అగ్నిపురాణమ్

కరోతి పునారావృత్తిస్తేషామిహ న విద్యతే । యజ్ఞేన తపసా దానైర్యే హి స్వర్గజితో జనాః ।। ౩౭౬.

వారికి తిరిగి జన్మ లేదు; యజ్ఞం, తపస్సు, దానాలతో స్వర్గాన్ని జయించిన వారు ఇక ఇక్కడికి రారు.

ధూమం నిశాం కృష్ణపక్షం దక్షిణాయనమేవ చ । పితృలోకం చన్ద్రమసం నభో వాయుం జలం మహీం ।। ౩౭౬.

పొగ, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, దక్షిణాయనం, పితృలోకం, చంద్రుడు, ఆకాశం, గాలి, నీరు, భూమి— ఇవన్నీ కలిసివుంటాయి.

క్రమాత్తే సమ్భవన్తీహ పునరేవ వ్రజన్తి చ । ఏతద్యో న విజానాతి మార్గద్వితయమాత్మనః ।। ౩౭౬.

ఇవి క్రమంగా పుట్టి, మళ్లీ తిరిగి పోతాయి. ఆత్మకు సంబంధించిన ఈ రెండు మార్గాలను ఎవరు తెలియకపోతే—

దన్దశూకః పతఙ్గో వా బవేత్కీటోఽథవా కృమిః । హృదయే దీపవద్‌బ్రహ్మ ధ్యానాజ్జీవో మృతో భవేత్ ।। ౩౭౬.

అతడు పాము, చిమ్మట, పురుగు లేదా కీటకంగా జన్మించవచ్చు. కానీ, హృదయంలో దీపంలా బ్రహ్మను ధ్యానిస్తే, ఆ జీవుడు మరణ సమయంలో విముక్తి పొందుతాడు.

న్యాయాగతధనస్తత్త్వజ్ఞాననిష్ఠోఽతిథిప్రియః । శ్రాద్ధకృత్సత్యవాదీ చ గృహస్థోఽపి విముచ్యతే ।। ౩౭౬.

న్యాయంగా సంపాదించిన ధనం, సత్యజ్ఞానం మీద స్థిరమైన నమ్మకం, అతిథులకు ప్రేమ, శ్రాద్ధం చేయడం, నిజం మాట్లాడడం— ఇవన్నీ ఉన్న గృహస్థుడు కూడా విముక్తి పొందుతాడు.

అగ్నిరువాచ బ్రహ్మజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి సంసారాజ్ఞానముక్తయే । అయమాత్మా పరం బ్రహ్మ అహమస్మీతి ముచ్యతే ।। ౩౭౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, అంటే సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి కలిగించే జ్ఞానాన్ని చెబుతాను. 'ఈ ఆత్మే పరబ్రహ్మం; నేనే అది' అని తెలుసుకుంటే విముక్తి కలుగుతుంది.

దేహ ఆత్మా న భవతి దృశ్యత్వాచ్చ ఘటాదివత్ । ప్రసుప్తే మరణే దేహాదాత్మాఽన్యో జ్ఞాయతే ధ్రువం ।। ౩౭౭.

శరీరం ఆత్మ కాదు, ఎందుకంటే అది కంటికి కనిపించేది, మట్టికుండ వంటి వస్తువుల్లా. నిద్రలోనూ, మరణంలోనూ, ఆత్మ శరీరానికి వేరుగా ఉందని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

దేహః స చేద్‌వ్యవహరేదవికార్య్యాదిసన్నిభః । చక్షురాదీనీన్ద్రియాణి నాత్మా వై కరణం త్వతః ।। ౩౭౭.

శరీరం ఆత్మ అయితే, అది ఎప్పటికీ మారని వస్తువులా ప్రవర్తించాలి. కళ్ళు మొదలైన ఇంద్రియాలు కూడా ఆత్మ కావు, అవి కేవలం పనిముట్టులు మాత్రమే.

మనో ధీరపి ఆత్మా న దీపవత్ కరణం త్వతః । ప్రాణోఽప్యాత్మా న భవతి సుషుప్తే చిత్ప్రభావతః ।। ౩౭౭.

మనస్సు, బుద్ధి కూడా ఆత్మ కావు, అవి దీపంలా పనిముట్టులు మాత్రమే. ప్రాణం కూడా ఆత్మ కాదు, ఎందుకంటే గాఢ నిద్రలో చైతన్యం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది.

జాగ్రత్స్వప్నే చ చైతన్యం సఙ్కీర్ణత్వాన్న బుధ్యతే । విజ్ఞానరహితః ప్రాణః సుషుప్తే జ్ఞాయతే యతః ।। ౩౭౭.

జాగ్రత్త, స్వప్న స్థితుల్లో చైతన్యం కలిసిపోతుంది, అందుకే స్పష్టంగా తెలియదు. గాఢ నిద్రలో ప్రాణం చైతన్యం లేకుండా ఉంటుందని తెలుస్తుంది.

