అగ్నిపురాణమ్

దుఃఖజ్ఞానమయోఽధర్మః ప్రకృతేః స తు నాత్మనః । జలస్య నాగ్నినా సఙ్గః స్థాలీసఙ్గత్తథాపి హి ।। ౩౭౯.

బాధ, అజ్ఞానం కలిగిన అధర్మం ప్రకృతికి చెందింది, ఆత్మకు కాదు. నీరు అగ్నితో కలవదు, అలాగే పాత్రతో కూడా కలవదు.

శబ్దాస్తే కాదికా ధర్మాస్తత్ కృతా వై మహామునే । తథాత్మా ప్రకృతౌ సఙ్గాదహంమానాదిభూషితః ।। ౩౭౯.

క మొదలైన అక్షరాలు ధర్మాలను సూచిస్తాయి, మహర్షీ! అలాగే, అహంకారం మొదలైన అలంకారాలతో ఆత్మ ప్రకృతితో కలిసిపోతుంది.

భజతే ప్రాకృతాన్ధర్మాన్ అన్యస్తేభ్యో హి సోఽవ్యయః । బన్ధాయ విషయాసఙ్గం మనో నిర్విషయం ధియే ।। ౩౭౯.

జీవుడు ప్రకృతిసంబంధమైన లక్షణాలను అనుసరిస్తాడు, వాటి నుండి వేరుగా ఉన్నప్పుడు అతడు నశించడు. విషయాల పట్ల ఆసక్తి బంధనానికి కారణం, విషయరహితమైన మనస్సే జ్ఞానానికి మార్గం.

విషయాత్తత్సమాకృష్య బ్రహ్మభూతం హరిం స్మరేత్ । ఆత్మభావం నయత్యేనం తద్‌బ్రహ్మధ్యాయినం మునే ।। ౩౭౯.

ఇంద్రియాల విషయాలనుండి మనస్సును దూరం చేసి, బ్రహ్మస్వరూపుడైన హరిను స్మరించాలి. ఇలా ధ్యానం చేసే వాడు తనను తాను ఆత్మస్వరూపానికి తీసుకెళ్తాడు, ఓ మునీంద్రా.

విచార్య్య స్వాత్మనః శక్త్యా లౌహమాకర్షకో యథా । ఆత్భప్రయత్నసాపేజ్ఞా విశిష్టా యా మనోగతిః ।। ౩౭౯.

ఒక అయస్కాంతం తన శక్తితో ఇనుపను ఆకర్షించినట్లే, మనస్సు కూడా ఆత్మశ్రమతో, దాని సాధనాన్ని తెలుసుకొని, ప్రత్యేకంగా కదలుతుంది.

తస్యా బ్రహ్‌మణి సంయోగో యోగ ఇత్యభిధీయతే । వినిష్పన్దః సమాధిస్థః పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి ।। ౩౭౯.

మనస్సు బ్రహ్మతో ఏకమయ్యే స్థితిని యోగం అంటారు. కదలికలు ఆగిపోయి, సమాధిలో నిలిచినవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

యమైః సన్నియమైః స్థిత్యా ప్రత్యాహృత్యా మరుజ్జయైః । ప్రాణాయామేన పవనైః ప్రత్యాహారేణ చేన్ద్రియైః ।। ౩౭౯.

యమ నియమాలు, స్థిరత, ఇంద్రియ నియామనం, ప్రాణాయామం, వాయుపై జయం, ఇంద్రియాలను వశీకరించడం వంటివి సాధనలో భాగమవుతాయి.

వశీకృతైస్తతః కుర్య్యాత్ స్థితం చేతః శుభాశ్రయే । ఆశ్రయశ్చేతసో బ్రహ్మ మూర్త్తఞ్చామూర్తకం ద్విధా ।। ౩౭౯.

ఇవి అన్నీ జయించిన తర్వాత, మనస్సును శుభమైన ఆశ్రయంలో స్థిరపరచాలి. ఆ మనస్సుకు ఆశ్రయం బ్రహ్మమే — అది రూపంతోనూ, రూపరహితంగా కూడా ఉంటుంది.

హిరణ్యగర్భాదిషు చ జ్ఞానకర్మాత్మికా ద్విధా । త్రివిధా భావనా ప్రోక్తా విశ్వం బ్రహ్మ ఉపాస్యతే ।। ౩౭౯.

హిరణ్యగర్భుడు మొదలైనవారిలో జ్ఞానం, కర్మ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి. భావన మూడు రకాలుగా చెప్పబడింది. ఈ సర్వలోకమూ బ్రహ్మమయంగా పూజించబడుతుంది.

హిరణ్యగర్భాదిషు చ జ్ఞానకర్మాత్మికా ద్విధా । త్రివిధా భావనా ప్రోక్తా విశ్వం బ్రహ్మ ఉపాస్యతే ।। ౩౭౯.

