అగ్నిపురాణమ్

సమస్తావయవేభ్యస్త్వం పృథగ్భూతో వ్యవస్థితః । కోహమిత్యత్ర నిపుణం భూత్వా చిన్తయ పార్థివ ౩౮౦.

నీవు అన్నీ అవయవాలనుండి వేరుగా ఉన్నవాడివి. 'నేను ఎవరు?' అని లోతుగా ఆలోచించు, రాజా.

శ్రేయోఽర్థముద్యతః ప్రష్ట్రం కపిలర్షిమహం ద్విజ । తస్యాశః కపిలర్షేస్త్వం మత్ కృతే జ్ఞానదో భువి ౩౮౦.

శ్రేయస్సు కోసం ప్రశ్నించేందుకు వచ్చినవాడిని నేను, కపిల మహర్షిని. నీ ఆశ ఏమిటంటే, నా కోసం కపిలుడు భూమిపై జ్ఞానం ప్రసాదిస్తాడని.

బ్రాహ్మణ ఉవాచ భూయః పృచ్ఛసి కిం శ్రేయః పరమార్థన్న పృచ్ఛసి । శ్రేయాంస్యపరమార్థాని అశేషాణ్యేవ భూపతే ।। ౩౮౦.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు మళ్లీ శ్రేయస్సు గురించే అడుగుతున్నావు, కానీ పరమార్థం గురించి అడగడం లేదు. రాజా, శ్రేయస్సు అన్నీ పరమార్థం కావు.

దేవతారాధనం కృత్వా ధనసమ్పత్తిమిచ్ఛతి । పుత్రానిచ్ఛతి రాజ్యఞ్చ శ్రేయస్తస్యైవ కిం నృపః ।। ౩౮౦.

దేవతలను పూజించి ధనం, సంపద, పిల్లలు, రాజ్యం కోరుకుంటాడు. రాజా, ఇదే నిజమైన శ్రేయస్సా?

వివేకినస్తు సంయోగః శ్రేయో యః పరమాత్మనః । యజ్ఞాదికా క్రియా న స్యాత్ నాస్తి ద్రవ్యోపపత్తితా ।। ౩౮౦.

వివేకం ఉన్నవారికి పరమాత్మతో ఐక్యం కలగడం శ్రేయస్సు. యజ్ఞాదిక కర్మలు ద్రవ్యాలు లేకుండా జరగవు.

పరమార్థాత్మనోర్యోగః పరమార్థ ఇతీష్యతే । ఏకో వ్యాపీ సమః శుద్ధో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః ।। ౩౮౦.

పరమార్థమైన ఆత్మతో ఐక్యం కలగడమే పరమార్థం అని భావిస్తారు. అది ఒక్కటే, అన్నిటిలో వ్యాపించి, సమంగా, పవిత్రంగా, గుణరహితంగా, ప్రకృతికి అతీతంగా ఉంటుంది.

జన్మవృద్ధ్యాదిరహిత ఆత్మా సర్వగతోఽవ్యయః । పరం జ్ఞానమయోఽసఙ్గీ గుణజాత్యాదిభిర్విభుః ।। ౩౮౦.

ఆత్మకు జననం, వృద్ధి లేవు; అది అన్నింటిలో వ్యాపించి, నశించదు. అది పరమమైనది, జ్ఞానమయమైనది, అసక్తి కలది, గుణాలు, జాతులు మొదలైన వాటికి అతీతమైనది.

ఋతుర్బ్రహ్మసుతో జ్ఞానీ తచ్ఛిష్యోఽభూత్ పులత్స్యజః ।। ౩౮౦.

బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన ఋతువు, నిజమైన జ్ఞానం తెలిసినవాడు. పులస్త్యుని వంశస్థుడు అతని శిష్యుడయ్యాడు.

నిదాఘః ప్రాప్తవిద్యోఽస్మాన్నగరే వై పురే స్థితః । దేవికాయాస్తటే తఞ్చ తర్కయామాస వై ఋతుః ।। ౩౮౦.

నిదాఘుడు జ్ఞానం పొందిన తరువాత పట్టణంలోనే ఉండిపోయాడు. ఋతువు దేవికా నది ఒడ్డున అతని దగ్గరకు వెళ్లి ప్రశ్నలు అడగడం ప్రారంభించాడు.

దివ్యే వర్షసహస్రేఽగాన్నిదాఘమవలోకితుం । నిదాఘో వైశ్వదేవాన్తే భుక్త్వాన్నం శిష్యమబ్రవీత్ ౩౮౦.

వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, ఋతువు నిదాఘుణ్ణి చూడటానికి వచ్చాడు. నిదాఘుడు వైశ్వదేవ యాగంలో భోజనం చేసి తన శిష్యునితో మాట్లాడాడు.