అతో నాత్మేన్ద్రియం తస్మాదిన్ద్రియాదికమాత్మనః । అహఙ్కారాఽపి నైవాత్మా దేహవద్‌వ్యభిచారతః ।। ౩౭౭.

కాబట్టి, ఆత్మ ఇంద్రియాలు కాదు. ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి ఆత్మ వేరుగా ఉంటుంది. అహంకారం కూడా శరీరం లాగే మార్పులకు లోనవుతుందికాబట్టి, అది కూడా ఆత్మ కాదు.

ఉక్తేభ్యో వ్యతిరిక్తోఽయమాత్మా సర్వహృది స్థితః । సర్వద్రష్టా చ భోక్తా చ నక్తముజ్జ్వలదీపవత్ ।। ౩౭౭.

ఇలా చెప్పిన వాటన్నింటికీ వేరుగా ఉన్న ఈ ఆత్మ ప్రతి హృదయంలో నివసిస్తుంది. ఇది అన్నింటిని చూస్తుంది, అనుభవిస్తుంది, రాత్రిలో ప్రకాశించే దీపంలా ఉంటుంది.

సమాధ్యారమ్భకాలే చ ఏవం సఞ్చిన్తయేన్మునిః । యతో బ్రహ్మణ ఆకాశం ఖాద్వాయుర్వాయుతోఽనలః ।। ౩౭౭.

ధ్యానం ప్రారంభంలో ముని ఇలా ఆలోచించాలి: బ్రహ్మం నుండి ఆకాశం, ఆకాశం నుండి గాలి, గాలిలోంచి అగ్ని పుట్టాయి.

అగ్నేరాపో జలాత్పృథ్వీ తతః సూక్ష్మం శరీరకం । అపఞ్చీకృతభూతేభ్య ఆసన్ పఞ్చీకృతాన్యతః ।। ౩౭౭.

అగ్నిలోంచి నీరు, నీటిలోంచి భూమి పుట్టింది. వీటి ద్వారా సూక్ష్మశరీరం, ఇంకా కలవని భూతాలనుండి స్థూలభూతాలు ఏర్పడతాయి.

స్థూలం శరీరం ధ్యాత్వాస్మాల్ల్యం బ్రహ్మణి చిన్తయేత్ । పఞ్చోకృతాని భూతాని తత్కార్య్యఞ్చ విరాట్‌స్మృతమ్ ।। ౩౭౭.

స్థూలశరీరాన్ని ధ్యానించి, ఆ తరువాత బ్రహ్మాన్ని ఆలోచించాలి. ఐదు కలిసిన భూతాలు, వాటి ఫలితాలు విరాట్ రూపంగా పరిగణించబడతాయి.

ఏతత్ స్థూలం శరీరం హి ఆత్మనో జ్ఞానకల్పితం । ఇన్ద్రియైరథ విజ్ఞానం ధీరా జాగరితం విదుః ।। ౩౭౭.

ఈ స్థూలశరీరం ఆత్మకు జ్ఞానఫలం. ఇంద్రియాల ద్వారా జ్ఞానం జాగ్రత్త స్థితిలో కలుగుతుందని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.

విశ్వస్తదబిమానీ స్యాత్ త్రయమేనదకారకం । అపఞ్చీకృతభూతాని తత్కార్థం లిఙ్గముచ్యతే ।। ౩౭౭.

దీనితో ఐక్యత కలిగి ఉన్నవాడిని విశ్వుడు అంటారు. ఈ మూడు స్థితులు కర్మ చేయవు. కలవని భూతాలు వాటి పనికి ఉపయోగపడతాయి, వాటిని సూక్ష్మశరీరం అంటారు.

సంయుక్తం సప్తదశభిర్హిరణ్యగర్భసంజ్ఞితం । శరీరమాత్మనః సూక్ష్మం లిఙ్గమిత్యభిధీయతే ।। ౩౭౭.

పదిహేడు భాగాలతో కూడిన, హిరణ్యగర్భుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ఈ సూక్ష్మశరీరాన్ని ఆత్మకు లింగశరీరం అంటారు.

జాగ్రత్సంస్కారజః స్వప్నః ప్రత్యయో విషయాత్మకః । ఆత్మా తదుపమానీ స్యాత్తైజసో హ్యప్రపఞ్చతః ।। ౩౭౭.

జాగ్రత్త స్థితిలో వచ్చిన సంస్కారాల వల్లే స్వప్నం కలుగుతుంది, అది విషయాలతో కూడి ఉంటుంది. ఆత్మ దానితో ఐక్యత కలిగి ఉంటే, అప్రమేయంగా తైజసుడు అవుతుంది.

స్థూలసూక్షఅమశరీరాఖ్యద్వయస్యైకం హి కారణం । ఆత్మా జ్ఞానఞ్చ సాభాసం తదధ్యాహృతముచ్యతే ।। ౩౭౭.