హిరణ్యగర్భుడు మొదలైనవారిలో జ్ఞానం, కర్మ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి. భావన మూడు రకాలుగా చెప్పబడింది. ఈ సర్వలోకమూ బ్రహ్మమయంగా పూజించబడుతుంది.

ప్రత్యస్తమితభేదం యత్ సత్తామాత్రమగోచరం । వచసామాత్మసంవేద్యం తజ్జ్ఞానం బ్రహ్మ సంజ్ఞితమ్ ।। ౩౭౯.

ఏదైతే అన్ని భేదాలనుండి విముక్తమై, కేవలం సత్తగా మాత్రమే అనుభూతి చెందబడుతుందో, అది మాటలకూ, ఆత్మకు మాత్రమే గ్రాహ్యం. దానినే బ్రహ్మజ్ఞానం అంటారు.

తచ్చ విష్ణోః పరం రుపమరుపస్యాజమక్షరం । అశక్యం ప్రథమం ధ్యాతుమతో మూర్త్తాది చితన్యేత్ ।। ౩౭౯.

అది విష్ణువు యొక్క పరమరూపం — రూపరహితం, జన్మలేనిది, నశించనిది. దాన్ని మొదటనే ధ్యానించలేము కనుక, ముందు రూపములను, ఇతర లక్షణాలను ధ్యానించాలి.

సద్భావభావమాపన్నస్తతోఽసౌ పరమాత్మనా । భవత్యభేదీ భేదశ్చ తస్యాజ్ఞానకృతో భవేత్ ।। ౩౭౯.

సత్యభావాన్ని పొందినవాడు, ఆ తర్వాత పరమాత్మతో ఏకమవుతాడు. భేదం అనిపించేది అజ్ఞానంతోనే కలుగుతుంది.

అగ్నిరువాచ అద్వైతబ్రహ్మవిజ్ఞానం వక్ష్యే యద్భవతోఽగదత్ । శాలగ్రామే తపశ్చక్రే వాసుదేవార్చనాదికృత్ ।। ౩౮౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మీరు అడిగిన అద్వైత బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. శాలగ్రామంలో వాసుదేవుని ఆరాధన చేసి, తపస్సు చేశాడు.

మృగసఙ్గాన్మృగో బూత్వా హ్యన్తకాలే స్మరన్ మృగం । జాతిస్మరో మృగస్త్యక్త్వా దేహం యోగాత్స్వతోఽభవత్ ।। ౩౮౦.

జింకలతో కలిసినవాడు, చివరికి జింకను స్మరించడంతో జింకగా జన్మించాడు. గతజ్ఞాపకంతో కూడిన ఆ జింక, యోగబలంతో తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాడు.

అద్వైతబ్రహ్మభూతశ్చ జడవల్లోకమాచరత్ । క్షత్తాఽసౌ వీరరాజస్య విష్టియోగమమన్యత ।। ౩౮౦.

అద్వైత బ్రహ్మస్వరూపుడై, ప్రపంచంలో జడంలా సంచరించాడు. వాడు వీరరాజుని సేవకుడై, ఆ సేవనే యోగంగా భావించాడు.

ఉవాహ శివికామస్య క్షత్తుర్వచనచోదితః । గృహీతో విష్టినా జ్ఞానీ ఉవాహాత్మక్షయాయ తం ।। ౩౮౦.

ఆ సేవకుడి ఆజ్ఞతో రాజు పాలకీని మోశాడు. జ్ఞానవంతుడు, సేవకుడి చేత పట్టుబడి, తన ఆత్మను నశింపజేయడానికి దానిని మోశాడు.

యయౌ జड़గతిః పశ్చాద్ యే త్వన్యే త్వరితం యయుః । శీఘ్రాన్ శీఘ్రగతీన్ దృష్ట్వా అశీఘ్రం తం నృపోఽవ్రవీత్ ।। ౩౮౦.

వాడు నెమ్మదిగా నడిచాడు, మిగతావారు వేగంగా వెళ్లారు. వేగంగా పోయేవారిని చూసి, రాజు ఆ మెల్లగా నడిచినవాడిని అడిగాడు.

రాజోవాచ కిం శ్రాన్తోఽస్యల్పమధ్వానం త్వయోढ़ా శివికా మమ । కిమాయాససహో న త్వం పీవానసి నిరీక్ష్యసే ।। ౩౮౦.

రాజు ఇలా అన్నాడు — ఇంత తక్కువ దూరం నడిచినా అలసిపోయావా? నా పాలకీని మోస్తున్నావు కదా! శ్రమ భరించలేవా? నీవు బలిష్టుడిగా కనిపిస్తున్నావు.

