అగ్నిపురాణమ్

సమ్మర్తేతి తథా భర్త్తా భ్కారోఽర్థద్వయాన్వితః । నేతా గమయితా స్రష్టా గకారోఽయం మహామునే ।। ౩౭౯.

సమ్మర్తా, భర్త అనే పదాలు రెండు అర్థాలను కలిగి ఉంటాయి, అందుకే 'భ' అనే అక్షరం. నేత, నడిపేవాడు, సృష్టికర్త — వీటిని 'గ' అనే అక్షరం సూచిస్తుంది, మహర్షీ!

ఐశ్వర్య్యస్య సమగ్రస్య వీర్య్యస్య యశసః శ్రఇయః । జ్ఞానవైరాగ్యయోశ్చైవ షణ్ణం భగ ఇతీఙ్గనా ।। ౩౭౯.

పూర్తిగా ఐశ్వర్యం, శక్తి, కీర్తి, శ్రీ, జ్ఞానం, విరక్తి — ఈ ఆరు లక్షణాల సమాహారాన్ని 'భగ' అని అంటారు, ఓ స్త్రీ!

వసన్తి విష్ణౌ భూతాని స చ ధాతుస్త్రిధాత్మకః । ఏవం హరౌ హి భగవాన్ శబ్దోఽన్యత్రోపచారతః ।। ౩౭౯.

ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులు విష్ణువులో నివసిస్తాయి. ఆయన త్రిగుణాత్మక స్వరూపుడే. అందుకే హరిలో 'భగవాన్' అనే పదం యథార్థంగా వర్తిస్తుంది, ఇతరత్రా ఉపచారంగా మాత్రమే.

ఉత్పత్తిం ప్రలయఞ్చైవ భూతానామగతిం గతిం । వేత్తి విద్యామవిద్యాఞ్చ స వాచ్యో భగవానితి ।। ౩౭౯.

సృష్టిని, లయాన్ని, భూతాల ఆగమనాన్ని, ప్రయాణాన్ని, జ్ఞానాన్ని, అజ్ఞానాన్ని తెలిసినవాడే నిజంగా 'భగవాన్' అని పిలవబడతాడు.

జ్ఞానశక్తిః పరైశ్వర్య్యం వీర్య్యం తేజాంస్యశేషతః । భగవచ్ఛబ్దవాచ్యాని వినా హేయైర్గుణాదిభిః ।। ౩౭౯.

జ్ఞానశక్తి, పరమైశ్వర్యం, వీర్యం, అఖండమైన తేజస్సు — ఇవన్నీ 'భగవత్' అనే పదంతో సూచించబడతాయి. వీటిలో హీనమైన గుణాలు ఉండవు.

ఖాణ్డిక్యజనకాయాహ యోగం కేశిధ్వజః పురా । అనాత్మన్యాత్మబుద్ధిర్యా ఆత్మస్వమితి యా మతిః ।। ౩౭౯.

ఖాండిక్యుని కుమార్తెకు, కేశిధ్వజుడు ఒకప్పుడు యోగాన్ని బోధించాడు. ఆత్మ కానిదానిలో ఆత్మను చూడటం, 'ఇది నాది' అని భావించడమే ఆ మతి.

అవిద్యాభవసమ్భూతిర్వీజమేతద్‌ద్విధా స్థితమ్ । పఞ్చభూతాత్మకే దేహే దేహీ మోహతమాశ్రితః ।। ౩౭౯.

అజ్ఞానం, భవసంభూతి అనే రెండు విత్తనాలు ఐదు భూతాలతో కూడిన శరీరంలో ఉంటాయి. మోహాంధకారంలో ఉన్న జీవుడు వాటిలోనే చిక్కుకుంటాడు.

అహమేతదితీత్యుచ్చైః కురుతే కుమతిర్మతిం । ఇత్థఞ్చ పుత్రపౌత్రేషు తద్దేహోత్పాతితేషు చ ।। ౩౭౯.

తప్పు మతితో, 'నేనే ఇదిని' అని గట్టిగా అంటాడు. అలాగే తన కుమారులు, మనవళ్లు మరణించినా, వారి శరీరాలపట్ల కూడా అదే భావన కలిగి ఉంటాడు.

కరోతి పణ్డితః సామ్యమనాత్మని కలేవరే । సర్వదేహోపకారాయ కురుతే కర్మ్మ మానవః ।। ౩౭౯.

పండితుడు ఆత్మ కాని శరీరాన్ని సమంగా చూస్తాడు. అన్ని శరీరాలకు మేలు కలగాలని మానవుడు కర్మలు చేస్తాడు.

దేహశ్చాన్యో యదా పుంసస్తదా బన్ధాయ తత్పరం । నిర్వాణమథ ఏవాయమాత్మా జ్ఞానమయోఽమలః ।। ౩౭౯.

