అగ్నిపురాణమ్

ఋతుర్నిదాఘ ఆరుढ़ో దృష్టాన్తం పశ్య వాహనం । ఉపర్య్యహం యథా రాజ త్వమధః కుఞ్జరో యథా ।। ౩౮౦.

ఋతువు, నిదాఘుడు ఇద్దరూ ఎక్కారు: 'వాహనాన్ని చూడు. నేను పైకి ఉన్నాను, నువ్వు కింద ఉన్నావు. అలాగే రాజు పైకి, ఏనుగు కింద.'

ఋతుః౭ ప్రాహ నిదాఘన్తం కతమస్త్వామహం వదే । ఉక్తో నిదాఘస్తన్నత్వా ప్రాహ మే త్వం గురుర్ఘ్రువమ్ ।। ౩౮౦.

ఋతువు నిదాఘుణ్ణి అడిగాడు: 'ఇందులో నేను ఎవరు, నువ్వు ఎవరు?' నిదాఘుడు నమస్కరించి అన్నాడు: 'మీరు నా గురువు.'

నాత్యస్మాద్‌ద్వైతసంస్కారసంస్కృతం మానసం తథా । ఋతుః ప్రాహ నిదాఘన్తం బ్రహ్మజ్ఞానాయ చాగతః । పరమార్థం సారభూతమద్వైతం దర్శితం మయా ।। ౩౮౦.

ఈ మనస్సు ద్వైత భావనలతో నిజంగా ముద్రించబడదు. ఋతువు నిదాఘుణ్ణి చూచి అన్నాడు: 'బ్రహ్మ జ్ఞానం కోసం నేను వచ్చాను. నీకు పరమార్థమైన అద్వైతాన్ని వివరించాను.'

బ్రాహ్మణ ఉవాచ నిదాఘోఽప్యుపదేశేన తేనాద్వైతపరోఽభవత్ । సర్వభూతాన్యభేదేన దదృశే స తదాత్మని ।। ౩౮౦.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆ ఉపదేశం వల్ల నిదాఘుడు కూడా అద్వైతాన్ని ఆచరించేవాడయ్యాడు. అతను అన్ని జీవులను తనలోనే ఏకత్వంగా చూచాడు.'

అవాప ముక్తి జ్ఞానాత్స తథా త్వం ముక్తిమాప్స్యసి । ఏకః సమస్తం త్వఞ్చాహం విష్ణుః సర్వగతో యతః ।। ౩౮౦.

జ్ఞానం వల్ల అతడు మోక్షాన్ని పొందాడు. అలాగే నువ్వు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతావు. విష్ణువు అన్నిదిక్కులా వ్యాపించి ఉన్నందున, నువ్వు నేనూ ఒక్కటే.

పీతనీలాదిభేదేన యథైకం దృశ్యతే తమః । భ్రాన్తిదృష్టిభిరాత్మాపి తథైకః స పృథక్ పృథక్ ।। ౩౮౦.

ఎలా పసుపు, నీలం మొదలైన వర్ణాల తేడాతో చీకటి ఒక్కటే అయినా వేర్వేరు రంగుల్లో కనిపించునో, అలాగే మాయతో చూసేవారికి ఆత్మ ఒక్కటే అయినా వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది.

సంసారాజ్ఞానవృక్షారిజ్ఞానం బ్రహ్మేతి చిన్తయ ।। ౩౮౦.

ఈ సంసార అజ్ఞాన వృక్షాన్ని నాశనం చేసే జ్ఞానమే బ్రహ్మమని తెలుసుకో.

అగ్నిరువాచ గీతాసారం ప్రవక్ష్యామి సర్వగీతోత్తమోత్తమం । కృష్ణోఽర్జునాయ యమాహ పురా వై భుక్తిముక్తిదం ।। ౩౮౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — అన్ని గీతల్లో అత్యుత్తమమైన గీతాసారాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. ఇది శ్రీకృష్ణుడు ప్రాచీన కాలంలో అర్జునునికి ఉపదేశించినది, భోగమూ మోక్షమూ ఇస్తుంది.

శ్రీభగవానువాచ గతాసురగతాసుర్వా న శోచ్యో దేహవానజః । ఆత్మాఽజరోఽమరోఽభేద్యస్తస్మాచ్ఛోకాదికం త్యజేత్ ।। ౩౮౧.

శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రాణం ఉన్నా లేకపోయినా, శరీరాన్ని ధరించినవాడు శోకించదగినవాడు కాదు. ఆత్మకు వృద్ధాప్యం లేదు, మరణం లేదు, అది చెదరదు. అందుకే శోకాన్ని వదిలేయాలి.

ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సఙ్గస్తేషూపజాయతే । సఙ్గాత్ కామస్తతః క్రోధః క్రోధాత్సమ్మోహ ఏవ చ ।। ౩౮౧.

మనిషి విషయాలను ధ్యానిస్తే వాటిపై ఆసక్తి కలుగుతుంది. ఆసక్తి వల్ల కోరిక పుడుతుంది, కోరిక వల్ల కోపం వస్తుంది.

సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రంశో బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి । దుఃసఙ్గహానిః సత్సఙ్గాన్మోక్షకామీ చ కామనుత్ ।। ౩౮౧.

కోపం వల్ల మాయ కలుగుతుంది, మాయ వల్ల జ్ఞాపకం పోతుంది, జ్ఞాపకం పోతే బుద్ధి నశిస్తుంది, బుద్ధి పోయినవాడు నశిస్తాడు. దుష్టులతో కలవడం నష్టానికి దారి తీస్తుంది; సత్సంగం మోక్షానికి దారి చూపుతుంది. మోక్షాన్ని కోరేవాడు కోరికలను విడిచిపెడతాడు.

కామత్యాగాదాత్మనిష్ఠః స్థిరప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే । యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।। ౩౮౧.

కోరికలను వదిలి ఆత్మనందే స్థిరంగా ఉండేవాడే స్థిరప్రజ్ఞుడు. అన్ని జీవులకు అది రాత్రిలా ఉన్నప్పటికీ, నియమితుడు అందులో మేల్కొని ఉంటాడు.

యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః । ఆత్మన్యేవ చ సన్తుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే ।। ౩౮౧.

జీవులు మేల్కొని ఉన్నదే మునికి రాత్రిలా ఉంటుంది. తనలో తానే సంతృప్తిగా ఉన్నవాడికి ఇక చేయవలసిన పనేమీ ఉండదు.

నైవ తస్య కృతే నార్థో నాకృతే నేహ కశ్చన । తత్త్వవిత్తు మహావాహో గుణకర్మవిభాగయోః ।। ౩౮౧.

అతనికి చేసిన పనిలోనూ, చేయని పనిలోనూ ఈ లోకంలో ప్రయోజనం లేదు. నిజాన్ని తెలిసినవాడు గుణాలు, కర్మల మధ్య తేడాను తెలుసుకుంటాడు.

గుణా గుణేషు వర్త్తన్తే ఇతి మత్వా న సజ్జతే । సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ వృజినం సన్తరిష్యతి ।। ౩౮౧.

గుణాలు గుణాల మీదనే పనిచేస్తున్నాయని తెలుసుకున్నవాడు వాటిలో ఆసక్తి చూపడు. జ్ఞాన నౌకతో అన్ని బాధలను దాటి పోతాడు.

జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్ కురుతేఽర్జున । బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి సఙ్గన్త్యక్త్వా కరోతి యః ।। ౩౮౧.

అర్జునా! జ్ఞానాగ్ని అన్ని కర్మలను బూడిద చేస్తుంది. బ్రహ్మంలో స్థిరపడి, ఆసక్తిని విడిచి కర్మలు చేసే వాడు బంధించబడడు.

లిప్యతే న స పాపేన పద్మపత్రమివామ్భసా । సర్వభూతేషు చాత్మానాం సర్వభూతాని చాత్మని ।। ౩౮౧.

అతనికి పాపం అంటదు, నీటిలో తడవని తామరాకులా. అన్ని జీవుల్లో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని జీవులను చూస్తాడు.

న హి కల్యాణకృతం కశ్చిద్‌దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి । దేవీ హ్యేషా గుణమయీ మమ మాయా దురత్యయా ।। ౩౮౧.

ధర్మాన్ని ఆచరించే వాడు ఎప్పుడూ చెడు స్థితికి చేరడు, ప్రియమైనవాడా! నా ఈ దివ్యమైన గుణమయ మాయను దాటి పోవడం చాలా కష్టం.

మామేవ యే ప్రపద్యన్తే మాయామేతాన్తరన్తి తే । ఆర్త్తో జిజ్ఞాసురర్థార్థీ జ్ఞానీ చ భరతర్షభ ।। ౩౮౧.

కానీ నన్ను శరణు పొందినవారు ఈ మాయను దాటి పోతారు. భారత వంశంలో ఉత్తముడా! బాధపడేవాడు, జ్ఞానం కోరేవాడు, ధనం కోరేవాడు, జ్ఞాని — వీరందరూ నన్నే ఆరాధిస్తారు.