బ్రాహ్మణ ఉవాచ నాహం పీవాన్న వైషోढ़ా శివికా భవతో మయా । న శ్రాన్తోఽస్మి న వాయాసో వోఢవ్యోఽసి మహీపతే ।। ౩౮౦.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు — నేను బలవంతుడిని కాదు, మీ పాలకీను మోస్తున్నాను కూడా కాదు. నాకు అలసట లేదు, శ్రమా లేదు. రాజా, మిమ్మల్ని మోసేది మీరు.

భూమౌ పాదయుగన్తస్థౌ జఙ్‌ఘే పాదద్వయే స్థితే । ఉరూ జఙ్ఘాద్వయావస్థౌ తదాధారం తథోదరమ్ ।। ౩౮౦.

భూమిపై పాదయుగ్మం నిలుస్తుంది, ఆ పాదాలపై జఙ్ఘలు నిలుస్తాయి; ఆ జఙ్ఘలపై తొడలు ఆధారపడతాయి, అలాగే ఉదరం కూడా ఆధారపడుతుంది.

వక్షఃస్థలం తథా వాహూ స్కన్ధౌ చోదరసంస్థితౌ । స్కన్ధస్థితేయం శివికా మమ భావోఽత్ర కిం కృతః ।। ౩౮౦.

ఒకవైపు ఛాతీ, మరోవైపు చేతులు, భుజాలు, పొట్టలో ఉన్న భాగం — ఇవన్నీ కలిపి ఈ పల్లకి భుజాలపై పెట్టారు. ఇక్కడ నా పాత్ర ఏమిటి?

శివికాయాం స్థితఞ్చేదం దేహం త్వదుపలక్షితం । తత్ర త్వమహమప్యత్ర ప్రోచ్యతే చేదమన్యథా ।। ౩౮౦.

ఈ శరీరం, నువ్వు చూస్తున్నట్టు, పల్లకిలో ఉందనుకుంటే, ఇక్కడ నువ్వూ నేనూ ఇద్దరం ఉన్నట్టే. లేకపోతే, విషయం వేరేలా ఉంటుంది.

అహం త్వఞ్చ తథాన్యం చ భూతైరుహ్యామ పార్థివ । గుణప్రవాహపతితో గుణవర్గో హి యాత్యయం ।। ౩౮౦.

నేను, నువ్వు, ఇంకొకరు కూడా, రాజా, ఈ భూతాల వల్ల మోసిపోతున్నాం. గుణాల సమూహం గుణాల ప్రవాహంలో పడి, చివరికి పోతుంది.

కర్మ్మవశ్యా గుణాశ్చైతే సత్వాద్యాః పృథివీపతే । అవిద్యాసఞ్చితం కర్మ తచ్చాశేషేషు జన్తుషు ।। ౩౮౦.

రాజా, సత్వాది గుణాలు కూడా కర్మబంధంలో ఉంటాయి. అవిద్య వల్ల కూడిన ఆ కర్మ, అన్ని జీవుల్లో ఉంటుంది.

ఆత్మా శుద్ధోఽక్షరః శాన్తో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । ప్రవృద్ధ్యపచయౌ నామ్య ఏకస్యాఖిలజన్తుషు ।। ౩౮౦.

ఆత్మ శుద్ధమైనది, నశించనిది, శాంతమైనది, గుణరహితమైనది, ప్రకృతికి అతీతమైనది. పెరుగుదల, తగ్గుదల అన్నీ ఒక్కటే, అన్ని జీవుల్లోనూ అతడికి లేవు.

యదా నోపచయస్తస్య యదా నాపచయో నృప। తదా పీవానసీతి త్వం కయా యుక్త్యా త్వయేరితం ।। ౩౮౦.

రాజా, అతడికి పెరుగుదల లేదు, తగ్గుదల లేదు అంటే, నీవు అతడు బలంగా ఉన్నాడు లేదా బలహీనంగా ఉన్నాడు అని ఎలా చెప్పగలవు? ఏ యుక్తితో అలా అంటావు?

భూజఙ్ఘాపాదకట్‌యూరుజఠరాదిషు సంస్థితా । శివికేయం తథా స్కన్ధే తదా భావః సమస్త్వయా ।। ౩౮౦.

చేతులు, తొడలు, పాదాలు, నడుము, కడుపు మొదలైన వాటిలో ఈ పల్లకి ఉంది. అలాగే భుజంపై కూడా ఉంది. అప్పుడు ఆ స్థితి నీవే ఏర్పరిచావు.

తదన్యజన్తుభిర్భూప శివిసోత్థానకర్మణా । శైలద్రవ్యగృహోత్థోపి పృథివీసమ్భవోపి వా ।। ౩౮౦.

రాజా, ఇతర జంతువులు కూడా పల్లకి మోసే పనిలో భాగమవుతారు. అవి పర్వత పదార్థాలనుండి, ఇళ్లనుండి, లేక భూమినుండి పుట్టినవైనా సరే.