శరీరం వేరుగా ఉన్నదని తెలిసినప్పుడు అది బంధానికి కారణమవుతుంది. కానీ ఈ ఆత్మ జ్ఞానమయమైనది, నిర్మలమైనది, అది మోక్షంగా మారుతుంది.

దుఃఖజ్ఞానమయోఽధర్మః ప్రకృతేః స తు నాత్మనః । జలస్య నాగ్నినా సఙ్గః స్థాలీసఙ్గత్తథాపి హి ।। ౩౭౯.

బాధ, అజ్ఞానం కలిగిన అధర్మం ప్రకృతికి చెందింది, ఆత్మకు కాదు. నీరు అగ్నితో కలవదు, అలాగే పాత్రతో కూడా కలవదు.

శబ్దాస్తే కాదికా ధర్మాస్తత్ కృతా వై మహామునే । తథాత్మా ప్రకృతౌ సఙ్గాదహంమానాదిభూషితః ।। ౩౭౯.

క మొదలైన అక్షరాలు ధర్మాలను సూచిస్తాయి, మహర్షీ! అలాగే, అహంకారం మొదలైన అలంకారాలతో ఆత్మ ప్రకృతితో కలిసిపోతుంది.

భజతే ప్రాకృతాన్ధర్మాన్ అన్యస్తేభ్యో హి సోఽవ్యయః । బన్ధాయ విషయాసఙ్గం మనో నిర్విషయం ధియే ।। ౩౭౯.

జీవుడు ప్రకృతిసంబంధమైన లక్షణాలను అనుసరిస్తాడు, వాటి నుండి వేరుగా ఉన్నప్పుడు అతడు నశించడు. విషయాల పట్ల ఆసక్తి బంధనానికి కారణం, విషయరహితమైన మనస్సే జ్ఞానానికి మార్గం.

విషయాత్తత్సమాకృష్య బ్రహ్మభూతం హరిం స్మరేత్ । ఆత్మభావం నయత్యేనం తద్‌బ్రహ్మధ్యాయినం మునే ।। ౩౭౯.

ఇంద్రియాల విషయాలనుండి మనస్సును దూరం చేసి, బ్రహ్మస్వరూపుడైన హరిను స్మరించాలి. ఇలా ధ్యానం చేసే వాడు తనను తాను ఆత్మస్వరూపానికి తీసుకెళ్తాడు, ఓ మునీంద్రా.

విచార్య్య స్వాత్మనః శక్త్యా లౌహమాకర్షకో యథా । ఆత్భప్రయత్నసాపేజ్ఞా విశిష్టా యా మనోగతిః ।। ౩౭౯.

ఒక అయస్కాంతం తన శక్తితో ఇనుపను ఆకర్షించినట్లే, మనస్సు కూడా ఆత్మశ్రమతో, దాని సాధనాన్ని తెలుసుకొని, ప్రత్యేకంగా కదలుతుంది.

తస్యా బ్రహ్‌మణి సంయోగో యోగ ఇత్యభిధీయతే । వినిష్పన్దః సమాధిస్థః పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి ।। ౩౭౯.

మనస్సు బ్రహ్మతో ఏకమయ్యే స్థితిని యోగం అంటారు. కదలికలు ఆగిపోయి, సమాధిలో నిలిచినవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.

యమైః సన్నియమైః స్థిత్యా ప్రత్యాహృత్యా మరుజ్జయైః । ప్రాణాయామేన పవనైః ప్రత్యాహారేణ చేన్ద్రియైః ।। ౩౭౯.

యమ నియమాలు, స్థిరత, ఇంద్రియ నియామనం, ప్రాణాయామం, వాయుపై జయం, ఇంద్రియాలను వశీకరించడం వంటివి సాధనలో భాగమవుతాయి.

వశీకృతైస్తతః కుర్య్యాత్ స్థితం చేతః శుభాశ్రయే । ఆశ్రయశ్చేతసో బ్రహ్మ మూర్త్తఞ్చామూర్తకం ద్విధా ।। ౩౭౯.

ఇవి అన్నీ జయించిన తర్వాత, మనస్సును శుభమైన ఆశ్రయంలో స్థిరపరచాలి. ఆ మనస్సుకు ఆశ్రయం బ్రహ్మమే — అది రూపంతోనూ, రూపరహితంగా కూడా ఉంటుంది.

హిరణ్యగర్భాదిషు చ జ్ఞానకర్మాత్మికా ద్విధా । త్రివిధా భావనా ప్రోక్తా విశ్వం బ్రహ్మ ఉపాస్యతే ।। ౩౭౯.

హిరణ్యగర్భుడు మొదలైనవారిలో జ్ఞానం, కర్మ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి. భావన మూడు రకాలుగా చెప్పబడింది. ఈ సర్వలోకమూ బ్రహ్మమయంగా పూజించబడుతుంది.