చతుర్విధా భజన్తే మాం జ్ఞానీ చైకత్వమాస్థితః । అక్షరం బ్రహ్మ పరమం స్వభావోఽధ్యాత్మముచ్యతే ।। ౩౮౧.

నాలుగు రకాలవారు నన్ను భజిస్తారు — జ్ఞాని ఏకత్వంలో స్థిరంగా ఉంటాడు. నశించని బ్రహ్మమే పరమం; దాని స్వభావమే ఆత్మ అని అంటారు.

భూతభావోద్భవకరో విసర్గః కర్మసంజ్ఞితః । అధిభూతం క్షరో భావః పురుషశ్చాధిదైవతం ।। ౩౮౧.

భూతాల ఉద్భవానికి కారణమైన సృష్టే కర్మ అని పిలుస్తారు. నశించే భావమే అధిభూతం, పురుషుడే అధిదైవతం.

అధియజ్ఞోహమేవాత్ర దేహే దేహభృతాం వర । అన్తకాలే స్మరన్మాఞ్చ మద్భావం యాత్యసంశయః ।। ౩౮౧.

దేహధారులలో శ్రేష్ఠుడా! ఈ దేహంలో యజ్ఞాధిపతిగా నేనే ఉన్నాను. చివరి సమయంలో నన్ను స్మరించినవాడు ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నా స్థితిని పొందుతాడు.

యం యం భావం స్మారన్నన్తే త్యజేద్దేహన్తమాప్నుయాత్ । ప్రాణం న్యస్య భ్రువోర్మధ్యే అన్తే ప్రాప్నోతి మత్పరమ్ ।। ౩౮౧.

ఎలాంటి భావాన్ని చివరి క్షణంలో స్మరిస్తూ శరీరం విడిచినా, ఆ స్థితినే పొందుతాడు. చివర్లో ప్రాణాన్ని కనుబొమ్మల మధ్య ఉంచి నన్ను ధ్యానిస్తే నా పరమస్థితిని చేరతాడు.

ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ వదన్ దేహం త్యజన్తథా । బ్రహ్మాదిస్తమ్భపర్యన్తాః సర్వే మమ విభూతయః ।। ౩౮౧.

ఓం అనే ఒక్క అక్షరాన్ని ఉచ్చరిస్తూ శరీరాన్ని విడిచినవాడు, బ్రహ్మ నుండి చిన్న గడ్డి దాకా ఉన్న ప్రతిదీ నా మహిమలే అని తెలుసుకోవాలి.

శ్రీమన్తశ్చోర్జితాః సర్వే మమాంశాః ప్రాణినః స్మృతాః । అహమేకో విశ్వరుప ఇతి జ్ఞాత్వా విముచ్యతే ।। ౩౮౧.

సంపదలతో, గొప్పతనంతో ఉన్న అన్ని జీవులు నా భాగాలుగా గుర్తించబడ్డారు. నేను ఒక్కడే ఈ సర్వవిశ్వరూపుడిని అని తెలిసినవాడు ముక్తిని పొందుతాడు.

క్షేత్రం శరీరం యో వేత్తి క్షేత్రజ్ఞః స ప్రకీర్త్తిః । క్షేత్రక్షఏత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ ।। ౩౮౧.

ఈ శరీరాన్ని క్షేత్రంగా, దాన్ని తెలిసినవాడిని క్షేత్రజ్ఞుడిగా పిలుస్తారు. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని గురించి తెలిసినదే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తాను.

ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్చేతనా ధృతిః । ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ ।। ౩౮౧.

ఇష్టాలు, ద్వేషాలు, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సముదాయం, జ్ఞానం, ధైర్యం—ఇవి అన్నీ కలిపి, మార్పులతో కూడిన క్షేత్రంగా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.

అమానిత్వమదమ్భిత్వమహిసా క్షాన్తిరార్జవం । ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థౌర్య్యమాత్మవినిగ్రహః ।। ౩౮౧.

అహంకారం లేకపోవడం, అబద్ధంగా ప్రవర్తించకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, సహనం, నేరుగా ఉండటం, గురువును సేవించడం, శుద్ధి, స్థిరత, ఆత్మ నియమం—ఇవి అన్నీ లక్షణాలు.

ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహఙ్కార ఏవ చ । జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనం ।। ౩౮౧.

ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి, బాధల లోపాలను మనసులో పరిశీలించడం.