స్థూలమైనదీ, సూక్ష్మమైనదీ, శరీరం లేనిదీ — ఇవన్నింటికీ మూలకారణం ఒక్కటే. అది ఆత్మ, జ్ఞానం, వాటి ప్రతిబింబం కలిసినదే. ఇదే అహంకారంగా చెప్పబడుతుంది.

న సన్నాసన్న సదసదేతత్సావయవం న తత్ । నిర్గతావయవం నేతి నాభిన్నం భిన్నమేవ చ ।। ౩౭౭.

అది ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు; రెండూ కాదు, రెండూ కాదనికాదు; భాగాలు కలిగినదీ కాదు, భాగాలు లేనిదీ కాదు; విడిపోయినదీ కాదు, కలిసినదీ కాదు.

భిన్నాభిన్నం హ్యనిర్వాచ్యం బన్ధసంసారకారకం । ఏకం స బ్రహ్మ విజ్ఞానాత్ ప్రాప్తం నైవ చ కర్మ్మభిః ।। ౩౭౭.

అది విడిపోయినదీ, కలిసినదీ, వర్ణించలేనిదీ, బంధనానికి, జనన మరణ చక్రానికి కారణమైనదీ. అది ఒక్కటే బ్రహ్మం. దాన్ని జ్ఞానంతోనే పొందగలరు, క్రియలతో కాదు.

సర్వాత్మనా హీన్ద్రియాణాం సంహారః కారణాత్మనాం । బుద్ధేః స్థానం సుషుప్తం స్యాత్తద్‌ద్వయస్యాభిమానవాన్ ।। ౩౭౭.

ప్రతి ఇంద్రియమూ causal ఆత్మ ద్వారా లయమవుతుంది. బుద్ధికి స్థానం — అది సుషుప్తి. ఈ రెండింటినీ తనదిగా భావించేవాడు అక్కడ ఉంటాడు.

ప్రాజ్ఞ ఆత్మా త్రయఞ్చైతత్ మ్కారః ప్రణవః స్మృతః । అకారశ్చ ఉకారోఽసౌ మకారో హ్యయమేవ చ ।। ౩౭౭.

ప్రాజ్ఞాత్మనే ఈ మూడు రూపాల సమాహారం. 'మ' అనే అక్షరం ప్రణవముగా గుర్తించబడింది. 'అ', 'ఉ', 'మ' — ఇవే దాని భాగాలు.

అహం సాక్షీ చ చిన్మాత్రో జాగ్రత్స్వప్నాదికస్య చ । నాజ్ఞానఞ్చైవ తత్కార్యం సంసారాదికబన్ధనం ।। ౩౭౭.

నేనే జాగ్రత్త, స్వప్నాది స్థితులకి సాక్షి, చిత్తస్వరూపుడిని. అజ్ఞానం, దాని ఫలితాలు, సంసారబంధాలు నాకవే కావు.

నిత్యశుద్ధబన్ధముక్తసత్యమానన్దమద్వయం । బ్రహ్మాహమస్మ్యహం బ్రహ్మ పరం జ్యోతిర్విముక్త ఓం ।। ౩౭౭.

నేను నిత్యుడిని, శుద్ధుడిని, బంధితుడిని, ముక్తుడిని, సత్యమైనవాడిని, ఆనందమయుడిని, ద్వైతం లేనివాడిని. నేను బ్రహ్మం, నేను బ్రహ్మం, పరమజ్యోతి, ముక్తుడిని — ఓం.

అహం బ్రహ్మ పరం జ్ఞానం సమాధిర్బన్ధఘాతకః । చిరమానన్దకం బ్రహ్మా సత్యం జ్ఞానమనన్తకం ।। ౩౭౭.

నేనే బ్రహ్మం, పరమ జ్ఞానం. సమాధి బంధనాన్ని తొలగిస్తుంది. బ్రహ్మం శాశ్వతమైన ఆనందం, సత్యం, జ్ఞానం, అనంతమైనది.

అయమాత్మా పరమ్బ్రహ్మ తద్‌ బ్రహ్మ త్వమసీతి చ । గురుణా బోధితో జీవో హ్యహం బ్రహ్మస్మి వాహ్యతః ।। ౩౭౭.

ఈ ఆత్మే పరబ్రహ్మం. ఆ బ్రహ్మమే 'నీవే' అని చెప్పబడింది. గురువు బోధనతో జీవుడు బయటగా 'నేను బ్రహ్మమే' అని గ్రహిస్తాడు.

సోఽసావాదిత్యపురుషః సోఽసావహమఖణ్డ ఓం । ముచ్యతేఽసారసంసారాద్ బ్రహ్మజ్ఞో బ్రహ్మ తద్భవేత్ ।। ౩౭౭.

ఆయనే ఆ ఆదిత్యపురుషుడు, ఆయనే నేను, అఖండమైనవాడిని — ఓం. అసత్యమైన సంసారబంధం నుండి విముక్తుడై, బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు బ్రహ్మమే అవుతాడు.