాఽహింసాది వాఙ్‌మయం తప ఉచ్యతే ।। ౩౮౧.

భక్తితో, మంత్రాలతో, నియమంగా చేసే శరీరపు తపస్సే శారీరిక తపస్సు. దేవతల పూజ, అహింస మొదలైనవి వాచిక తపస్సు అంటారు.

అనుద్ధేగకరం వాక్యం సత్యం స్వాధ్యాయసజ్జపః । మానసం చిత్తసంశుద్ధేర్మౌనమాత్మవినిగ్రహః ।। ౩౮౧.

ఇతరులకు కలవరాన్ని కలిగించని మాట, సత్యవాక్యం, స్వాధ్యాయం, జపం — ఇవన్నీ మానసిక తపస్సు. మనస్సు శుద్ధికోసం మౌనం, ఆత్మ నియంత్రణ కూడా మానసిక తపస్సే.

సాత్త్వికఞ్చ తపోఽకామం ఫ్లాద్యర్థన్తు రాజసం । తామసం పరపీड़ాయై సాత్త్వికం దానముచ్యతే ।। ౩౮౧.

ఇచ్చకము లేకుండా చేసే తపస్సు సాత్విక స్వభావానికి చెందింది. ఫలితాల కోసం చేసే తపస్సు రాజస స్వభావానికి, ఇతరులకు హాని కలిగించేందుకు చేసే తపస్సు తామస స్వభావానికి చెందింది. సాత్విక దానం కూడా ఇదే విధంగా చెప్పబడింది.