హిరణ్యగర్భాదిషు చ జ్ఞానకర్మాత్మికా ద్విధా । త్రివిధా భావనా ప్రోక్తా విశ్వం బ్రహ్మ ఉపాస్యతే ।। ౩౭౯.

హిరణ్యగర్భుడు మొదలైనవారిలో జ్ఞానం, కర్మ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి. భావన మూడు రకాలుగా చెప్పబడింది. ఈ సర్వలోకమూ బ్రహ్మమయంగా పూజించబడుతుంది.

ప్రత్యస్తమితభేదం యత్ సత్తామాత్రమగోచరం । వచసామాత్మసంవేద్యం తజ్జ్ఞానం బ్రహ్మ సంజ్ఞితమ్ ।। ౩౭౯.

ఏదైతే అన్ని భేదాలనుండి విముక్తమై, కేవలం సత్తగా మాత్రమే అనుభూతి చెందబడుతుందో, అది మాటలకూ, ఆత్మకు మాత్రమే గ్రాహ్యం. దానినే బ్రహ్మజ్ఞానం అంటారు.

తచ్చ విష్ణోః పరం రుపమరుపస్యాజమక్షరం । అశక్యం ప్రథమం ధ్యాతుమతో మూర్త్తాది చితన్యేత్ ।। ౩౭౯.

అది విష్ణువు యొక్క పరమరూపం — రూపరహితం, జన్మలేనిది, నశించనిది. దాన్ని మొదటనే ధ్యానించలేము కనుక, ముందు రూపములను, ఇతర లక్షణాలను ధ్యానించాలి.

సద్భావభావమాపన్నస్తతోఽసౌ పరమాత్మనా । భవత్యభేదీ భేదశ్చ తస్యాజ్ఞానకృతో భవేత్ ।। ౩౭౯.

సత్యభావాన్ని పొందినవాడు, ఆ తర్వాత పరమాత్మతో ఏకమవుతాడు. భేదం అనిపించేది అజ్ఞానంతోనే కలుగుతుంది.

అగ్నిరువాచ అద్వైతబ్రహ్మవిజ్ఞానం వక్ష్యే యద్భవతోఽగదత్ । శాలగ్రామే తపశ్చక్రే వాసుదేవార్చనాదికృత్ ।। ౩౮౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మీరు అడిగిన అద్వైత బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. శాలగ్రామంలో వాసుదేవుని ఆరాధన చేసి, తపస్సు చేశాడు.

మృగసఙ్గాన్మృగో బూత్వా హ్యన్తకాలే స్మరన్ మృగం । జాతిస్మరో మృగస్త్యక్త్వా దేహం యోగాత్స్వతోఽభవత్ ।। ౩౮౦.

జింకలతో కలిసినవాడు, చివరికి జింకను స్మరించడంతో జింకగా జన్మించాడు. గతజ్ఞాపకంతో కూడిన ఆ జింక, యోగబలంతో తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాడు.

అద్వైతబ్రహ్మభూతశ్చ జడవల్లోకమాచరత్ । క్షత్తాఽసౌ వీరరాజస్య విష్టియోగమమన్యత ।। ౩౮౦.

అద్వైత బ్రహ్మస్వరూపుడై, ప్రపంచంలో జడంలా సంచరించాడు. వాడు వీరరాజుని సేవకుడై, ఆ సేవనే యోగంగా భావించాడు.

ఉవాహ శివికామస్య క్షత్తుర్వచనచోదితః । గృహీతో విష్టినా జ్ఞానీ ఉవాహాత్మక్షయాయ తం ।। ౩౮౦.

ఆ సేవకుడి ఆజ్ఞతో రాజు పాలకీని మోశాడు. జ్ఞానవంతుడు, సేవకుడి చేత పట్టుబడి, తన ఆత్మను నశింపజేయడానికి దానిని మోశాడు.

యయౌ జड़గతిః పశ్చాద్ యే త్వన్యే త్వరితం యయుః । శీఘ్రాన్ శీఘ్రగతీన్ దృష్ట్వా అశీఘ్రం తం నృపోఽవ్రవీత్ ।। ౩౮౦.

వాడు నెమ్మదిగా నడిచాడు, మిగతావారు వేగంగా వెళ్లారు. వేగంగా పోయేవారిని చూసి, రాజు ఆ మెల్లగా నడిచినవాడిని అడిగాడు.

రాజోవాచ కిం శ్రాన్తోఽస్యల్పమధ్వానం త్వయోढ़ా శివికా మమ । కిమాయాససహో న త్వం పీవానసి నిరీక్ష్యసే ।। ౩౮౦.

రాజు ఇలా అన్నాడు — ఇంత తక్కువ దూరం నడిచినా అలసిపోయావా? నా పాలకీని మోస్తున్నావు కదా! శ్రమ భరించలేవా? నీవు బలిష్టుడిగా కనిపిస్తున్నావు.