ఋతురువాచ । క్షుదస్తి యస్య భుక్తేఽన్నే తుష్టిర్బ్రాహ్మణ జాయతే । న మే క్షుదభవత్తృప్తిం కస్మాత్త్వం పరిపృచ్ఛసి ।। ౩౮౦.

ఋతువు ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణా, అన్నం తిన్నవాడికి ఆకలి కలుగుతుంది, తృప్తి కలిగినవాడికి సంతృప్తి కలుగుతుంది. నాకు ఆకలి రాలేదు, తృప్తి కూడా లేదు — మరి నువ్వు నన్ను ఎందుకు అడుగుతున్నావు?'

క్షుత్తృష్ణే దేహధర్మ్మాఖ్యే న మమైతే యతో ద్విజ । పృష్టోహం యత్త్వాయా బ్రూయాం౩ తృప్తిరస్త్యేవ మే సదా ।। ౩౮౦.

ఆకలి, దాహం ఇవన్నీ శరీరానికి సంబంధించిన లక్షణాలు, నాకు కావు బ్రాహ్మణా. నువ్వు అడిగావు కాబట్టి చెబుతున్నాను — నాకు ఎప్పుడూ తృప్తి ఉంది.

సోఽహం గాన్తా౫ న చాగన్తా నైకదేశనికేతనః । త్వం చాన్యో న భవేన్నాపి నాన్యస్త్వక్తోఽస్మి వా ప్యహం ।। ౩౮౦.

నేను పోయేవాడిని, కానీ రానివాడిని కాదు; ఒకే చోట ఉండేవాడిని కాదు. నువ్వు వేరే వాడివి కాదు, నేనూ నిన్ను వదిలి వేరే వాడిని కాదు, మనిద్దరినీ విడిచి ఇంకెవరూ లేరు.

మృణ్మయం హి గృహం యద్వన్మృదాలిప్తం స్థిరీభబేత్ । పార్థివోఽయం తథా దేహః పార్థివైః పరమాణుభిః ।। ౩౮౦.

మట్టి ఇల్లు మట్టితో పూత వేసినప్పుడు బలంగా మారినట్లే, ఈ శరీరం కూడా భూమిలోని కణాలతో ఏర్పడింది.

ఋతురస్మి తవాచార్య్యః ప్రజ్ఞాదానాయ తే ద్విజ । ఇహాగతోఽహం యాస్యామి పరమార్థస్తవోదితః ।। ౩౮౦.

నేను నీ గురువు ఋతువు, నీకు జ్ఞానం ఇవ్వడానికి ఇక్కడికి వచ్చాను బ్రాహ్మణా. నీకు పరమార్థం తెలిపాను, ఇప్పుడు నేను వెళ్ళిపోతాను.

ఏకమేవమిదం విద్ధి న భేదః సకలం జగత్ । వాసుదేవాభిధేయస్య స్వరూపం పరమాత్మనః ।। ౩౮౦.

ఈ జగత్తంతా ఒక్కటే అని తెలుసుకో. ఇందులో ఎలాంటి భేదం లేదు. ఇది వాసుదేవుడు అనే పరమాత్మ యొక్క నిజ స్వరూపం.

ఋతుర్వర్షసహస్రాన్తే పునస్తన్నగరం యయౌ । నిదాఘం నగరప్రాన్తే ఏకాన్తే స్థితమవ్రవీత్ ౩౮౦.

వెయ్యి సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, ఋతువు మళ్లీ ఆ పట్టణానికి వెళ్లాడు. పట్టణానికి అంచున ఒంటరిగా నిలబడి ఉన్న నిదాఘుణ్ణి చూసి మాట్లాడాడు.

నిదాఘ ఉవాచ భో విప్ర జనసంవాదో మహానేష నరేశ్వర । ప్రవివీక్ష్య పురం రమ్యం తేనాత్ర స్థీయతే మయా ।। ౩౮౦.

నిదాఘుడు అన్నాడు: 'ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ గొప్ప జనసమూహాన్ని చూసి, ఈ అందమైన పట్టణాన్ని పరిశీలించి ఇక్కడే ఉండిపోతున్నాను.'

ఋతురువాచ నరాధిపోఽత్ర కతమః కతమశ్చేతరో జనః । కథ్యతాం మే ద్విజశ్రేష్ఠ త్వమభిజ్ఞో ద్విజోత్తమ ।। ౩౮౦.

ఋతువు అన్నాడు: 'ఇక్కడ ఎవరు రాజు, ఎవరు ఇతరులు? నీవు తెలిసినవాడివి కాబట్టి నాకు చెప్పు బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా.'

గజో యోఽయమధో బ్రహ్మన్నుపర్య్యేష స భూపతిః । ఋతురాహ గజః కోఽత్ర రాజా చాహ నిదాఘకః ।। ౩౮౦.

కింద ఉన్నది ఏనుగు బ్రాహ్మణా, పై ఉన్నవాడు రాజు. ఋతువు అడిగాడు: 'ఇక్కడ ఏనుగు ఎవరు, రాజు ఎవరు?' నిదాఘుడు సమాధానం చెప్పాడు.

ఋతుర్నిదాఘ ఆరుढ़ో దృష్టాన్తం పశ్య వాహనం । ఉపర్య్యహం యథా రాజ త్వమధః కుఞ్జరో యథా ।। ౩౮౦.

ఋతువు, నిదాఘుడు ఇద్దరూ ఎక్కారు: 'వాహనాన్ని చూడు. నేను పైకి ఉన్నాను, నువ్వు కింద ఉన్నావు. అలాగే రాజు పైకి, ఏనుగు కింద.'

ఋతుః౭ ప్రాహ నిదాఘన్తం కతమస్త్వామహం వదే । ఉక్తో నిదాఘస్తన్నత్వా ప్రాహ మే త్వం గురుర్ఘ్రువమ్ ।। ౩౮౦.

ఋతువు నిదాఘుణ్ణి అడిగాడు: 'ఇందులో నేను ఎవరు, నువ్వు ఎవరు?' నిదాఘుడు నమస్కరించి అన్నాడు: 'మీరు నా గురువు.'

నాత్యస్మాద్‌ద్వైతసంస్కారసంస్కృతం మానసం తథా । ఋతుః ప్రాహ నిదాఘన్తం బ్రహ్మజ్ఞానాయ చాగతః । పరమార్థం సారభూతమద్వైతం దర్శితం మయా ।। ౩౮౦.

ఈ మనస్సు ద్వైత భావనలతో నిజంగా ముద్రించబడదు. ఋతువు నిదాఘుణ్ణి చూచి అన్నాడు: 'బ్రహ్మ జ్ఞానం కోసం నేను వచ్చాను. నీకు పరమార్థమైన అద్వైతాన్ని వివరించాను.'

బ్రాహ్మణ ఉవాచ నిదాఘోఽప్యుపదేశేన తేనాద్వైతపరోఽభవత్ । సర్వభూతాన్యభేదేన దదృశే స తదాత్మని ।। ౩౮౦.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆ ఉపదేశం వల్ల నిదాఘుడు కూడా అద్వైతాన్ని ఆచరించేవాడయ్యాడు. అతను అన్ని జీవులను తనలోనే ఏకత్వంగా చూచాడు.'

అవాప ముక్తి జ్ఞానాత్స తథా త్వం ముక్తిమాప్స్యసి । ఏకః సమస్తం త్వఞ్చాహం విష్ణుః సర్వగతో యతః ।। ౩౮౦.

జ్ఞానం వల్ల అతడు మోక్షాన్ని పొందాడు. అలాగే నువ్వు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతావు. విష్ణువు అన్నిదిక్కులా వ్యాపించి ఉన్నందున, నువ్వు నేనూ ఒక్కటే.

పీతనీలాదిభేదేన యథైకం దృశ్యతే తమః । భ్రాన్తిదృష్టిభిరాత్మాపి తథైకః స పృథక్ పృథక్ ।। ౩౮౦.

ఎలా పసుపు, నీలం మొదలైన వర్ణాల తేడాతో చీకటి ఒక్కటే అయినా వేర్వేరు రంగుల్లో కనిపించునో, అలాగే మాయతో చూసేవారికి ఆత్మ ఒక్కటే అయినా వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది.

సంసారాజ్ఞానవృక్షారిజ్ఞానం బ్రహ్మేతి చిన్తయ ।। ౩౮౦.

ఈ సంసార అజ్ఞాన వృక్షాన్ని నాశనం చేసే జ్ఞానమే బ్రహ్మమని తెలుసుకో.

అగ్నిరువాచ గీతాసారం ప్రవక్ష్యామి సర్వగీతోత్తమోత్తమం । కృష్ణోఽర్జునాయ యమాహ పురా వై భుక్తిముక్తిదం ।। ౩౮౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — అన్ని గీతల్లో అత్యుత్తమమైన గీతాసారాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. ఇది శ్రీకృష్ణుడు ప్రాచీన కాలంలో అర్జునునికి ఉపదేశించినది, భోగమూ మోక్షమూ ఇస్తుంది.

శ్రీభగవానువాచ గతాసురగతాసుర్వా న శోచ్యో దేహవానజః । ఆత్మాఽజరోఽమరోఽభేద్యస్తస్మాచ్ఛోకాదికం త్యజేత్ ।। ౩౮౧.

శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రాణం ఉన్నా లేకపోయినా, శరీరాన్ని ధరించినవాడు శోకించదగినవాడు కాదు. ఆత్మకు వృద్ధాప్యం లేదు, మరణం లేదు, అది చెదరదు. అందుకే శోకాన్ని వదిలేయాలి.